Читать книгу "Миллиардернинг хотиралари"

Келажак уфқлари

Менимча, бундай чора-тадбирлар бирон бир шахснинг фаровонлигига салбий таъсир кўрсатмайди. Биз қадам қўяётган буюк иқтисодий давр янги авлодга сўзсиз бир қанча ажойиб имкониятлар очиб беради. Ота-боболаримизда бўлган имкониятлар ҳозирги ёшларда йўқ деган фикрни ёшлардан тез-тез эшитишимизга тўғри келади. Лекин ёшлар бизларни қандай қийинчиликларга дуч келганимиз ҳақида унчалик кўп нарса билмайди. Эслайман, ёшлигимда бизнинг ишимиз жуда кўп, лекин ишлаш учун қурол-аслаҳалар умуман йўқ эди. Ҳеч қандай тайёргарлик кўрмаган ҳолда, биз ўз мақсадимизга эришиш учун янги йўллар топишимиз керак эди. Сармоя топиш чидаб бўлмас қийинчиликлар келтириб чиқарар, кредит олиш эса сирли ва яширин келишув асосида амалга оширилар эди. Эндиликда биз тижорат юритиш, тижорий баҳолаш учун қатор тизимларга эгамиз, ўша пайтларда буларнинг барчаси қизғин ўйин эди, биз эса бу ўйин оқибатларини ўзида синаб кўрган қурбонлар эдик.

Ўтмишни ҳозирги замон билан солиштириб кўрамиз, бизнинг қулайликларимиз ва меҳнат қилиш имкониятимиз минг баробарга ўсди, мамлакатимизнинг бойлик манбалари энди очилмоқда ва аранг қўзғалмоқда, холос. Бизнинг хусусий бозорларимиз улкан. Энди фақат ривожланишдан ортда қолган мамлакатларнинг бозорлари ҳақида ўйлаяпмиз. У ерларда биз савдо-сотиқ қилишимиз мумкин. Шарқ мамлакатлари аҳолисининг тўртдан бир қисми эндигина кўп асрлик уйқудан уйғона бошлаган эди. Янги авлод шундай мерос қабул қилиб олдики, оталарнинг ҳаёти фарзандларникига таққосланганда, қашшоқлар ҳаётига ўхшайди. Табиатимга кўра мен оптимистман, лекин гап халқимизнинг келажакдаги тинчлик-хотиржамликдаги ҳаёти ҳақида кетар экан, бу борадаги завқ-шавқимни ошкор қилмай иложим йўқ.

Барча фойдали имкониятлардан янада кўпроқ фойда олиш учун янаям кўпроқ ишлаш зарур. Бўлажак вазифалардан энг муҳими бу бутун дунёда бизнинг шон-шуҳратимизни ўрнатишдир.

Умид қиламанки, бизнинг йирик корхоналаримиз шундай даражада ривожланади ва чет эллик капиталистлар ўз маблағларини Америка акцияларига тикишлари қанчалик фойдали эканини ва ниҳоят тан оладилар. Америкаликлар эса мана шу ишга қўл урган чет эллик дўстларга ҳалол ва яхши муносабатда бўлишга ва бизнинг қоғозларимизни сотиб олгани учун афсусланмасликларига ҳаракат қиладилар ва қайғурадилар.

Ҳаддан ташқари кўп акциядорлик жамиятларига аъзо бўлганим сабабли, шунингдек, уларнинг хатти-ҳаракатларини назорат қилмайдиган (унча катта бўлмаган ва юқори дивидендга эга бўлмаганлар бундан мустасно) акциядор эканимдан келиб чиқиб, ҳамма қатори бу корхоналарни бошқаришда ҳалоллик ва ақлий салоҳият тамойилларига асосланган бўлишидан умидворман, деб айтишга ҳаққим бор. Лекин қаттиқ ишонаманки, уларнинг барчаси юқорида кўрсатилган принциплар асосида юритилади.

