Текст книги "Келин бўлиш сирлари"

Мен дугонамнинг тиниқ кўзларига тикилганимча қулоқ солардим. Айни пайтда юрагимдаги ғулувлар тарқаб, ажабтовур чиройли сокинлик ҳукмронлик қила бошлаганини сезардим.

Яхшики, яхшилар бор, дердим ичимда.

Мум эна ҳақида қисса…

…Қадим-қадим замонларда бир савдогар бўлган экан. Умрининг кўп қисми ўзга юртларда ўтар экан. Шунинг учунми ёши анча катта бўлиб қолган бўлса ҳам, уйланишга кўнмас экан. Ахири кўпнинг маслаҳати билан уйланибди. Сафарга чиққунига қадар беш-олти ой саодатли ҳаёт кечирибди. Вақти келиб, савдогар яна сафарга отланибди. Йўл машаққатлари кўз олдига келиб, хотинини аяб, уни уйда қолдиришга қарор қилибди. Ёш ва гўзал келинга ўзгаларнинг кўзи тушмасин учун ҳовлиси деворларини баланд қилиб урдирибди. Зориқмасин, толиқмасин деб рўзғорини қайтгунича етадиган қилиб бадастур қилибди. Зерикмасин деб ҳовлиси ичига гулу райҳонлар экиб, шуларга қараб, парваришлаб овуниб юришни тийинлабди.

Кунлар ўтибди. Кунлар кетидан ойлар ўтибди. Бора-бора навжувоннинг чеҳраси сўлиб, иштаҳаси ҳам йўқолиб борибди. Гулу райҳонлардан баҳра олай деб уларга яқинлашса, улар ҳам сўлиб, эгилибди. Мева дарахтларининг барги сарғая бошлабди.

Вақти-куни келиб, савдогар уйига қайтганида не кўз билан кўрсин-ки, гулдек ҳовлиси чўлу биёбон ўртасидаги жазирама нуқтага айланибди. Гўзал хотини қазо қилибди…

Савдогар куйибди, қайғурибди, аммо тақдирга тан бермай иложи йўқ. Дўсту биродарлари уни яна уйлантириб қўйишибди. Ҳовлиси яна яшнабди. Келин унда яйраб юрибди. Вақти келиб савдогар ўзга юртларга яна карвон сурибди.

Қайтиб келса… Яна аввалги ҳолатни кўрибди.

Ҳайратининг, қайғусининг чеки бўлмабди. Яна тақдирга тан берибди. Яна уйланибди. Аммо қалб аламлари ҳали битмаганидан, бу гал хотинини ўзи билан олиб кетишга қарор қилибди.

Фикрини айтганда аёли кўнмабди.

– Биз кетсак, гулдек ҳовли биёбонга айланади. Яхшиси шу ерда худо деб, сизнинг қайтишингизни кутиб, ҳаққингизга дуо қилиб ўтираман, – дебди.

Юраги увишса ҳам савдогар рози бўлибди.

Орадан ойлар ўтибди, йиллар ўтибди. Сафардан қайтган савдогар бу гал хотинини омон кўрибди. У ўйнаб-кулиб юрганмиш. Гулу-райҳонлар ҳам барқ уриб, жаннат исини келтириб турганмиш. Шохданшохга шўх сакраётган булбуллар хонишига киши маст бўлармиш…

Савдогар ҳайратда донг қолибди. Суюнганидан тили калимага келмабди.

Орадан бир қанча вақт ўтганидан кейин савдогар хотинидан аввалги хотинларининг нима учун ўлганини, ўзи қандай қилиб омон қолгани сабабини сўрабди. Уй-жойини яшнатиб ўтирганининг сирини очишни илтимос қилибди.

– Бунинг ҳеч бир сири йўқ, – дебди аёл кулиб. – Сирнинг ҳаммаси анави мум энамнинг ичида! – Аёл токчада турган мумдан ясалган аёл ҳайкалига ишора қилибди. – Мен уни бир куни ертўлангиздан топиб олдим. Кейин у менинг бирдан-бир суҳбатдошимга, узун тунлар ҳасратдошимга айланди. Ҳасратларимни тинглайвериб мум кўкси эриб, зардобга тўлган бўлса керак…

Савдогар мум ҳайкалчага яқинлашиб, қўлини унга теккизиб улгурмасиданоқ, унинг кўкси ёрилиб садо чиқибди: «Бешинчи кун келур албат, вале тўрт кун оғир ўтар!» Шундан сўнг ундаги бор зардоб оқиб тушиб, мум эна яна ўз ҳолига қайтибди…

Мум эна ҳақидаги бу қиссани эшитганмидингиз? Йўқми? Мен ҳам яқинда эшитдим. Эшитдим-у, одамнинг одамга нақадар кераклигини, одамнинг тафтини одам олишини, одамга қувватни одам беришини англадим шекилли, шу ривоят ҳам умрим баҳри-байтининг боғловчи сўзидек хотирамга жойланиб, руҳимга жон берувчи булоқларнинг бирига айланди.

