Читать книгу "Казахские пословицы и поговорки с переводом"

М

Май – әулие, майсыз жарылқайтын қай әулие

– Масло – божья еда, не подмаслишь – никакой святой не услышит тебя.

Мал ашуы – жан ашуы – Боль за скот – боль души.

Мал басынан байланады, адам тілінен байланады

– Корову за рога связывают, человека – за язык.

Малы бірдің жаны бір – У кого скот общий, у того и душа едина.

Малы жоқ деп, ерден түңілме. Шөбі жоқ деп, жерден түңілме

– Не отступайся от земли, если и скудна она; не отступайся от джигита, если и беден он.

Малым – жанымның садақасы, жаным – арымның садақасы

– Богатством жертвуй ради жизни, жизнью жертвуй ради чести.

Молда өзін бір алдайды, өзгені екі алдайды

– Мулла обманывает себя один раз, а других – дважды.

Молданың істегенін істеме, айтқанын істе

– Не делай того, что делает мулла, а делай то, что он говорит.

Мылжың үндемесе басы ауырады – Болтун помолчит – голова у него заболит.

Мың жолдас жақсы, мың жолдастан бір дос жақсы

– Тысячя товарищей – это хорошо, но лучше тысячи товарищей, один верный друг.

Мың малың болғанша, бір балаң ғалым болсын

– Чем овец тысячу иметь, лучше одного сына ученого иметь.

Мың ұжмақтан – бір күн тірлік – Лучше день на земле, чем тысячу дней в раю.

Мыңның түсін танығанша, бірдің атын біл

– Чем сотню человек знать понаслышке, лучше одного знать в лицо.

Мысық жоқта тышқан төбеге мінеді – Когда кошки нет, мыши на голову лезут.

Мысықтың өлімі – тышқанға той – Смерть кошки – для мышки праздник.

Н

Надан молда намазқой — Мулла-невежда чаще других молится.

Наданмен дос болғанша, кітаппен дос бол

– Чем с неучем водиться, лучше с книгой подружиться.

Нар жолында жүк қалмас – На пути верблюда груз не залежит.

Несиеге ет жесең, сүйегі ішегіңді жыртар —

– В долг съеденное мясо костью кишки проткнет.

О

Оқсыз мылтық – таяқ — Винтовка без патрона – просто палка.

Оқу – білім азығы, білім – ырыс қызығы

– Учение – основа знания, знание – основа счастья.

Оқу – білім бұлағы, білім – өнер шырағы

– Учение – знания родник, знания – жизни светильник.

Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ — Без учения нет знания, без знания нет жизни.

Оқығаныңды айтпа, тоқығаныңды айт —

– Говори не о том, что вычитал, а о том, что осмыслил.

Оқымаған бір бала, оқыса екі бала

– Ребенок, который не учится – один ребенок; ребенок который учится – два ребенка.

Орағың өткір болса, қарың талмайды; Отаның берік болса, жауың алмайды —

Если серп острый, без хлеба не будешь; если Родина сильна, с врагом на «ты» будешь.

Орақшының жаманы орақ таңдайды — Плохой косарь косу выбирает.

Орынды айтылған сөз – орнына қағылған шеге сияқты

– Уместно сказать, что гвоздь вколотить.

Орыс байыса – үй салады, қазақ байыса – қатын алады

– Русский разбогатеет-строит дом, казах разбогатеет-женится.

Отан – елдің анасы, ел – ердің анасы — Родина – мать народу, народ – мать джигиту.

Отан үшін күрес – ерге тиген үлес – Джигита доля – за Родину стоять.

Отан оттан да ыстық – Родины тепло – огня жарче.

Отанға опасыздық еткенің, өз түбіңе өзің жеткенің

– Родину предать – себя заживо схоронить

Отанды сүю от басынан басталады – Любовь к Родине у семейного очага зарождается.

Отансыз адам – ормансыз бұлбұл — Человек без Родины, что соловей без леса.

Отқа барған әйелдің – отыз ауыз сөзі бар

– За огнем к соседям пошла – тридцать слов понесла.

Отқа салып ерітсең де, алтын сірә жез болмас;

Аяққа шұлғау қылсаң да, асыл жібек бөз болмас

– Кинь золото в огонь – оно медью не станет;

парчу порви на портянки – она холстиной не станет.

Отызында орда бұзбасаң, қырқында қырып келдім дегеніңе ешкім сенбейді

– Если в тридцать ничего не совершил, в сорок не поверят твоим подвигам.

Ө

Өжет адам өлімді жеңеді — Смелый смелостью смерть побеждает.

