Читать книгу "Миллиардернинг хотиралари"

СЎНГСЎЗ ЎРНИДА

XIX аср охири XX аср бошларида Американинг сиёсат майдонида икки нафар йирик сиёсий шахс пайдо бўлди – Рузвельт ва Рокфеллер, уларнинг ҳар иккиси китобнинг ўқувчиси бўлган ташқи кузатувчи учун тенг кучли ва, нима бўлганда ҳам, бирдай қизиқарли эди.

Улардан бири – пул қудратининг тимсоли, руслар бадавлат одамларни “қоп” деб номлаганидек, бу иборага “олтин”ни қўшган одам бўлса, бошқаси – тафаккур тимсоли, долларнинг ватани бўлган мамлакатда доллар тимсоли бўлган одамга, синдикатлар асосчисига, нефть қироли Рокфеллерга, унинг қудратли ташкилотларига уруш эълон қилган шахс ҳисобланади.

Рузвельт учун бу кураш ғалабадан анча йироқ эди: у ўз мағлубиятини тан олишга ва кўплаб компанияларнинг касодга учраётгани, баъзиларининг бутунлай парчаланиб кетганини кўриб, шунингдек, бу аҳвол яна бир ой давом этса, Американинг энг катта ссудаси мувозанатини йўқотиши ва шубҳа остида қолишини англаб, бу курашдан воз кечишга мажбур эди.

Рокфеллер-чи, деб сўрарсиз. Ҳеч нарса! Standard Oil Company ўша 1907 йили 85 000 000 доллар даромад келтирган эди, бу одатдагидан беш миллионга кўпроқ бўлиб, ҳеч қандай инқироз ёки фожиа Рокфеллернинг ижод маҳсули бўлган ташкилотларга дахл қила олмади.

Афсуски, жаҳон тарихидаги бу эпизодга Рокфеллер мемуарларидан жой ажратилмаган, аниқки, бунга унинг камсуқумлиги, ўз муваффақиятлари ҳақида гапиришни истамаслиги сабабдир.

Фақатгина Рузвельтнинг мемуарларида Америка замонавий тарихининг мавҳум саҳифаларига ойдинлик бериб туради, лекин у ё бу ҳақда ёзмайди, ё ёзиб бўлиб кенг оммага ошкор қилмаяпти.

– Рокфеллер ростан ҳам шу даражада бойми? – деган шубҳа ва гумон сасини эшитаман.

Оммавий ахборот воситаларининг таъкидлашича, асосий капитали 100 000 000 миллион доллар бўлган Standard Oil Companyдаги улуши энг камида 50 фоизни (агар кўпроқ бўлмаса) ташкил этади. Умумий ҳисобда 50 000 000 доллар деб оламиз. Компаниянинг ҳисоботларидан кўриниб турибдики, унинг асосий капитали йилига 80 000 000 доллар даромад келтиради. Энди ҳисоблаймиз, беш фоизлик фойдага эришиш учун бундай катта капитални оқилона жойлаштириш лозим. Ўшанда Standard Oil Company капиталининг биржа баҳоси 16 баробар қимматроқ эди, яъни 1 600 000 доллар, ва шунинг учун Рокфеллернинг унда иштирок этиш улуши 50 фоиз эди, бошқача айтганда 800 000 000 доллар – 1 600 000 000 рубль.

Агар бунга унинг United States Steel Corporationдаги акциялари йиғиндисини (анчагина катта) қўшсак, шубҳасиз, жами 1 000 000 000 долларга (2 000 000 000 рубль) етади, бу эса тахминан унинг катта бойлигининг биржа баҳоси ҳисобланади.

Энди Шимолий Америка штатларининг тижорий фаолияти Standard Oil Company га қай даражада фойдали эканини кўриб чиқамиз. 1880 йил ва “The Petroleum Review” журналида ҳозирги ҳолат бўйича чоп этилган ҳисоботларда кўришимиз мумкинки, унинг нефть ва нефть маҳсулотлари билан савдоси Америкага 1 700 000 000 доллар (3 400 000 000 рубль) миқдорида соф даромад олиб келган, яъни йилига 110 000 000 рубль, ўртача ҳисобда, кунига 300 000 рубль.

