Читать книгу "Миллиардернинг хотиралари"

Капитализация

Юқорида айтганимдек, компаниямиз акцияларини бир неча марта биржа бозорига чиқаришга ҳаракат қилдик. Авваллари ишимиздаги таваккалнинг ўзи бундай қилишимизга йўл қўймасди, чунки таваккал ҳажми жуда катта эди ва акциялар биржага қўйилган тақдирда, нархнинг ўйнаши бизни хавотирга соларди. Шунинг учун, ишимизни тўғри ривожлантириш мақсадида, диққат-эътиборимизни акция спекуляцияларига эмас, акциядорлар ва админстраторларга қаратдик. Аввало компания манфаатлари ҳақида ўйладик. Асосий капитал жуда оз миқдорда бизнинг мулкимиз улушини ташкил этишига қарамай, баланд миқдордаги дивидендлар сабабли бизни танқид қилишди. Агар биз капиталга мол-мулкимизнинг асл қийматини қўшиб, акцияларни биржага жойлаштирганимизда, бизни ҳақли равишда жамият капиталини ўз компаниямизга жалб қилишни режалаштиришда айблашган бўлар эди. Таъкидлаганимдек, компаниямиздаги ҳолат жуда қатъий бўлиб, ишлар консерватив тарзда олиб бориларди. Натижада, ўтган давр мобайнида компанияни капитализация қилишдаги дастлабки қийинчиликлардан хулоса чиқариб, аччиқ тажрибадан хулоса чиқарган биздек тадбиркорлар мадад учун фақатгина ўзимизнинг манбаларимизга таяниш қоидасига риоя этишга қарор қилдик. Шундан буён бирор марта молиявий ёрдам учун ташқарига мурожаат қилишга тўғри келмади, лекин ҳар доим ўзимизнинг шахсий манфаатларимизни назорат қилиш ва сақлаб қолишга, зарурат туғилганда бошқаларга ёрдамга боришга ҳаракат қилдик. Компаниямиз ишнинг асл моҳиятини тушунмаган одамлардан кўплаб дилхиралик лар кўрди. Компаниядаги шахсий иштирокидан аллақачон воз кечган одам сифатида фикримни айтиш ҳуқуқига эга бўлсам, қайд этишим жоизки, ўз умрини бутун дунё бўйлаб Америка маҳсулотининг савдоси билан шуғулланувчи ташкилотга, чет эллик рақобатчилар билан курашга бағишлаган одамларни рағбатлантириш, уларга нисбатан миннатдор кайфиятда бўлиш лозим, туҳмат қилиш эмас.

Standard Oil Companyнинг “спекуляциялари” ҳақида ҳар хил гап-сўзлар юради, бу масалада ҳам икки оғиз сўз айтишни истардим.

Компания фақатгина керосин савдоси ва у билан қайсидир жиҳатига кўра боғланган тармоқларидан манфаатдор. Бизнинг бочка, цистерна, нефть тортиб олувчи фабрикаларимиз бор, айнан шу мақсадда нефть етказиб бериш учун цистерналар, қувурларга эгалик қиламиз. Лекин у, умуман олганда, бошқа спекуляциялардан чекланади, чунки керосин бизнесининг ўзи шундоқ ҳам спекуляция ҳисобланади, уни юритиш эса ҳар доим қаттиққўл ва соғлом ақлни талаб қилади.

Компания нефть савдоси билан шуғулланиб, ўзининг акциядорларига катта дивиденд тўлайди. Акциядорлар бу пулларни ўз хоҳишига кўра тасарруф қилиши мумкин, компания бу жиҳатларга асло дахл қила олмайди. Ҳамиша айбланганидек, компаниямиз “бутун турдаги банклар”га эгалик ҳам қилмайди, истисно тариқасида таъсир ҳам ўтказмайди. У на бевосита, на билвосита бирор банкнинг фаолиятидан манфаатдор эмас, йирик корхоналар банклар билан қандай алоқада бўлса, бизнинг компаниямиз ҳам шундай алоқа қилади: ўз векселларини сотиб олади ва сотади. Ҳаракатнинг бундай йўсини жаҳон бозорида компания векселлари учун улкан ижобий аҳамият касб этди.