«Сабр – шодликлар калитидир»

Бағриларига йиғилганимизда ёшлари бир асрни қоралаб қолган бувижоним бизга ҳамиша Худодан сабр ва қаноат тилаб дуо қилардилар:

– Парвардигоро! Болаларимга сабр ва қаноат ато эт! Кўнгилларини шу сабр ва қаноат орқасидан келадиган хотиржамлик ва ҳаловатдан, фаровонлик ва роҳатдан бенасиб қилма!

Ёшлигимдан бу икки тушунчанинг буюк қудратига ишониб келганман.

Яқинда улар таърифини излаб топмоқчи бўлдимда, «Ўзбек тилининг изоҳли луғати» га мурожаат қилдим:

«Сабр – биринчи маъноси – ошиқмасдан кута билиш ёки ўзини тия олиш; тўзим; тоқат. Иккинчи маъноси – чидам, бардош. Учинчи маъноси эса қаноат».

Ростини айтай, ўқиганларимдан кўнглим тўлмади. Хаёлимдан бувим ўз дуоларига бу таърифлардан кўра кўпроқ маъно сингдирганлар, деган фикр қайта-қайта ўтаверди. Бувим руҳларига бу таърифларданда кучлироқ нарсалар қувват берганига ишонардим. Бувимнинг кўнгиллари сув ичган булоқлардан мен ҳам тўйиб-тўйиб ичишликни, қалбим бойишини истардим.

Кунларнинг бирида Алишер Навоийнинг қаноат ва сабр ҳақидаги мухтасар таърифини ўқиб қолдим. Излаганимни топганимдан қувончимнинг чеки бўлмади. Бувижонимнинг Навоийни билганларига ҳавасим келди. Ичимга сиғдира олмай бу таърифни сиз билан ўртоқлашмоқчиман:

«ҚАНОАТ – булоқдир – суви олган билан қуримайди;

хазинадир – нақдинаси сочган билан камаймайди;

экинзордир – уруғи иззат ва шавкат меваси беради;

дарахтдир – шохи тортинчоқлик ва ҳурмат ҳосили етказади;

қўрғондир – у ерга кирсанг, нафс ёмонлигидан қутиласан;

тоғликдир – у ерга чиқсанг дўстга ва душманга қарамликдан халос бўларсан;

қуйилашишдир – натижаси юксаклик;

зориқишликдир – фойдаси эҳтиёжсизлик, фаровонлик;

йўлдир – қаттиқ, аммо севинтирувчи.

САБР – аччиқдир – бироқ фойда берувчи;

қаттиқдир – лекин заҳарни даф этувчи;

ўртоқдир – суҳбати зерикарли, аммо мақсадга олиб борувчи;

улфатдир – умиди узун, бироқ охири истакка элтувчи;

уловдир – юриши тихир, аммо манзилга етказувчи;

туядир – қадами оғир, лекин бекатга туширгувчи;

шодликлар калитидур – ҳамма бандлар очқичидур…»

Ҳаётимда нечанчи марта аждодларимиз донишмандлигига, деганларининг турган битгани ҳикматлигига тан бердим.

Онам айтган аллалар…

Тун сокинлигини қўшни уйдаги чақалоқнинг йиғиси бузди. Кўп ўтмай қаршимиздаги балконнинг чироғи ёнди. Ёш она аввал нималардир деб болани овутмоқчи бўлди. Бола тинчимагач, ғўнғиллаганича ўтириб унга кўкрак тутди. Бола бир-икки эмгандек бўлди, аммо истагани «мамма» эмас экан шекилли, яна йиғлай бошлади. Она уни бағрига босганича, ўнгдан-чапга, чапдан-ўнгга айлана-айлана алла айта бошлади:

– Об-бў-ў-ў-ў!

– Об-бў-ў-ў-ў!