Америкадаги ишбилармон одам

Тез-тез пессимистлардан Америка жамиятида очкўзликнинг урчиб кетаётганидан шикоятлар пайдо бўлади. Уларнинг сўзларидан келиб чиқиб, маълум бўладики, биз америкаликлар очкўзмиз. Бу фикрда фақат газета хабарларига таяниш кулгили бўлар эди, чунки газетанинг вазифаси, умуман олганда, турли хил ғайриоддий ва ғалати нарсалар ҳақида ҳикоя қилиш ҳисобланади. Ахир газеталарнинг айтадиган ҳеч нарсаси йўқ, улар фақатгина ғайриоддий нималардир юз бергандагина ўз овозларини кўтаради. Лекин унинг ҳаёт саҳнасида олдинги планга чиқиб олганидан, бундай ҳодисалар унинг оддий, кундалик ҳаётидаги тартиб, деган хулосага келиш керак эмас. Шубҳасиз, журналистлар кучли ҳиссиёт эгалари бўлиб, улар нафақат пул учун ишлайди, ишнинг ўзи ҳам уларни ўзига боғлаб олади. Бу ишнинг завқи пул ишлаб топишдан кўра баландроқ мотивларга эга.

Тан оламан, ҳамма нарсани пул нуқтаи назаридан муҳокама қилиш менга ёқмайди. Агар ҳаммаси шундай бўлганида, юқорида айтганимдек, биз очкўз миллатга айланган бўлардик, истеъмолчиларга эмас. Биз шундай – бошқаларнинг муваффақиятига ҳасад қиладиган зерикарли халқмизки, бу масалада мен гаров боғлашга ҳам тайёрман. Йўқ, биз ғайриоддий тарзда шуҳратпарастмиз, бирор кишининг қайсидир соҳадаги муваффақияти бошқаларда фақат рақобатчиликни кучайтиради. Лекин бу муваффақият ҳеч нарса билан заҳарланмаган ва бизни фикр доирамиз торлигида гумон қилиш нодонлик бўлади.

Газеталарнинг молиявий масалалардаги прогнозларини ўқиб (улар бу борада жуда фаол), менинг ирландиялик қўшним эга бўлганчалик юморнинг каттагина дозасини тўплашимиз керак бўлади. У менинг деразам рўпарасида кўримсиз уй қурган, ранглар ва шакллар комбинациясининг бемаънилиги дарҳол кўзга ташланар эди. Менинг архитектурадаги дидим ирландиялик қўшнимникидан шунчалик фарқ қилар эдики, натижада уйим атрофига бир қанча улкан дарахтлар экиб, ўша ижод маҳсулини кўрмаслик учун беркитиб қўйгандим. Буни пайқаб қолган бошқа бир қўшнимиз ирландияликдан бунинг сабабини сўраган. Кейин ирландиялик бунга ўз ақл-заковати билан жавоб берган: “Бунинг ҳаммаси ҳасаддан, у шунчаки менинг фаровонлигимни кўра олмайди!”

Ёшлигимда одамлар ўзини қандай тутаётган бўлса, ҳозир ҳам шундай эди. Тижоратнинг умумий яхшиланиши учун нимадир қилиш керак эди, ҳар бир тижоратчининг иши истисно тарзда бошқаларникидан фарқ қилади, деган ўзига хос сабабларга эга эди. Йўл қўйилган ёки қилинишига тўғри келаётган ҳар қандай бемаънилик, тижорий муносабатлардаги ҳар қандай ёлғон қадам учун бошқача йўл тутиш мумкин эмас эди, деган баҳона тайёр эди. Рақобатчиларининг ҳийла-найранглари туфайли, у “ўзининг” асл нархидан пастроққа сотишга мажбур бўлган ягона одам бўлиб чиқарди, чунки унинг ҳолати бошқаларникидан кескин фарқ қиларди. Бундай одамларни катта муваффақиятларга олиб борувчи қулай имкониятларни иккинчиси келгунча кутиш мумкинлигига ишонтириш қийин эди.

Шу билан бирга, одамларнинг ишлари ҳақида ҳеч қачон ҳисобот бермайдиган хили ҳам мавжуд. Кўплаб одамлар, салоҳиятлилигига қарамай, китоблардан қайси амалиётдан фойда, қайсиларидан зарар кўрганини англаб ололмайди. Бундай рақобатчини ишонтириш баъзида бутунлай имконсиз вазифа ҳисобланади. Соғлом ақл уларга бегона бўлади. Баъзилари ҳатто, иши яхши кетмаса, ҳақиқатга тик боқишдан қўрқса, китобларга қарашдан ҳам ижирғанади. Лекин Standard Oil Company раҳбарлари компанияга асос солинган биринчи кундан бошлаб ўз китобларини тартиб билан юритди. Биз ҳар доим қаерда зиён, қаерда фойда кўрганимизни яхши билардик ва даромадлар ҳисобини аниқ юритар эдик. Энг муҳими, ҳеч қачон ўзимизни алдаш билан шуғулланмас эдик.