Баккус иши

Кичик корхоналарнинг барча харидларини ўзимиз виждонан амалга оширар эдик. Шунга қарамай, бу масалада жуда кўп шов-шувлар юрди ва ҳатто буларнинг барчаси ҳар қандай зўравонлик воситалари ёрдамида амалга оширилган “таёқ остидаги” харидлар, деган тасаввур ҳам пайдо бўлди. Хусусан, ўз вақтида Standard Oil Companyнинг ташкил этилиши кўп ва кескин баҳсларга сабаб бўлди. Шу билан бирга, менинг ҳимоясиз бева бир аёлга тегишли қимматбаҳо мол-мулкни сариқ чақа эвазига сотиб олиб, уни хонавайрон қилганим ҳақида миш-мишлар тарқалди. Бу ҳикоя шундай бўрттирилар эдики, натижада юрак беихтиёр бахтсизларга раҳм-шафқат ҳисси билан тўлғонарди, агар унинг замирида ҳақиқат бўлганда ҳам, бу иш ҳимоясиз бева аёлга нисбатан даҳшатли зулм намунаси бўла оларди.

Масаланинг асл ҳақиқатини билмайдиган одамлар кенг тарқатган бу миш-мишлар Standard Oil Company га нисбатан бошқа бадбинликларга қараганда кўпроқ нафрат ҳиссини уйғотди.

Айнан шунинг учун бу ерда масаланинг энг майда тафсилотларига тўхталиб ўтаман. Бундай қилишга аслида менинг хоҳишим йўқ ва айтишим мумкинки, узоқ вақт ўзим билан бўлган курашдан кейин бу масалани батафсил очиқлашга қарор қилдим.

Эски дўстим, Кливленднинг фахрий фуқароси Ф. М. Баккус ўлимидан бир неча йил олдин (1874 йил) мен каби керосин савдоси билан шуғуллана бошлади. Унинг ўлимидан сўнг иши Standard Oil Company фирмаси муассислиги остида давом этди. 1878 йилнинг иккинчи ярмида компаниямиз бу корхонанинг алоҳида бўлимларини сотиб олди. Бу хариднинг натижаларига бағишланган мажлисда компания номидан Питер С. Женнингс, Баккус хоним номидан Чарльз Г. Марр қатнашди ва у бир неча ҳафта давом этди. Шахсан ўзим мажлисда қатнашмадим, фақатгина савдо қизиганидан кейин Баккус хоним мени юзма-юз гаплашиб олиш учун чақирди. Албатта, мен бордим ва ўша ерда Баккус хоним музокараларда шахсан ўзим қатнашишимни сўради. Мен эса ишнинг икир-чикирлари билан яхши таниш эмаслигимни айтиб бунга рад жавобини бердим. Шунга қарамай, корхонани сотишга шошмаслигини маслаҳат бердим, аёл иши билан боғлиқ келажак хавотирлари ҳақида айтгач (масалан, керосин етказиб бериш учун вагонлар танқислиги), ўзимиз уларга муҳтож бўлишимизга ва ҳар доим улардан тўлиқ таркибда фойдаланишимизга қарамай, унга шу заҳотиёқ ўзимизнинг вагонларни ижарага бериб туришни таклиф қилдим. Муваффақиятнинг шундай чўққисига кўтарилгач нима сабабдан ишни ўзи давом эттирмаётганига тушунмаётганимни айтдим. Ва шу заҳотиёқ барча музокаралардан кейин ҳам корхонани сотишга қарор қилса, унинг ёнига нефть соҳасининг мутахассисларини юборишимни қўшимча қилдим. Кейин у барибир компанияни сотиш истаги борлигини ва барча янги музокаралар Женнингс билан олиб борилишини билдирди. Кейинчалик мен фақатгина бир марта аралашдим: корхона мутахассислар томонидан баҳолангач, Баккус хонимнинг энг майда зиёнга ҳам тоқат қила олмаслигини билган ҳолда, белгиланган нархга яна 10 минг доллар қўшиб бердим. Келишув ҳар икки томоннинг тўлиқ розилиги асосида тузилди, белгиланган нарх деярли тўлаб берилди. Келишувдан бир неча кун ўтгач Баккус хонимдан шикоятомуз хат олдим, унда аёл адолатсизлик бўлганидан арз қилган эди. Мен ишни қайта кўриб чиқдим ва унга жавоб хатини ёздим:

13 ноябрь, 1878 йил.

Ҳурматли Баккус хоним!