Өжет өлімнен қаймықпас — Смелого смертью не устрашишь.

Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме

– Чем свою голову беречь, лучше друга от врагов уберечь.

Өз білмегеніңді кісіден сұра, үлкен жоқ болса, кішіден сұра

– О чем сам не знаешь – спроси у другого,

нет постарше тебя – спроси у того, кто младше тебя.

Өз елінде кортышқан да батыр – В своей норе и крот чувствует себя батыром.

Өз елінің иті де қадірлі – В своем ауле и собака что-то значит.

Өз нәпсісін жеңген – батыр — Тот истинный герой, кто страсти свои победил..

Өзге елге ұл болғанша, өзеліңе құл бол

– Чем быть сыном чужого народа, лучше быть слугой своего народа.

Өзен ағысын бөгеуге болады, өмір ағысын бөгеуге болмайды

– Реку можно остановить, жизнь – никогда.

Өзі білмегеннің аузына қарама — Не заглядывай в рот тому, кто сам ничего не знает.

Өзі сұрағаннан сарқыт дәметпе – Не жди подношения от того, кто сам не наелся.

Өзі тоймастың, көзі тоймас — Пока сам сыт не будешь, глаза не насытятся.

Өзі тойса да көзі тоймайды – Сам уже наелся, а глаза еще просят.

Өзің қорықпасаң, жау қорқады — Сам не испугаешься – враг испугается.

Өзін өзі білген ер бақытты, өзін өзі билеген ел бақытты

– Счастлив джигит, себе цену знающий, счастлив народ, сам собой правящий.

Оймақ пішсеңде ойлап піш – Хоть и наперсток кроишь, подумай.

Өлейін деп өліп бара жатқам жоқ, молдадан ұялғанымнан өліп бара жатырмын

– Умираю не потому, что жить надоело, а потому что мулла заждался.

Өлім байдың малын шашады, жоқтың артын ашады

– Похороны истребляют скот богача и оголяют нужду бедняка.

Өлім деген – ұзақ жолдың алысы – Смерть – это конец самой длинной дороги.

Өлімнен басқаның бәріне асық – Кроме смерти всюду спеши.

Өлімнен басқанын ертесі жақсы – Торопи все, кроме смерти.

Өлім жайлы көп айтса, тірінің берекесі кетеді

– Когда о смерти много говорят, здоровый покой теряет.

Өліспеген көріседі – Жизнь сама устраивает встречу (От А. – будем живы, увидим!).

Өмір озады, ажар тозады – Человек стареет, а жизнь молодеет.

Өмір – үлкен мектеп — Жизнь – самая большая школа.

Өмірдің өзі – ұлы ұстаз — Жизнь – учитель мудрый.

Өнер – ағып жатқан бұлақ, бiлім – жанып тұрған шырақ

– Искусство – живой ручей, наука – яркий светильник.

Өнерліге есік ашық — Умельцу все двери открыты.

Өнерлінің өзегі талмас – Умельцу голод неведом.

Өнерпаздың он қолы бар – У умельца десять рук.

Өсекшінің тілі қышып тұрады– У сплетника язык постоянно чешется.

Өткен қайтып оралмас, өлген қайтып келмес

– Прошлое не вернешь, мертвого не оживишь.

Өтпейтін өмір жоқ, сынбайтын темір жоқ

– Нет жизни без смерти (От А.– вечной), нет железа неломающегося.

Өтпес пышақ қол кесер — Тупой нож только руки порежет.

П

Пайданың зоры – дос үшін шеккен зиян – Потеря ради друга – самая большая выгода.

Пәлен жерде алтын бар, өз жеріңдей қайда бар

– Где-то, говорят, золота навалом, но Родина лучше и без золота даром.

Пәлен жерде алтын бар, iздеп барсам мыс та жоқ

– Где-то, говорят, золото валяется, а пойдешь – меди не найдешь.

Піскен астың күйігі жаман — От А.– На готовую еду всегда найдутся едоки.

С

Сағынған елін аңсайды, сарыала қаз көлін аңсайды

– Гусь тоскует по озеру родному, человек – по Родине.

Сақ жүрсең, сау жүресің — Береженного и беда обходит.

Сақтықты сұңқардан үйрен – Осторожности у сокола учись.

Сараң асын бермейді, көзінің жасын бермейді

– Угоститься у скупого, как слезами его напиться.

Сараң да бір, сасық су да бір — От скупого пользы, что от гнилой воды.

Сараңға саңыраулық қонады, естісе де естімеген болады

– Жадность порождает тугоухость, слышит, да вида не подает.