Унинг охирги «ў-ў-ў!» си ўпкасидан бўғилиб чиқаётгандек кишининг қулоғига қўрдек тегарди. Бу оҳангда назаримда болани юпатувчи, «Онанг ўргилсин! Жоним сенга гиргиттон! Тинчлан, қўзичоғим!» дан кўра «Оббо! Яна тинчимни буздинг-а! Ахир бу нечанчиси!» каби зарда бор эди. Бола тинчиш ўрнига қаттиқроқ йиғлай бошлади. Она «Ухлай қолсангчией!» деганича «алла» сини яна ҳам баландлатди:

– Об-бў-ў-ў-ў!

Баланд қаватли уйнинг яна бир-икки қўшни хонадонларида чироқ ёқилди. Ёш она бундан хижолат бўлдими, энди «Об-бў-ў!» сига монанд ҳар «ў-ў!»да боланинг елкасига тап-тап уриб турарди. Онанинг ҳаракати ҳам ўзгарди. У энди у ёқдан-бу ёққа чайқалмас, худди зикр тушаётгандек, ўғир янчаётгандек болани тепадан-пастга, бағридан-тиззасигача силталаб силкитарди.

Шу вақт ичкўйлаги устидан халат ташлаб олган Саври опа чиқдилар.

– Маним отажоним «умма» сўраётгандирлар. Ҳозир у кишига «умма» берамиз. Кейин алла айтиб ухлаймиз. Осмондаги оймомалар мўлтираб қолади бизнинг алламизга… Оқаётган сувлар тўхтаб қолади бизнинг алламизга… – Бувижоннинг овози майин, сокин, ниҳоятда секин ҳам эди.

У шу сўзларни айтиш асносида ошхонадан пиёлада чой олиб чиқди, болани келинидан олиб, унга чой ичирди. Кейин болани бағрига босганича унинг пешонасини силаб, елкаларини сийпалаганича секин алла айта бошлади:

 
Худойимдан айланай,
Муродимга етказди, алла-ё, алла.
Ҳилол ой қанотида
Сизни менга тутказди, алла-ё, алла!
 

Бувижоннинг қўллари сеҳрлимиди ёки сўзлари сеҳрлимиди – болажоннинг йиғлаган овози бошқа эшитилмади.

Бола ҳали яхши ухламадими ёки Саври опа ўзлари шўнғиган олам сеҳридан чиқиб кета олмадиларми, ишқилиб тун сокинлигида уларнинг майин, кишининг қалб-қалбига кириб борадиган аллалари беш-ўн дақиқа эшитилиб турди. Улар секин, ниҳоятда майин хониш қилардилар:

 
Онам айтган аллалар
Юраккинам тубида, алла-ё, алла,
Меҳрим қўшиб сўзимга
Сизга айтаман алла, алла-ё, алла!
 

Саври опа ҳали «Осмондаги оймомалар ҳам лол қолади!» деб, билиб айтдилар шекилли, ҳарқалай кўкда тўлин ой муаллақ қотди, катта йўлдаги машиналар овози ҳам эшитилмай қолди. Уларнинг балконига қадар кўтарилган мажнун толнинг сўлим шохлари ҳарир пардадек тебранарди.

 
Ўроқ ойга арғимчоқ
Солиб бераман сизга, алла-ё, алла.
Юлдузлардан бир қучоқ
Олиб бераман сизга, алла-ё, алла!
 

Инсон дунёга келишидан не эъзозу, не мукофотларга лойиқлигини, не меҳрларга зорлиги-муҳтожлигини умр аввалидан билиб, умр аввалидан ўзида туйишга ҳаракат қилиши, истаганини топмаганида исён кўтариши рост. Меҳрга, аллага қониб ўсганлар бошқача бўлиши ҳам рост.

Ҳеч эсимдан чиқмайди, бир куни қайнона ойим набираларига алла айтаётганларида қайнотамлар шундай деган эдилар:

– Онаси, алланг шундай майинки, одамни эритиб юборади-я! Ҳар гал алла айтганингда кап-катта бўлсам ҳам, йиғлагим келаверади…

Ҳар гал алла эшитганимизда, алла айтганимизда ўзимизда ҳам шундай кўтарилиш сезмасмидик! Алла эшитганда кишининг қалби шу энг майин, энг мунис, энг покиза ва ҳамиша ўзига хос қўшиқ билан тўйинади. Бу тўйинишни бола умрининг аввалиданоқ ҳис қилиб турганига нима етсин! Алла орқали болага онанинг, демак башариятнинг чексиз муҳаббати, умид ва орзулари, ният ва тилаклари, покиза дуолари сингади.

Кексаларнинг ривоят қилишларича, «Алла» аслида «Аллоҳ» сўзидан келиб чиққанмиш. Балки ҳақиқатда ҳам шундайдир. Аммо ҳар бир онанинг ўз алласида Яратганга муножот қилиши, ундан дилбанди, жигарбандини асрашни илтижо қилиши кундек равшан нарса.