Менинг ғояларим амалиётда эскирди. Шунга қарамай, унинг тамойиллари эскирмайди. Мен баъзида ўйлаб қоламан, Америкадаги бизнинг кўплаб ишбилармон одамларимиз, эҳтиёткорлиги ва қувватига қарамай, тадбиркорлик амалиётида мутлақо нотўғри бўлган принципларга эргашади. Мен энди ўз ишига ҳалол ва жиддий муносабатда бўлиш зарурати ҳақида гапирмаяпман. Лекин кўпчилик шунчаки ҳақиқат ҳақида ўйламай, уни билиб олиш мумкинлигига ўзини ишонтирган эди. Табиат қонунини эса четлаб ўтиб бўлмайди, ҳақиқатни қанча барвақт билсанг, шунча яхши.

Иш ҳақида тез-тез гапириб туришади, масалан, нега темир йўлларда иш ҳақи даражасини юқори ушлаб туриш муҳим ҳисобланади? Ҳар бир ишчи ўзининг иш ҳақи даражасида баҳоланади, лекин, бундан ташқари, унинг меҳнати ҳам иш ҳақига мувофиқ бўлиши лозим. Агар у тушиб кетса, ишчи меҳнати учун кераклича рағбат ола олмайди ва ўз ўрнини йўқотади, натижада унинг борлиги фақатгина маошига боғлиқ бўлиб қолади. Иқтисодий шароитларни сунъий баландликда сақлаб туриш ёки иқтисодий қонунларни ўзгартириш ярамайди. Бу каби хатти-ҳаракатлар учун муваффақиятсизлик кафолатланган. Бу нарса эскирган, узоқ вақтлардан бери мавжуд ва тушунарли бўлса-да, лекин бор ҳақиқат. Лекин, қанчалик аниқ кўринмасин, кўпчилик бу ҳақиқатни англамаслиги ғалати. Шунингдек, рад этиб бўлмайдиган бир жиҳат бор: ишбилармон одам ойдан-ойга, йилдан-йилга ҳар қандай ўзгаришларга мослашиб бориши лозим. Баъзида шуни ҳис қиламан, биз америкаликлар муваффақият сари қисқа йўлни топиш мумкин, деб ўйлаймиз ва бизга уни кимдир очиб бергандек туюлади. Лекин муваффақият сари ягона йўл – керакли билимларни эгаллаш ва кейинчалик улар асосида меҳнат қилиш ҳисобланади.

Аксарият бадавлат одамлар ишидан бутунлай четлашиш имкони бўлганда ҳам бундай қилмайдилар. Улар ёки бекорчи қолишни исташмайди, ёки ўз меҳнатидан адолатли тарзда ғурурланиб, ишонган режаларини амалга оширишни исташади ёки ва ниҳоят, янада муҳимроғи, ходимлар ва шериклари учун яхлит ишни оёққа қўйиш ва ривожлантириш мажбуриятини ҳис қилади. Охирги тури – мамлакатимизнинг буюк меъморлари ҳисобланади. Ўйлаб кўриш лозим, агар бизнинг йирик саноатчиларимиз қора кунларга деб каттагина маблағ ишлаб топганидан кейин, ўз фаолиятларини тўхтатиб қўйганида, нима бўлар эди. Мен ишдан четлашиш сабабларини ҳурмат қиламан. Лекин одамнинг омади келса, у шу билан тегишли жавобгарликни ўз зиммасига олади, мақсади ўзаро кўмак бўлган бизнинг муассасамиз эса пулга бўлгани каби, оқил раҳбарларга ҳам эҳтиёж сезади.

Бу каби етакчиларнинг кўпчилиги ўз ишлари билан шунчалик банд бўладики, бошқа нарсалар ҳақида ўйлашга деярли вақтлари бўлмайди. Ўз фаолиятларидан холи тарзда, бирор ишга қизиқиш пайдо бўлса ва унинг учун пул жамғаришга қарор қилса, улар ҳар доим буни ўз қароридан хижолат тортгандек, кечирим сўраш билан бошлайди.