Сараңдықтың соңы – арамдық – Жадности итог – подлость.

Сараңнан сарқыт жегенше, иттен тартып же

– Чем от скупого угощения ждать, лучше у собаки кость отобрать.

Сараңның асы піскенше, таудың тасы піседі

– Скорее горный камень сварится, чем у скупого обед (От А.-пока гость не уйдет).

Сараңның қолы қалтырауық – Скупого дрожание рук выдает.

Саудың асын ішіп, аурудың ісін істейді – Ест как здоровый, работает как больной.

Саусақ бірікпей, ине ілікпейді — Пока пальцы не сойдутся и иголку не ухватишь.

Сауыны аздың жазы қысқа — Когда дойного скота нет, лето кажется короче.

Сауып ішсең мың күндік, сойып жесең бір күндік

– Корову доить – на тысячу дней молока хватит, корову зарезать – мяса на один день.

Сәтін салған ауруға, не болса, сол ем болады

– Когда повезет, любое средство – лекарство.

Сен құдайға жеткенше, мен ауылға жетермін

– Пока ты до бога дойдешь, я до аула доберусь.

Соқырдың өз бидайын өзіне қуырып беріп

– Угостили слепого, пожарив ему его же пшеницу.

Сөз қуғанға пәле жолығады, жол қуғанға қазына жолығады

– Язык не знает отдыха – беду наживешь, ноги не знают покоя – богатство наживешь.

Сөздің көркі мақал, жүздің көркі сақал

– Краса речи – пословица, краса лица – борода.

Сөзшеңді үндемеген жеңеді – Болтуна только молчун остановит.

Су жүрген жер береке, ел жүрген жер мереке

– Где вода – там достаток, где народ – там праздник.

Суды шым тоқтатар, сөзді шын тоқтатар — Воду запруда остановит, болтуна – правда.

Сыйлап берген су да тәтті — И вода сладка, если от души подана.

Сыйларға асың болмаса, сыйпарға тідің болсын

– Если нечем гостя угостить, найди душевное слово для него.

Сыйласу екі кісіге бірдей — Дружба крепка взаимностью.

Сырқат -тән жарасы, қайғы -жан жарасы

– Болезнь – рана телесная, печаль – рана душевная.

Сырттан келген жаудан да, iштен шыққан дау жаман

– Внутренние раздоры страшней внешних врагов.

Сырын білмеген аттың сыртынан жүрме – Не зная нрава коня, не подходи близко.

Т

Табақ тамағымен жарасты, батыр жарағымен жарасты

– Посуду красит еда, джигита – оружие.

Табақты үйдіңтауығы – қос жұмыртқа туады

– У щедрых хозяев куры по два яйца несут.

Тазалық – саулық негізі, саулық – байлық негізі

– Чистота – основа здоровья, здоровье – основа богатства.

Тай тулап үйірінен шықпас — Как бы не бесился жеребенок, от табуна не уйдет.

Талапты бала – талпынған кұустай – Толковый сын, что птица, готовая к взлету

Талапты ерге нұр жауар — К настойчивому джигиту счастье само идет навстречу.

Тамшыдан тама берсе дария болар – Из множества капель образуется река.

Тамызығын тапсаң, тас та жанады

– Если сумеешь подобрать растопку, то и камень загорится.

Тамыр тартқан тарықпас — Нужды не знает тот, кто дойный скот имеет.

Тана пайда бермесе, тәңірі пайда бермейді – Чего бог не дал, даст теленок, став коровой.

Тар жерде табысқан – кең жерде келіседі

– Знакомство в трудный час перерастает в дружбу в добрый час.

Тар киім – тозғақ — Тесная одежда быстро изнашивается.

Таспен ұрғанды аспен ұр – На удар камня отвечай угощением

Тату үйдің бақыты тасыр, ұрыс-керіс үйдің ырысы қашар

– Дружный дом – счастья полон, дружбу потерял – счастье расплескал

Татулық – табылмас бақыт – Дружба – богатство бесценное.

Тәні саудың жаны сау – Здоровый телом и духом здоров.

Тәуекел ет те тас жұт, ажал жетпей өлмек жоқ

– На риск и камень проглоти: пока срок не подойдет, смерть подождет.

Тәуекел тау жығады — Смелость сдвигает горы с места.

Тәуекелсіз іс бітпейді, тәуекел етпеген арықтан өтпейді

– Не рискнешь – дело не свершишь, струсишь – через арык не прыгнеш.

Тәуекелдің кемесі суға батпайды — Лодка смелого и в шторм не утонет.