Эътибор берган бўлсангиз, ҳеч бир онанинг алласи, оҳанги ҳеч ҳам бошқаларникига ўхшамайди. Уни ҳар бир она ўзича куйлайди. Балки Тангрининг ҳар бир онанинг жонию-танига ўзига хос алла сўзи, ўзига хос оҳанг сингдириши ҳақидаги ривоятлар ҳам ростдир? Балки бу ҳолатда, онанинг алла айтиш ҳолатида ҳеч ким тагига ета олмайдиган сеҳр борлиги ҳам ростдир?

Унда алла айтаётганингизда ўзингизга Аллоҳдан бутун чарху дун эриб, ийиб, чайқалар ҳолатга келадиган майинлик, эзгулик ато этишини сўранг!

Тилак: Илоҳо, эшигингизга сурнай хонишини олиб келадиганингиз фақат сизга аталган киши бўлсин! Қалбингиз ҳозирданоқ «Сиз – менинг керагим!» деб турсинки, бундай қалбда орзу қилганингиз Кумуш муҳаббати, Кумуш вафоси, Кумуш идроки, Кумуш сабри, Кумуш фидойилиги ниш уриши шубҳасиз! Илоҳо, оталаримиз ўгити, момоларимиз алласи қалбингизга муҳрлангани рост бўлсин!

БАХТЛИ БЎЛИНГ ЁКИ ОНАЛАРНИНГ АЙТАР СЎЗИ КЎП…
(Хотима ўрнида)

Қизларжон, Сизлар билан дилдан суҳбатлашиб олдик. Беихтиёр Соҳибахон опанинг аёлларнинг бир йиғинида деганлари эсимга тушиб кетди:

– Оналарнинг қизларига айтар гапи кўп бўлади, айланайлар. Унашилгач, тўйдан кейин ҳам мавриди билан набира қизларимни ёнимга олиб, кўп насиҳат қиламан. Турмушдан, у ёқ-бу ёқдан гапираман. Бирикки шундай суҳбатлардан сўнг, «Гапимни яхшилаб уқдингми, болажоним, қулоғингга сирға қилиб тақиб олдингми? Деганларим бу қулоғингдан кириб, унисидан елвизак бўлиб чиқиб кетмадими?» деб сўрайман. Нима эсида қолди-ю, нимани уққанини синаш учун «тест» ҳам ўтказиб кўраман… Агар билсангиз, оналар ҳам, бувилар ҳам қиз узатганда тест синовидан ўтадилар. Узатган қизлари борган ерида тиниб-тинчиб кетса, қизнинг онаси ҳам, бувиси ҳам ҳаёт тестидан яхши ўтганини билдиради. Бир набира қудам борлар. Наргизагинамнинг ойижонлари. Шулар ҳар ҳафтада бир-икки қўнғироқ қилиб турадилар. «Катта ойилари, сизга раҳмат, келин қизимни жуда яхши тарбиялаган экансизлар. Умру жонларига Аллоҳ барака берсин! Яқин-яқингача ҳам отасиз катта қилган ёлғизимга қандай келин насиб қиларкин, ўзи кемтик дилим яна ўртаниб қолмасмикин, деган фикр миямда чиғириқдек айланарди. Шукр, ўқишдан келгунларича соғиниб қоламан. Олинг, олинг қилишиб чой ичамиз. Бир жойга борадиган бўлсак, киядиган эгнимни бир-бирига мослаб, модний қилиб кийинтириб юборадилар…» дейдилар. Ўша қизим унашилгач, уй кўрарга мени олиб боришган эди. Қайтиб келгач, Наргизамни олдимга олдим-у, қулоғига кўп гапни қуйдим. Қайнона бўлмиш эрдан ёш қолган экан. Соғлом бўлса ҳам кўнгли яримта экан. Шу ўғлидан бўлак уйда ҳеч кими йўқ. Унинг кўнглини сен кўтарасан, болам. Ёш бўлса ҳам, одми кийимларда анча катта кўринадилар. Парваришларини қил, деб тайинладим. Болам, ҳартугул ҳамма айтганимни қулоғига сирға қилган экан. Кечқурун онасининг ўрнигача ўзи тайёрлаб, у ёқ-бу ёғига қараб, ўзи ўраб ётқизиб, чиқиб кетармиш. Қайнона бўлмиш телефонда айтади бу гапларни, қизим индамайди. Ҳар гал келганида ойисини ҳам бирга юринг, деб зўрлармиш. Оқшомлари бирга сайрга чиқишармиш. Ҳа, кўрсатганингга, шу гапларни эшитишга муносиб қилганингга шукр деб, дуо қилиб ўтираман. Бошқа қизларимга Наргизамни ибрат қиламан… Тестдан яхши ўтганимиз шу-да, айланай!