“Мен тиланчи эмасман” – бундай одамлардан бир неча бор эшитишимга тўғри келган. Бунга мен, албатта, фақат шундай жавоб бера олардим: “Масалага шу бурчакдан қараётганингиздан афсусдаман”.

Мен бутун ҳаётим давомида илтижо қилдим ва бундай фаолият тажрибаси ўзим учун жуда қизиқ ва муҳим эди, шунинг учун кейинроқ бунга алоҳида боб ҳам ажратмоқчиман.

Бизнесга оид тажриба ва тамойиллар

Темир конлари ва темир савдосидаги иштироким буткул тасодиф бўлиб, у билан курашишга мутлақо қурбим етмас эди. Елкамга янгидан-янги ташвиш ва масъулият юкини ортишдан иборат бўлган эски мақсадимни ҳисобга олмасак, аввал бошданоқ ҳеч қандай мақсадим йўқ эди. Аммо бунга мени шимоли-ғарбий штатлардаги муваффақиятсиз киритилган сармоялар мажбур қилган эди.

Бу корхона саноатнинг турли кўринишдаги бир қатор соҳасини қамраб олган эди: конлар, пўлат қуйиш заводлари, мих заводлари, қоғоз фабрикалари, темир йўллар, ёғоч омборхоналари, металл эритиш бўлмалари ва яна мен эслай олмаганим бир нималар. Бу корхоналарнинг ҳар бирига алоҳида-алоҳида киритган акцияларим миқдори унча кўп эмас эди, шу сабаб бизнес ва ишлаб чиқаришга мутлақо таъсирим йўқ эди. Корхоналарнинг ҳаммаси ҳам даромад келтирмас эди. Аммо 1893 йилдаги катта саросима олдидан акциялар йилдан-йилга номутаносиб равишда кўтарилиб борди ва ўзини бадавлат ҳисоблаган кўплаб шахслар бундайин шиддатли саросима билан тўқнаш келганларида иш ўзлари тасаввур қилганидан буткул бошқача эканлигини тан олишларига тўғри келди.

Мен бу корхоналарнинг кўпчилигини кўрмаганман, бошқаларнинг, яъни бундай ишларда тажрибаси бор одамлар берган маълумотига таянганман, холос. Бундай корхоналарни баҳолашда шахсий билимимга суяниш одатим ҳам бўлмаган. Доимо бизнесни мендан кўра яхшироқ тушунган ва уни баҳолай олган кишиларга мурожаат қилганман.

Ўша пайтлардаёқ ишдан узоқлашиш ҳақида бот-бот ўйлардим, мен интилган оромнинг ортга сурилишига фақатгина саросима айбдор эди.

Шунда, омадим келиб, Фредерик Т. Гетс билан танишиб қолдим. У “Америка Баптист таълим жамияти” иштирокчиси бўлиб, айнан шу иш сабаб Қўшма Штатлар бўйлаб барча йўналишларда кезиб юрган эди.

Хаёлимга ақли расо инсон бўлган Гетс менга ёрдам бера олармикан деган фикр келди, гарчи унда фабрикалар ва темир бизнеси бўйича ҳеч қандай махсус техник билим бўлмаса-да. Корхоналар даромади ҳақидаги маълумотларни биринчи манбадан бевосита менга етказа олармикан дея ўйладим. Гетс жануб томон йўл олган эди. Унга ўзим шерик бўлган темир эритиш заводига бориб кўришни таклиф қилдим. Завод унинг йўли устида эди.

Гарчи Гетс катта қисми мен учун нохуш бўлган барча фактларни тасдиқлаган бўлса-да, у тақдим қилган ҳисобот шу каби ҳисоботларни тузиш учун намуна бўлиб хизмат қилиши мумкин эди. Кейинроқ Гетс яна ғарб томон сафарга чиқди ва мен унга бу гал ҳам бироз бўлса-да ҳамон қизиқишим бўлган корхонанинг номини ва манзилини бердим. Мен бу корхоналарнинг ҳар бири секин-асталик билан, аммо аниқлик билан ривожланиб бораётганига ишончим комил эди. Гетсдан аниқ ва тиниқ ҳисоботни ўрганганимда эса, қанчалик даҳшатга тушганимни тасаввур қилаверинг. Ҳисоботдан билганим – бундай ҳолда, яъни ишлар шу тарзда кетса, менга ўз даврида тилла кони деб таърифланган корхона қачонга келиб қулаши вақт билан боғлиқ масала эди.