Standard Oil Company билан бўлган савдо шартномасининг ҳар бир қисмини қайта кўриб чиқиш учун кеча сиздан олган хатни бугунгача жавобсиз қолдирган эдим. Чунки ўзингизни ҳуқуқи топталган инсон сифатида ҳис қилишга асос бўладиган бирор ғайриихтиёрий камчиликка йўл қўймаганимизга шахсан ишонч ҳосил қилишим керак эди. Тўғри, суҳбатимиз давомида мен сизга, агар истасангиз, компаниянинг маълум миқдордаги акцияларини бериб, Standard Oil Company ишларида иштирок этиш имконини таклиф қилдим; лекин ўшанда сизнинг сўзларингиздан ишни бутунлай сотиб, четга чиқишни истаётганингизни тушундим. Шунинг учун, суҳбатимиз моҳиятидан келиб чиқиб, келишувимиз бошқача эмас, айнан шундай тус олди. Шунинг учун акцияларни олиш бўйича юборилган сўровдан кейин, биз сизга, мактубингизда келтирилган моҳиятни келишувга сингдирмаган ҳолда, тегишли тартибда жавоб бердик. Сизнинг эътирозингизга келадиган бўлсак, ишни бизга сотмаганингизда ҳам уни сиздан олиб қўйган бўлардик. Айтишим мумкинки, ўз мактубингиз билан мени, умуман, ҳаммани асоссиз ранжитдингиз. Мен вакили бўлган компаниянинг манфаатлари учун Standard Oil Company иши биз томонимиздан сотиб олинганми-йўқми умуман аҳамиятсиз. Икки йил аввал мендан ва Флаглердан ишингизни бизга сотиш масаласида маслаҳат сўраган вақтларни эслашингизни сўрайман. Ўшанда сиз ишингизни ҳозиргидан анча пастроқ нархда, нақдга эмас, балки муддатли тўловга сотишга рози бўлган ва сизга кимдир мунтазам тўлов амалга ошириб туришидан жуда ҳам мамнун эдингиз. Мулкингиз учун тўланган нархга тўхталадиган бўлсак, шубҳасиз, сиз уни уч баробар ошириб юбордингиз, бу сумма билан биз узоқ вақт давомида даромад олишимиз мумкин эди. Лекин келишувни ихтиёрий тузиш мақсадида мен 60 000 доллар таклиф қилдим, буни аксарият шерикларим меъёридан ортиқ даражадаги таклиф деб ҳисоблади. Мактубингизда айтилган барча гаплар ҳақида ўйлаб, мени ҳақорат қилганингизни тан олишингиз керак, деб ҳисоблайман ва умид қиламанки, бу борада сиздаги туғма адолат туйғуси менга ёрдам беради.

Камтар қулингиз

Жон Д. Рокфеллер.

Лекин Баккус хоним менинг мурожаатимга ҳеч қандай муносабат билдирмади. Менинг баёнотимни асоссиз баҳона деб ўйламаслиги учун, ўқувчиларнинг диққат-эътиборига қуйидаги ҳужжатларни илова қиламан: биринчиси – Баккус хонимнинг қайнакаси Г. М. Баккуснинг мактуби. Г. М. Баккус акасининг вафотидан кейин ҳам компания аъзоси бўлиб қолди ва шу ерда фаолиятини давом эттирди. Хат ҳеч қандай ташқи таъсирсиз ёзилган эди, мен эса ундан фақат хатни чоп этиш учун рухсат олдим. Бу хатда мен ҳақимда келтирилган мақтовлардан завқланиш бутунлай аҳамиятсиз, чунки тушунмовчиликка сабаб бўлувчи бир оғиз сўз айтиб қўйишдан хавотирдаман:

Баулинг-Грин, Огайо. 18 сентябрь, 1903 йил.

Жаноб Жон Д. Рокфеллерга, Кливленд, Огайо.

“Бу мактуб қачондир сизга етиб борадими ёки котибангиз уни кераксиз қоғозлар саватига ташлаб юборадими, буни билмайман. Лекин, бу ўз қўлимда бўлгани учун, виждонимни тинчлантиришим керак, мактубни олиш-олмаслигингиз эса аҳамиятсиз. Акамнинг беваси сизга менинг ҳам кичик иштироким бўлган Standard Oil Company савдоси билан боғлиқ ўша адолатсиз ва ўринсиз хатни ёзган кундан буён, сизга ёзишни ва барча тушунмовчиликлар ҳақидаги фикримни баён қилишни истадим. Мен акамнинг оиласи билан яшардим, сизнинг ташрифингиз куни, Баккус хонимнинг хоҳишига кўра, компаниянинг олди-сотди музокараларида иштирок этиш учун уйда қолдим. Мен аввалбошданоқ ишнинг сотилиш тарафдори эдим.