Тәуіптің жақсысы – ауруға ауру қоспағаны

– Лучший знахарь тот, к старым болезням новой не добавляет.

Теңге тиыннан, ынтымақ ұйымнан

– С копейки собирается рубль, согласие с единства.

Теңге тиыннан өсер, жылқы құлыннан өсер

– Без копейки нет рубля, без жеребенка нет коня.

Тер шықпаған кісіден, дерт шықпайды

– Пока пот не выйдет, болезнь не уйдет.

Тобынан айрылған қазды, топталған қарға алады

– Отбившегося от стаи гуся, стая ворон заклюет.

Тоңған тонын мақтайды, адасқан жолын мақтайды

– Замерзший хвалит оставленную шубу, заблудившийся – потерянную дорогу.

Топтанып ұшқан торғайға, тұрымтай да бата алмас

– Перед дружной стаей воробьев и кобчик отступит.

Төбелеске бергісіз араша бар, ағайынға бергісіз жанаса бар

– Любой мир лучше вражды людской, добрая дружба крепче объятий родичей.

Төреге ерген ер – токымын арқалар

– За вельможей последуешь на коне, а вернешься с седлом на себе.

Туған жерге туыңды тік – Водрузи свой флаг на родной земле.

Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас

– Нет земли лучше Родины, нет людей лучше, чем на Родине.

Туған жердің ауасы да шипа — На Родине и воздух – лекарство.

Туған жердің жуасы да тәтті — И лук на Родине сладок.

Туған жердің қадірін, шетте жүрсең білерсің

– На чужбину попав, поймешь, как дорога Родина.

Тумақ барда, өлмек бар – Рожденному смерти не миновать.

Тура ағаш үйге тіреу, тура жігіт елге тіреу

– Крепкое бревно – подпорка для потолка, стойкий джигит – опора для народа.

Туысы жақын жақын емес, қонысы жақын жақын

– Доброе соседство прочнее родственных уз.

Тұз астың дәмін келтіреді, мақал сөздің дәмін келтіреді

– Соль вкус пище придает, пословица – речи.

Түйе сойған, ешкі сойғаннан дәм етіпті

– Зарезавший верблюда, зарится на мясо чужой козы.

Түйесі жоқ ауылға талақ атан көрінеді

– Для аула, не имеющего верблюда, и верблюжонок – верблюд.

Түймедейді түйедей етіп – Из пуговицы верблюда делать.

Түк таппаған тұз жалар — Отчаявшийся в нужде соль лижет.

Түлкі түсінде тауық көреді – Лиса во сне курицу видит.

Түстік өмірің болса, кештік мал жина

– Если жить осталось до обеда, делай запасы, чтобы хватило до вечера.

Тыста ұзақ жүргенің – ұзақ өмір сүргенің – На свежем воздухе долго быть – долгую жизнь прожить

Тыстағы мың жаудан, үйдегі бір жау жаман

– Один близкий враг опаснее тысячи внешних врагов.

Тізерлеп жүріп күнелткеннен, тік жүріп өлген артық

– Чем ползая жить, лучше стоя умереть.

Тіл қылыштан өткір — Язык – острее сабли.

Тілге шешен – іске мешел — Кто на слово щедр, тот на дело скуп.

Тілде бар да, істе жоқ – На словах все может, а на деле – ничего не может.

Тілде тиек жоқ, ауызда жиек жоқ — Язык – без запора, рот без ограды.

Тілеушінің бір беті қара, бермеушінің екі беті қара

– У того кто просит одна щека горит, у того кто отказывает, обе щеки горят.

Тілменен тікен тартып болмайды — Языком занозу не вытащишь.

Тіліңмен жүгірме, біліммен жүгір

– Не стремись удивить красноречием, стремись удивить знаниями.

Тістейтін жылқы тісін көрсетпейді – Кусучая лошадь зубы до поры не показывает.

Тістем нанның қадірін тарыққанда білерсің, Анық достың қадірін зарыққанда білерсің

– Цену кусочку хлеба в голод узнаешь, цену настоящей дружбе в беде узнаешь.

Тісі ауырғанның көңілін сұрамайды

– У страдающего от зубной боли про здоровье не спрашивай.

У

Уайым түбі тұңғиық, батасың да кетесің; тәуекел түбі жел қайық, мінесің де өтесің

– Тоска – море, погрузишься в него и утонешь; риск – лодка, доверишься ей и выплывешь.

Уақытыңның босқа өткені – өміріңнің бос кеткені

– Время впустую проводить – жизнь никчемную прожить.