Бу гапларни эслаётганим бежиз эмас.

Мен суҳбатларимизни қандай ўзлаштирганингиз ҳақида Соҳиба опа каби тест ўтказмоқчи эмасман. Чунки бу суҳбатларда ҳар бирингиз фаол қатнашиб турдингиз. Ахир ҳар суҳбатимиз айнан сиз ҳақингизда бўлмаса ҳам, яқин келажагингизни белгилаб берувчи турмуш ҳақида бўлди-да. Баъзан онангизга ҳам айтолмаган фикр-мулоҳазаларингизни секингина менга айтдингиз. Ишонч учун ташаккур. Сўроқларингизга қониқарли жавоб бера олдиммикин? Баъзан бу суҳбатлар хаёлимдан кетмай, кейинроқ сизга ўхшаган қизларимга китоб қилиб тайёрлаш мақсадида чизгилар қоралаб қўйдим. Озгина бўлса ҳам бу суҳбатлар қалбингизни нурлантиргани рост бўлсин.

Гарчи суҳбатларимизда кўп масалаларга тўхталган бўлсак ҳам, ҳамма керакли гапни айтиб бўлдик, дея олармиканмиз. Фикримга қўшилсангиз керак: ҳали олдингизда кутилмаган муаммолар кўп бўлади. Чунки ҳаёт сержило. Умрингизнинг ҳар куни янги синов келтиришига, янги сабоқ беришига тайёр туринг. Бу гап билан сизни чўчитмоқчи эмасман, асло. Дунё яралгандан бери оила бор, унинг шакли ўзгариши мумкин, лекин мазмунан ўша-ўшалигини эслатмоқчиман холос. Эртага келинсиз, индинга – онасиз, эртаси чин соҳиба, кейин бувисиз. Момо Ҳаводан бери аёл қисматидагилар мана энди сизнинг ҳам бошингизда. Эсингиздами, донишмандлар «Муҳаббат ўзи эски нарса, аммо ҳар бир қалб уни янгартар!» демишлар. Оила ҳам шундай… Ҳаммаси ўзингизга боғлиқ.

Энг ривожланган мамлакатларда ҳам, тамаддун тақозоси билан турмуш тарзи инсониятнинг ибтидоий даврига яқинлигича қолган қабилаларда ҳам оила қалъаси бор ва бу қалъа ичида аёлнинг мавқеи устунлигича қолган. Чунки қалъа ичидаги маънавий муҳитни аёл яратади. Шу муҳит кўпинча бутун жамиятга ҳам таъсир қилади. Аёл кишини юртнинг юзи деб бекорга айтишмайди.

Бундан ўн йиллар илгари «Эр эпламоқ осон, лекин…» деган китоб ёзган эдим. Китоб кўп нусхада чоп этилган бўлса ҳам, жуда тез тарқалиб кетди. Шунда менинг фикримда ҳеч бир миллат ўзбекларчалик қизлар тарбияси, келинлик, оила масалаларига ўта жиддий ёндошмаса керак, деган ўй-хаёл турғун бўлиб қолди.

Кейинчалик бошқа кўп миллатларнинг шу мавзуга оид китобларини ўқиб чиқишга тўғри келди. Китоблар инсон фикри мағзини тўқ қилади, дейишгани рост. Англаганим шу бўлдики, миллатидан қатъи назар, ҳамма халқлар ҳам оилани муқаддас даргоҳ, ўзгаларнинг мўралаши ман этилган мустаҳкам қалъа деб тушунишар экан.

Ҳақиқатда ҳам замонлар ўзгаради. Аммо башариятнинг энг нодир кашфи бўлган ОИЛА мангу! Бу муқаддас даргоҳнинг устувор қонун-қоидалари мангу.

Қай юртда яшаманг, бахтли ҳаёт кечираётганларга эътибор берсангиз, улар қурган оила қалъасининг пойдевори ҳам, девори ҳам, томи ҳам асрлар давомида синалиб келинган муҳаббат, садоқат, фидойиликдан таркиб топганини кўрасиз. Одам Ато ва Момо Ҳаводан бери шундай.

Ҳа, башариятнинг оила, муҳаббат дарди бир. Бу борада йўл қўйиладиган хатолар оқибатида юракларни ўртайдиган изтироб дардлари ҳам бир.