Жаноб Роуз ва жаноб Алоней билан бўлган нохуш суҳбатлар чоғида ҳар доим Баккус хонимнинг ёнида бўлдим ва уларнинг Баккус хонимни сизга қарши қайрашларига қўлимдан келганича қаршилик қилдим. Фикримча, у пулли ишларда жуда ҳам доно, лекин компаниядаги улушларнинг сотилиши, молиявий нуқтаи назардан қаралганда, оқилона қарор бўлишини тушунмайди. Сўнгги беш йилдаги ўсиб борувчи, кучли рақобат Standard Oil Company ни хонавайрон қилиши, фаолиятини жар ёқасига келтириб қўйиши, Авеню Эвклиддаги ер участкаларининг қарзи эса ишга якун ясаши мумкинлигини тушунмас эди. Модомики, у ўзининг нефть ишини қутқариб қола олганида ҳам бу фақатгина Жон Д. Рокфеллернинг режалари туфайли амалга ошириларди. У миллионларни йўқотганини тушуниб турибди ва бир кунда уч марта ўз фарзандларига уқтиради. Шундай экан, ўйлайманки, бу унинг учун ўзига хос манияга айланди. Уни ҳеч ким бу шаштидан қайтара олмайди. Кўплаб жабҳаларда у жуда доно, лекин негадир бу сафар шошма-шошарлик қилиб қўйди. Ишончим комил, Рокфеллер томонидан унга дивиденд лар тўланиши давом этиши ваъда қилинганида, мен савдога қарши чиқишимга тўғри келарди. Лекин бу ҳақда гап ҳам бўлиши мумкин эмасди. Сизнинг талабингиз билан умумий суммага яна қўшимча 10 000 доллар қўшиб берилгани, ишнинг асл нархидан уч баробар қимматроқ тўлаганингиз, компаниямизни банкротликдан қутқаришнинг ягона йўли уни сотиш бўлгани ҳақида биламан. Бу мактуб билан мен шунчаки ўз виждонимни тинчлантиряпман. Савдодан кейин мен ўзимда эмасдим; бахт излаб Буффалога бордим, лекин тез орада ҳаммаси чиппакка чиқди ва уятга қолиб, ортга қайтдим. Ўшанда мен Делетга кетдим ва бошидан бошладим, лекин “ер иситмаси” мени яна ҳеч нарсасиз қолдирди. Шу йўсинда мен яна турдим ва яна йиқилдим, лекин ўз бахтсизлигим учун анжир дарахтининг тагида ўтириб, Жон Д. Рокфеллерни айбламай, аччиқ тажриба заҳрини ютишга ва ёрқин келажакка умид билан қарашга ҳаракат қилдим.

Агар қувур ишлаб чиқарувчи компания бошлиғи жаноб Ганафин билан суҳбатлашмаганимда, эҳтимол, шунча вақт ўтиб бу мактубни умуман ёзмаган бўлармидим. Ўша суҳбатда гап тасодифан Standard Oil Companyнинг сотувига бурилди. Ўшанда, ва ниҳоят сизга ўзим гувоҳ бўлган воқеалар ҳақида ушбу мактубни ёзишга журъат топдим. Ёзгач, елкамдан тоғ ағдарилди.

Жон Д. Рокфеллерга чексиз хурмат ва эҳтиром билан камтар қулингиз.

Г. М. Баккус”.

Тасдиқланган ҳужжатлардан ва протоколлардан кўриниб турибдики, музокараларни Баккус хоним ва унинг компанияси номидан узоқ йиллик ходими Чарльз Г. Марр ва компанияга асос солинганидан буён директор лавозимида ишлаган жаноб Малоней, Standard Oil Company номидан эса Питр С. Женнингс олиб борди.

Ўшанда Standard Oil Companyнинг 79 000 долларга анчагина қиммат бўлган бу ишни таҳдид ва мажбурлаш йўли билан сотиб олгани ҳақида гаплар юрарди. Ўшанда Женнингс Баккус хонимнинг компанияси тадбиркорликнинг сотувга қўйилган ҳар бир қисми ва келишувнинг бошқа шартлари учун сўраган нархнинг аниқ ва батафсил кўрсатилган ёзма ҳужжатини талаб қилган. Унинг талаби қондирилган ва Женнинг уни ўзининг қасамёд тасдиқномасига қўшган.