Мен Гетс билан гаплашиб олдим, ишдаги чигалликларни ечишда менга ёрдам бериши учун унга ўз ўрнимни таклиф қилдим, мен каби бизнес одами бўлишни таклиф қилдим, асосида филантропик мақсад бўлган муҳим шахсий режаларини амалга оширишига халал бермаслик шарти билан, албатта.

Шу ерда айтиб ўтишим лозимки, Гетс тижоратчиликнинг энг нодир фазилатларига, шунингдек, ўзи моҳирлик билан қўллай олган етук қобилият соҳиби эдики, ушбу фазилатлари узоқ йиллар давомида фойда келтирди. Унинг бу истеъдоди йирик ва кенг кўламли хайрия ишлари орқали инсониятга фойда келтиришга бўлган кучли истаги сабаб орттирилган ўзгача қийматга эга. Гетс “Таълим умум палатаси” раиси бўлиши билан бирга, бир вақтнинг ўзида кўплаб жамиятларда ишлар эди. Бунгача эса узоқ йиллар давомида кўплаб ташаббусларда фаол ҳамкоримиз бўлган, бу режалар ва бошланган ишлар хайрли истакдан кўра каттароқ нарса эканлигига буткул ишонган.

Гетс узоқ йиллар менинг шахсий ишларим билан шуғулланди. Қанчадан-қанча машаққатли йилларимда мен билан ёнма-ён турди, елкамдан озмунча ташвиш ва дилсиёҳликларни олиб ташламади, дам олишим, гольф ўйини, келгуси ишлар устида бош қотириш, кўчатларни кўчириш ва шу каби машғулотлар учун менга озмунча вақт инъом қилмади. Бизнинг “Таълим палаталари”мизни ташкил этиш учун қилган саъй-ҳаракатлари, унинг тиббий тадқиқотлар қайси соҳаларга йўналтирилиши кераклиги борасидаги батафсил ҳисоботлари ва бошқа кўплаб жонбозликлари катта муваффақият билан якунланган. Сўнгги ўн-йигирма йил ичида у билан бу масъулиятни ўғлим ҳам бўлиша бошлади, яқинда эса иккаласининг сафига Стар Ж. Мёрфи ҳам келиб қўшилди. Аммо айтганимдек, Гетс ушбу юкни узоқ йиллар ўз елкасида кўтариб юрди ва унга бўлган ҳурматимизга тўлақонли равишда лойиқдир.

Келинг, энди менинг ишониб-ишонмай сармоя киритиш тарихимга қайтсак. Гетс ҳар бир ишни ёлғиз ўзи ўрганди ва қўлидан келган ҳамма ишни қилди. Бизнинг қатъий тамойилларимиздан бири – ўзимиз қизиққан ишни иложи борича банкротликка олиб бормаслик эди, боиси суднинг аралашуви кўп жиҳатдан зиёнли эди ва кўпинча корхона баҳосини тушириб, янада кўпроқ йўқотишлар бўлишига сабабчи бўлар эди. Биз ишларимизни кузатиб бориш, уни асраб-авайлаш, зарурат бўлганда маблағ билан таъминлаш, ишлаб чиқаришни яхшилаш, имкони борича маҳсулот нархини пасайтириш ва вақт ўтиши ҳамда сабр-бардошимиз сабаб рўй берган, зиёнли корхонадан оёқларида собит турган даромадли корхонага айлантира олган муваффақиятли тасодифлардан фойдаланишга доим интилганмиз. Шундай қилиб, юқорида тилга олинган саросима йиллари, яъни 1893 – 1894 йилларда чўкиб қолган аянчли корхоналаримиз аҳволини ниҳоятда синчиклаб ўрганиб чиқдик, йиллар бўйича назорати қўлимизда бўлди, вақти келди, уларнинг баъзи бирларидан ҳисса сотиб олдик, вақти келди ўз ҳиссамизни сотдик. Шу тарзда уларнинг барчаси зиёндан, банкротлик иснодидан ва суд аралашувидан қутулиб қолди.

Аммо бу бизнесларни тўлалигича тиклашга эришишдан олдин бизнесда муваффақиятсизликларга қандай чап бериш бўйича талай тажрибани ғамлаб қўйган эдик.