«Эр эпламоқ осон, лекин…» китобимизнинг бир ерида она ўз қизига шундай дейди: «Борлиғим сенга сеп бўлсин, бир умрлик, вафоли сеп бўлсин! Шу уйдан барча яхши нарсаларни, мендаги бор фазилатларни ол! Илтижоим: хатоларим, адашганларимни – қўй! Қўлингдан келса – уларни тузат, бироқ зинҳор такрорлама! Негаки сен – менсан, буни унутма! Яна бир илтижойим – сен мендан кейинги ҳалқа бўлганингдек, менинг кечмишларимни ўзингдан кейинги бокира ҳалқага янада тозароқ етказ!»

Оналарнинг қизларига айтадиган гаплари ҳамиша кўп бўлади. Нуронийлик, дуогўйлик фаслига етганим шукри қуввати ила мен набира қизларимга айтмоқчи бўлганларимни сиз билан суҳбатларда ўртага ташладим. Даврамизни кенгроқ олиш умидида бу суҳбатларимиз чизгиларини жамлаб, тўлдириб, расамади билан жойлаштириб китоб тайёрладим.

Назаримда ҳали яна кўп гаплар айтилиши керакдек. Агар насиб қилиб, яна сизларга ўхшаш келинлик остонасида турганлар билан шундай суҳбатлар ўтказадиган бўлсак, уларга яна нималар дейиш мумкин?

Назаримда суҳбат учун мавзулар жуда кўп. Бундан сўнг бу мавзуларга ўзингиз кунда-кунда дуч келасиз. Ўзингиз хулоса чиқарасиз, улардан сабоқ оласиз. Шунинг учун «Қизлар китоби»нинг кейинги бўлимини «Аёл иқлими» деб атадик ва бу бобда сизларга ибрат ва мушоҳада учун сиз кунда учратадиган, суҳбатлашадиган аёллар ҳақида ҳикоя қиламиз.

Кўряпсизми, ҳали айтиладиган гаплар кўп. Ҳаёт ахир кўлмак эмас, бетиним ўзгариб оқувчи дарё!

Агар шундай суҳбатларда иштирок этиш насиб этса нималар дейман яна?

Юқорида эслаганимиз «Эр эпламоқ осон, лекин…» дан яна бир иқтибос:

«…Билсанг эди, сенга айтар сўзим нақадар кўп! Булар – бошимдан кечирганлар, дугоналаримдан эшитганларим, кўрганларим, одамлардан эшитган ривоятлар ва ҳикоятлар, қалбимни қачонлардир қуш мисол осмонга кўтариб – офтобда чўмилтирган, айрим пайтлар тубсиз жарга ирғитгандаги каби шувиллатиб, музлатган, кўп, ниҳоятда кўп ўйлантирган воқеалар! Мен уларни билганимга қанча вақтлар ўтганидан қатъи назар, вақтики келиб сенга айтиб берарман деб бутун тафсилотлари биланда эслаб қолганман. Худди бугунгидек минглаб чақноқ юлдузлари қўл билан узгудек пастга тушган ойдинли тунлари сенла ёнма-ён ўтириб сирлашмоқни орзу қилган дамларим кўп бўлган. Ҳаёт, рўзғор, тирикчилик деб аталмишга асира бўлиб, бу орзуларим жуда кам ушалган…»

Ҳа, оналарнинг қизларига айтар гапи кўп бўлади.

Тилак: Илоҳо эшитганларингиз қалбингизнинг бебаҳо мулки бўлсин! Бахти бекамлик манзили томон йўлингиздаги нурли поёндоз бўлсин! Улар қуввати ила барча яхши ниятларингизга етинг. Юрган йўлингиз нур бўлсин, терганингиз дур бўлсин! Ҳазрат Навоий ташбеҳидаги дили пок, тили пок, ўзи пок дилбар аёл мартабасига эришиш насиб этсин! Ҳар бирингиз ўзингизнинг эрка бахтингиз бекаси бўлинг!

Ойим қизим!

МОМОЛАРНИНГ ЎГИТИ – ОЙДИН БАХТНИНГ КАЛИТИ

Жонингизга озиқ бўлиш умидида ёздик бу китобни.

Сизга, яъни ойзодаларга аталган бу китобни момоларнинг ўгити билан якунлаётганимиз ҳам бежиз эмас, оқила қизим!