Бутун дунё бўйлаб унинг ходимлари сони жуда кўп, шу билан бирга, компания уларни доимий равишда рағбатлантириб, тақдирлаб боради. Standard Oil Companyнинг 60-75 000 кишидан иборат бутун бошли шаҳарни боқади деб тасаввур қилсак, эҳтимол, компания ходимларининг асл сонини икки баробарга ёки ундан ҳам ортиқроққа камайтирган бўламиз.

Масалан, энг охирги амалий йил – 1903 йилда компаниянинг соф даромади 80 000 000 долларга етди, ундан акциядорларга фақат 39 335 320 доллар дивиденд сифатида ажратилди, қолган 40 664 680 доллар захира капиталига ўтказилди. Бу рақам – 80 000 000 доллар узоқ йиллардан буён ўртача кўрсаткич ҳисобланади, фойданинг энг юқори кўрсаткичи 1907 йилга, Рузвельт билан кураш даврига тўғри келади, ўшанда жамият 85 000 000 доллар тўлаши керак эди. 1902 йилдан 1908 йилгача жамият 553 202 074 доллар миқдорида соф фойда олди, унинг 294 258 980 доллари дивиденд сифатида акциядорларга берилди, қолгани захира капиталига ўтказилди. Бундан келиб чиқадики, сўнгги олти йилда компания ўзининг асосий капиталидан беш ярим баробардан кўпроқ даромад тўплади.

Рузвельт билан кураш тарихининг асосий жиҳатларини эслатиб ўтамиз

Бунга компаниялар учун темир йўл тарифи ставкаларининг ноқонуний равишда туширилиши сабаб бўлди. 1906 йилдаёқ синдикатларнинг ошкора душмани ва мамлакатнинг жорий президенти Рузвельт ишни ўз назоратига олди ва уни судгача олиб борди, суд эса Standard Oil Company ни 29 240 минг доллар миқдорида жаримага тортди.

Ўшанда саҳнада Рокфеллернинг капитали пайдо бўлди ва охирида жарима тўлашни рад этиб, суд жараёнида шахсан ўзи иштирок этмади. Катта маблағга эгалик қилиб, Standard Oil Company ҳукумат билан узоқ давом этувчи курашни бошлаши мумкин эди ва ҳукумат бу ўйиннинг барча хавфини тушуниб етмаганида, компаниянинг айбсиз эканини, бунинг учун ҳеч қандай жазо қўлланмаслигини тан олиб, ишни ёпишга ҳаракат қилмаганида курашнинг ҳар икки томон учун қандай ҳалокатли оқибатларга олиб келиши фақат Худога аён эди.

Шундай қилиб, иш Standard Oil Company фойдасига, аниқроғи, унинг асосчиси Рокфеллер фойдасига ҳал бўлди.

Хулоса қилиб айтганда, Рокфеллер жуда ҳам камсуқум ва, шубҳасиз, ўзини реклама қилишни истамаганидан, ўзининг маданий-маърифий мақсадлар йўлидаги улкан хайрия ишлари ҳақида деярли гапирмайди, сукут сақлайди. Шуни айтиш кифояки, Америкада унинг бюджетидан ҳеч қачон катта хайрия олмаган муассаса топилмаса керак, икки-учта университетлар эса истисно тарзда деярли тўлиқ унинг пуллари эвазига кун кўради.

У ҳақиқатан ҳам ўзининг меҳнати ва тижоратчилик даҳоси билан тўпланган улкан бойликнинг “оқилона назоратчиси ва бошқарувчиси ҳисобланади”.

Бошқа миллатларнинг бадавлат одамлари ҳам ундан ўрнак олса арзийди!

Нашриёт