Мавзудан бу қадар узоқ четлаб кетишим маъзурини ишбилармонларга бир нарсани исботлашга бўлган истагим билан оқласам – бизнесингиз энг абгор ҳолга тушиб қолгандек кўринганда ҳам, сабр-тоқат, синчковлик ва эҳтиёткорлик йўли билан у учун ҳали ҳам кўп нарса қилиш мумкин. Бу учун икки восита керак: озгина сармоя (ёки ўзингиз киритасиз, ёки бошқадан олиб турасиз) ва бизнесга оид соғлом ва табиий тамойилларни қатъий амалга ошириш.

Юқорида тилга олинган воситалар ичида бизда турли конларга киритган озгина ҳиссамиз, акциялар ва рудани шахталардан турли бандаргоҳларга элтиш мақсадида қурилган темир йўллар ипотека-си бор эди. Бизнинг конлардан умидимиз катта эди, жуда катта кўламда қазиб олиб экспорт қилиш учун эса унга йўл керак эди. Биз аллақачон йўл қуришни бошлаб юборган эдик, аммо 1893 йилдаги саросима даврида қурилиш ҳам конларимизга алоқадор қолган корхоналар қатори чор-ночор тўхтаб қолди. Қўлимиздаги ҳиссалар миқдори кам бўлишига қарамай, баъзилар бизни турғунлик даврида корхона назоратини ушлаб турибди деб умид қилгандек туюлар эди. Ўша пайтда маблағ топиш учун ўз кафиллигимни беришга тўғри келган. Ниҳоят ишга нақд кўринишда катта миқдордаги сармоя киритиш кераклигини тушуниб етдик, бунинг учун эса бозор саросимаси даврида биз ўзимиз ҳам баланд баҳода тўловлар қилишимизга тўғри келарди. Ишчиларга маош тўлаб, уларни очликдан халос этиш учун пул топиб, уларни курьер поезди орқали ғарбга жўнатдик. Саросима йиллари поёнига етиб, бизнес алоқалари маромига тушганида, ниҳоят корхоналаримизга бир қур назар солишга имкон топдик. Ишга миллионлаб сармоя киритган эдик, аммо бирор кимсада ишонч йўқ эди, бирор бир кимса акцияларимизни олишни истамас эди. Қайтага, ҳар бир акция соҳиби қўлидаги акциялар билан хайрлашишга ошиқар эди. Бизга ниҳоятда даҳшатли миқдордаги акцияларни таклиф қилишар эди. Ҳеч муболағасиз айта оламанки, корхонанинг деярли барча асосий капитали бизга акцияларда қайтиб келарди, биз истаганимиз учун эмас, аксинча бошқалар истаги билан, ва биз уларни нақд пул билан тўлашга мажбур бўлдик.

Шундай қилиб, охир-оқибат биз талай темир конлари соҳибига айланиб қолдик. Уларнинг баъзиларидан рудани тоннасига бир неча цент эвазига буғли буксирларда олиш мумкин эди, аммо кам сонли ҳамда номутаносиб ташиш усули билан юзма-юз турганимизни англаб етдик.

Вазият шундай эди – бу бизнесда барбод ҳолга келган капиталимизни асраб қолиш учун сотувга иложи борича кўпроқ миқдорда руда чиқариш керак эди, ортга чекинишга аллақачон кеч, бор ғайрат билан ишга киришиб, унумдорликни мумкин қадар тиклаш эди.

Шунча маблағ харж қилингач, бизга таклиф қилинган ва рудага бой деб тахмин қилинган барча ерларни сотиб олишга мажбур эдик. Темир йўл ва кемалар охирги натижага эришиш воситасигина эди, холос. Рудага бой ерлар эса биз учун фақатгина қўшимча қисмдан бошқа нарса эмас эди, улардан умидимиз у қадар катта эмас эди, биз ҳам катта миқдорда руда қазиб олинишига кўп ҳам ишонмас эдик.