Момоларимиздан, оналаримиздан эшитган, ҳикматга тўлиқ китоблардан ўқиганларимиз бу ўгитларни айнан сизнинг ёшингизда қулоғингизга атайдан қуяётганимизнинг боиси, ҳозир сиз шундай ёшдасизки, кўрганингиз – кўзингизга, эшитганингиз – қулоғингизга, ёққани – қалбингизга жо бўлади. Хуллас, она қизим, булар хотирангизга абадул михланади.

Уларнинг кўпини сиз, албатта, эшитгансиз. Нега шундай дейишаркин, деб ўйлаганингиз ҳам бордир. Ўйлаганингиз, мушоҳада қилганингиз жуда маъқул иш.

Бу ўгитларнинг айримлари балки ҳозир сизга тушунуксиздир. Лекин вақти келиб, сиз уларни, албатта, эслайсиз, албатта, уларнинг қадрига етасиз, биз кутгандан ортиқ уларга амал қиласиз. Биз сизга етказган бу ўгитларни кейинги авлодларга етказасиз, уларнинг ҳикматини оширасиз.

Оиланинг тарихи Одам Ато ва Момо Ҳавога бориб тақалишини биласиз. Оила ҳақида кўп китоблар битилганидан ҳам хабарингиз бор.

Ҳар бир аёл ўз пешонасига битилган бахтни маҳкам ушлаб қола билиши учун оила одоби, маданияти ҳақидаги китобларни ўқиган, ўқиганини уққан ҳам бўлиши керак. Сиз бу китоблардан момолар, оналар, опаларнинг ҳикматона ўгитини кўплаб топасиз. Вақти келиб, улар сизга тўғри йўл кўрсатади, руҳингизга қувват беради.

Кези келганда, бошқаларга айтиш хотирангиздан кўтарилмаслиги учун «Момолар ўгити» дафтарини тутсангиз, кўнглингизга озиқ берган ҳикматларни унга ёзиб юрсангиз ҳам чиройли иш бўлади.

АВВАЛО, АССАЛОМУ АЛАЙКУМ

Салом – Аллоҳ исмларидандир. Аллоҳ уни ерга нозил қилди. Саломни ораларингизда кенг тарқатинглар, деб даъват қилинади ҳадисда.

* * *

Ҳа, она қизим, ҳар ишнинг боши «Ассалому алайкум!» ва «Бисмиллаҳир роҳманир раҳийм!»дир. Ҳадисда айтилишича, «бисмиллаҳ» билан бошланмаган ишнинг охири кесикдир, яъни бекикдир.

* * *

Шарқда салом бериш одобига катта эътибор бериб келинишини унутманг. Кишининг саломига қараб одобига баҳо берилиши ҳам рост гап.

* * *

Салом беришдан олдин гап бошлаган одамга уйингизга киришга рухсат берманг, деб таъкидланади ҳадисда.

* * *

Кўча-кўйда, айниқса, одамлар сийрак жойда таниш ёки нотанишлигидан қатъи назар, яқин турган кишига, айниқса катта ёшдагиларга салом беришни унутманг.

* * *

Меҳмонга, йиғинларга борганда у ерда йиғилган жамоага, албатта, салом бериш лозим.

* * *

Йиғиндан барвақтроқ чиқиб кетадиган бўлсангиз ҳам, салом берасиз. Бу – хайрлашув саломи бўлади.

* * *

Ўз уйингизга келганда ҳам хонадон аҳлига салом беришни унутманг.

* * *

Саломни пок ҳолатда ва самимият билан беринг.

* * *

Ёши кичиклар ёши улуғроқларга биринчи бўлиб салом берадилар.

* * *

Кишиларга салом бераётганда чеҳрангиз очиқ бўлсин.

* * *

Салом имо-ишора билан эмас, овоз чиқариб берилишини унутманг.

* * *

Саломга жавоб бериш одобига кўра алик олувчи ҳам пок, очиқ чеҳрада бўлиши, салом берганга раҳмат дейиши керак.

* * *

Бошқа миллат кишиси салом берганда ҳам ҳурмат кўрсатиб, алик олиш лозим.

* * *

Кўп одам турган бўлса, ораларидан бир киши саломга жавоб қайтарса етарлидир.

* * *

Эсингиздан чиқмасин: саломга ишорат билан эмас, овоз чиқариб алик олиниши ва салом берган киши буни эшитиши лозим.

* * *

Дўстларни яхши кунлари билан муборакбод этмоқ даркор. Шодлик айёмида, чунончи, фарзанд туғилса ёки узоқ сафардан қайтиб келганда биродарларни муборакбод этиш, уларнинг шодлигига шодлик қўшади.