Ұ

Ұйқы – тынықтырады, жұмыс – шынықтырады- Сон освежает, труд закаляет,.

Ұра берсең құдай да өледі — Долго бить – бога можно убить.

Ұрыстың мерейі – ерлік, ырыстың мерейі – бірлік

– Битвы успех в героизме, успех счастья в единстве.

Ұста пышаққа жарымас, етікші етікке жарымас

– Кузнец ходит без ножа, сапожник – без сапог.

Ұстаздан шәкірт озады — Прилежный ученик превзойдет учителя.

Ұстазыңды ұлы әкеңдей сыйла – Учителя почитай, как отца родного.

Ұстаны соққан пышағынан таниды — Имя мастера его творения выдают.

Ұялмас бетке талмас жақ береді — У бесстыжей рожи язык не знает удержу.

Y

Үй болғанда көсеу де керек – Будешь жениться и кочерга пригодится.

Үйде оңбаған, түзде де оңбайды

— Если не нашел счастье дома, не обретешь и на чужбине.

Үйде шешен – дауға жоқ, үйде батыр – жауға жоқ

– Дома речистый для спора не гож, дома храбрый для битвы не гож.

Үйдің басын қатын қосар, елдің басын батыр қосар

– Женщина укрепляет единство семьи, батыр укрепляет единство народа.

Үндемеген үйдей пәледен құтылады – Молчание от самой большой беды избавляет.

Х

Халық айтпайды, халық айтса, қалт айтпайды

– Народ попусту не скажет, если что скажет, то дело.

Халық аузына қақпақ қойыпболмас — Народу рот крышкой не закроешь.

Халық – дана – Народ – мудр.

Халық қатесіз сыншы – Народ – безошибочный судья.

Халық қартаймайды, қара жер қартаймайды – Народ, как и земля, старости не знает.

Халық қаһары қамал бұзар – Гнев народа крепости разбивает.

Халық сүймес, халық сүйген – суға батпас, отқа күймес

– Любимец народный не горит в огне, не тонет в воде.

Халық халыққа жау емес – Народ народу не враг.

Халыққа қарсы жүру – ағысқа қарсы жүзу

– Против народа идти – против течения плыть.

Ханның қызы шөміш ұстаса, қолың күс басады

– Если ханская дочь половник в руки возьмет – мозоли себе натрет.

Ш

Шамасыз батырлық – шарасыз өлім – Безрассудное геройство – никчемная смерть.

Шапқан озар, жатқан қалар — Бегущий обгонит, лежащий отстанет.

Шапшаң жүргенге шаң жұқпас – К быстро идущему пыль не пристает.

Шашу оңай, жинау қиын – Раскидать легко, собирать трудно.

Шәкіртсіз ұстаз – тұл – Учитель без учеников, что сирота одинокий.

Шеберді шеге қағысынан таны – Настоящего мастера и по стуку молотка определишь.

Шебердің қолы көпке ортақ – Руки мастера всему народу служат

Шебердің қолы ортақ, шешеннің сөзі ортақ

– Руки умельца и язык оратора – народа достояние.

Шеберлікке шек жоқ — Мастерству нет предела для совершенства.

Шегені қаға білмесең – қолыңды ұрасың, түймені таға білмесең – қолыңа ине тығасың

– Если не умеешь гвоздь забить – по руке ударишь,

если пуговицу не умеешь пришить – палец проткнешь.

Шешендік күші – шындық — Сила оратора в правдивости его слов.

Шешінген судан тайынбас – Раздевшийся догола, воды не убоится.

Шешеннің сөзі мерген, шебердің көзі мерген

– У оратора слова меткие, у мастера глаза зоркие.

Шошқаға ерген балшыққа аунар — Со свиньей сдружишься – в грязи вываляешься.

Шыбын – ластың досы – Муха – друг неряхи.

Шын орақшы орақ таңдамайды, шын батыр құрал таңдамайды

– Настоящий косарь косу не выбирает, настоящий батыр не выбирает оружие.

Ы

Ынтымақ болмай іс оңбас — Без единства ни в одном деле толку нет.

Ынымақ жүрген жерде, ырыс бірге жүреді — Единство и счастье – едины.

Ырыс алды – қыз – Предвестник счастья – дочь.

Ырыс алды – ынтымақ — Единство – начало счастья.

I

Іздеген табады, сұраған алады — Ищущий найдет, просящий получит.

Істемеген тістемейді – Кто не работает, тот не ест.

Істеу қиын, сынау оңай – Советовать легче, чем самому делать.