Кейинчалик эса нега йирик темир ва пўлат ишлаб чиқарувчилар бу конларни арзонбаҳо деб ҳисоблашган экан дея кўп ажабландим. Бир қатор энг яхши конларимизга эга ерларни, гарчи биз бу иш билан қизиқиб кўрмаган эдик, арзимаган пулга сотиб олса бўларди. Биз шу ишга таваккал қилдик, энг сўнгги ва энг маҳсулдор усул билан қазиб олиш ва рудани ташиш ишларини ташкил қилиб, руда олувчиларнинг барчасини ўзимизнинг маҳсулотимиз билан таъминлашга қарор қилдик. Даромадимиз оша бошлади, оша бошлагач эса рудага бой ерларнинг қолган қисмларини ҳам сотиб олдик.

Гетс кон ва темирйўлларга эга, у рудани денгиз бандаргоҳларига элтувчи турли жамиятларнинг раиси бўлди. Бор ғайратини бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш чораси ва мақбул йўллар билан ташиш ишларини ўрганишга сарфлади. Гетснинг истеъдоди нафақат бу ишда намоён бўлган эди, балки кўп ўтмай бизнеснинг бошқа соҳаларида ҳам моҳирлик билан ҳаракат қила бошлади. Ишларни якка ўзи эплар, камдан-кам ҳоллардагина, зарур деб билганида мендан маслаҳат сўрар эди. Шу режаларнинг ишлаб чиқилиши билан боғлиқ бир қанча қизиқарли ҳолатлар эсимдан чиқмайди.

Кемалар қурилиши

Темир йўл масаласи ҳал қилиб бўлингач, тез фурсатда шу нарса маълум бўлдики кўл орқали етказиб бериш учун энди кемалар зарур эди. Рудаларни қилт этмай ташийдиган бундай улкан транспорт ҳақида бизнинг заррача тасаввуримиз йўқ эди. Натижада биз одатдагидек муаммони ҳал қилиб бера оладиган одамга юзландик. Биз у киши билан шахсан таниш эдик. Унинг ўзи ўз ҳисобидан сув бўйлаб катта миқдорда руда ташир эди, демак равшан бўлдики, биз ҳам бу иш билан шуғулланиб, унинг рақобатчисига айланамиз. Бир кун олдин Гетс у билан музокара олиб борди, эртасига, тушга яқин уни Нью-Йоркка, менинг олдимга етаклаб келди. У атиги бир неча дақиқа ажрата олишини, мен эса бу масалани ўн дақиқада ҳал қилишимни таъкидладим. Шундай бўлди ҳам. Бу менинг хотирамга биринчи ва сўнгги марта ким биландир юзма-юз ўтириб, рудалар бўйича гаплашган ягона суҳбатим бўлиб муҳрланди. Қолган барчаси, юқорида айтиб ўтганимдек, Гетс амалга оширган ва ушбу тижорий фаолият тури унга кўпроқ ёқадигандек туюларди. Ва бу борадаги ишимизга оид муносабатларимизда у алоҳида имтиёзлардан фойдаланарди. Биз у кишига рудани ўз жойидан Юқори кўлдан нарироққа олиб кетиш ниятимиз борлигини ва қурилиш бошқарувини сўнгги, қулай моделда қурилиши учун унга бажонидил топширишимиз мумкинлигини айтдик.

Юқори сифатли кемаларга эга бўлиш – бизнинг бу ишда муваффақиятга эришишимиздаги ягона умидимиз эди. Сўз бораётган ўша йил биз 5000 тонна сиғимга эга баҳайбат кемага, 1900 йил, ишимизни сотган вақтимиз 7000, 8000, ҳозир эса 10 000 тоннали юкка бардош берадиган кемаларга эгалик қиламиз.

Ўша пайт, кутганимиздек, ўзи шу соҳада ишлаб туриб, бизга йўл-йўриқ кўрсатишга эътироз билдирди. Биз унга талабларимизни ҳимоя қилган ҳолда, ишга катта маблағ тикишимизни, транспорт орқали ташишни ўз қўлимизга олишимизни тушунтирдик.

Биз ўзимиз руда ахтариб топиб, уни кемаларга ортиб, бозорларга етказишга қарор қилдик ва амалладик ҳам, бироқ шунда ҳам аминманки, худди шу мақсадларимиз билан у бундан-да аълороқ кема қура оларди. Шу сабабли қурилишни унга топширишни ёки ҳеч бўлмаса, бизнинг кема қурилишимизни назоратга олишни истадик.

У жиддий рақобатчиларимиздан бири эканига қарамай, ҳалол ва тўғрилигини билган ҳолда, у билан ҳамкорлик қилишни астойдил истадик.