* * *

Муборакбод этгани борганда хурсандлигингизни изҳор этинг, ғамгин ва малоллик қиёфада кўринманг, маърака эгасини табриклаб, узоқ умр ва ҳуррам ҳаёт тилаб дуо қилинг. Агар келин тушган бўлса, хайру барака, оқилу доно фарзандлар тиланг.

* * *

Узоқ ўтирманг, уй эгаси қўймай қистаса, бир муддат ўтириб, кўнгилочар гаплардан гапириб, уй эгасининг кайфиятини хушнуд этинг. Имкониятга қараб, туҳфа-тортиқ қилиб боринг.

* * *

Касал одамни бориб кўришнинг кўп савоби ва фазилати бор.

* * *

Намозгардан кейин касал кўришга боришнинг хосияти йўқ.

* * *

Бемор ётган уйга кирганда кулиш, йиғлаш ўринсизлигини унутманг.

* * *

Хаста қариндош, дўст ёки қўшни бўлса, эҳтиёжи сўралиб, тузалиб кетишини сўраш, хулоса қилиб айтганда, хастага изтироб эмас, қувонч бериб, кўнглини олиш керак. У ёқтирадиган егулик олиб бориш жуда ўринлидир.

* * *

Қайғу-изтиробда бўлган хастани сўз ва ҳар хил муносабатлар билан хафа қилишдан қўрқиш, Аллоҳдан шифо тилаб, хайрлашиш лозим.

* * *

Касал олдида кўп гапирманг. Бемордан ҳазар қилманг. Касалга мулойим сўзлар айтиб, тасалли беринг.

* * *

Беморни чарчатмаслик учун узоқ ўтирманг.

* * *

Таъзияга борганда кам гапиринг.

* * *

Таъзия эгаларига ўзингизнинг нечоғли яқинлигингизни кўрсатмоқ учун, сочингизни ёйиб, юзингизни юлиб, кўксингизга муштлаб, қаттиқ дод-фарёд қилиб, уввос солиб йиғламанг.

* * *

Беҳудага бемаъни гапларни гапирманг. Буларнинг ўрнига мотам эгаларига сабру қаноат тиланг, марҳумни яхшилик билан хотирланг, қўлингиздан нима ёрдам ёки хизмат келса, аяманг.

* * *

Кишиларга ёмонлик қилиб, яхшилик кутманг.

* * *

Биров чақирганда, жавобингиз «Лаббай!» бўлсин. «Лаббай!»нинг маъноси жуда кенг. У «Сизни эшитаяпман!», «Хизматингизга ҳозирман!», «Малол келмаса, гапингизни қайтариб юборинг?», «Бу гапга нима дейсиз?» кабиларни ҳам англатади.

* * *

Эшикдан қариндош-уруғ, қўни-қўшни, танишингиз ёки бегона одам келса, аҳволи руҳиятингиздан қатъи назар, ўз ташвишингизни яшириб, очиқ юз ва табассум билан кутиб олинг.

* * *

Биров сиздан бир нарса сўраб келса, имкони борича қуруқ қайтарманг. Сўраганнинг бир юзи, бор бўла туриб бермаганнинг икки юзи қора дейдилар.

* * *

Тансиқ таом пиширсангиз, олдини албатта уйдаги катта ёшли кишиларга берганингиздек, икки ёнингиздаги қўшнингиз билан баҳам кўришни унутманг.

* * *

Қариндош-уруғникига борганда имкон қадар қуруқ бормасликка ҳаракат қилинг, жуда бўлмаганда болаларига бирор нарса олиб борсангиз чиройли кўринади.

* * *

Киши йўқман деб зорланаверса, борининг ҳам баракаси учади.

* * *

Уйингизга келган меҳмоннинг иззатини жойига қўйинг. Элда «Йўқча гуруч ош бўлур, меҳмон кўнгли хуш бўлур», деган нақл бор. Кишининг кўнгли сал билан кўтарилади, сизнинг эса яхши номингиз чиққани қолади.

* * *

Меҳмон кетаётганда етти қадам бўлса ҳам бирга кузатиб чиқинг.

* * *

Эркак киши билан рўбарў келганда, орқага тисарилиб, унга йўл беринг.

* * *

Икки киши суҳбатлашиб турган бўлса, ўрталаридан ўтиш – беодоблик.

* * *

Кўча супираётганингизда, сув сепаётганингизда кимдир ўтаётган бўлса, ўтиб олгунича ишингизни тўхтатиб, четга чиқиб туринг.

* * *

Ҳовли ёки кўчани супираётганингизда биров билан кўришишга тўғри келса, аввал супиргини чеккага қўйиб, кейин унга яқинлашинг.