Натижада, Standard Oil Company Баккус хонимнинг компаниясини тўлалигича эмас, қисман сотиб олишга қарор қилди. Масалан, омборхонадаги жами керосин учун 19 000 доллар таклиф қилинди, заводлар, мижозлар ва уларга эгалик қилиш ҳуқуқи учун Марр 71 000 доллар сўради, компаниямиз эса 60 000 доллар таклиф қилди ва бу нарх дарҳол маъқулланди. Қуйида Маррнинг қасамёд баённомаси келтирилган:

“Чарльз Г. Мар қасамёд билан баён қиладики, заводлари, мижозларини ва эгалик ҳуқуқини сотишни мақсад қилган Standard Oil Company билан савдо музокараларини олиб бориш ваколатига эга. Юқорида номи келтирилган компания барча мол-мулкни маълум сумма эвазига, аниқроқ айтганда, бир юзу эллик минг (150 000) долларга сотиб олиш таклифини бергач, музокаралар давомида компания вакили Женнингс савдо ишининг батафсил актини беришни талаб қилди, унда савдога қўйилган ҳар бир предметнинг нархи алоҳида кўрсатилган бўлиши керак эди. Киритилган таклифни Баккус хоним билан муҳокама қилиб, унинг розилиги билан Марр ёзма ҳужжатни иккинчи томонга тақдим этди, Женнинг эса бу ҳужжатни ўзининг қасамёд тасдиқномасига қўшди. Кейинроқ, Марр бу ҳужжатни Баккус компаниясида ўз қўли билан ёзганини ва аслидан нусха кўчирганини тасдиқлади, Женнингснинг илтимосига кўра, ҳужжатнинг асли Баккус хонимга топширилди.

Охирида ўтган музокараларнинг барча тафсилотлари Баккус хонимга етказилди, у таклиф қилинган нархнинг ҳар қандай алоҳида ҳолатлари ҳақида, шунингдек, компания акцияларининг 7/10 қисмига эгалик қилар экан, унинг энг йирик акциядори сифатида ишдаги ҳар бир навбатдаги қадам унинг розилиги билан амалга оширилишини билади. У ўртага ташланган таклифдан хабардор ва заводлар, мижозлар ва эгалик ҳуқуқи учун айтилган нарх – 60 000 долларга, гувоҳга маълум бўлганидек, ҳеч бир муаммосиз рози. Гувоҳ қўшимча қиладики, олди-сотди шартномасининг умумий миқдори бир юзу ўттиз уч минг (133 000) долларни ташкил этади ва унинг бир қисми ҳали тўлаб берилмади”.

Кейинчалик Марр, бева Баккуснинг собиқ вакили сифатида, музокараларга тўхталади ва ва айтади:

“Гувоҳ тўла-тўкис тасдиқлайдики, Женнингс ёки бошқа кимдир томонидан таҳдид сифатида баҳоланиши мумкин бўлган ҳеч қандай гап айтилмади. Худди шундай, Женнингс бизнинг шошилинч ёки бепарво иш тутишимизга сабаб бўлувчи ҳеч қандай иш қилмади”.

Кейин у қуйидагиларни айтди: “Гувоҳнинг айтишича, музокаралар икки-уч ҳафта давом этди… Баккус хоним музокара давомида ҳар доим тадбиркорликни сотишга ҳаракат қилиб, ишни тезроқ якунлаш ва бу билан ўзидан барча ташвиш ва масъулиятни соқит қилиш учун гувоҳни шоширди. Олди-сотди ишлари, юқорида Женнингс томонидан айтилган шартлар асосида унга тақдим этилганида у дарҳол розилик билдирди”.

Шунингдек, Малоней компанияси фаолияти бошлангандан буён унинг директори бўлганини тасдиқлади ва ўзининг компания акциядори эканини ҳамда Баккус хоним билан вафотигача узоқ вақт бирга ишлаганини, олди-сотди музокараларида аёлнинг ишончли вакили бўлганини таъкидлади. Музокаралар ҳақида билишини маълум қилиб, давом этди:

“Ниҳоят Баккус хоним заводлар, мижозлар ва эгалик ҳуқуқини 71 000 долларга сотишга қарор қилди. Бир неча кундан кейин иккинчи томон заводлар ва клиентура учун 60 000 доллар таклиф қилиб, хонимга бу ҳақда хабар қилди, лекин керосиннинг бутун захирасини жорий бозор нархида сотиб олишни ўз зиммасига олди. Хоним бу таклифга рози бўлди ва келишув тузилди.

Музокаралар давомида Баккус хоним тадбиркорликни сотиш учун жиддий ҳаракат қилди ва эришилган келишувдан тўлиқ қониқиш ҳосил қилди. Билардимки, бир ярим йил олдин Баккус хоним Standard Oil Companyдаги акцияларини бугунгидан 30–33 фоиз арзонроққа сотишга ҳаракат қилган эди, бу вақт давомида заводлар ва мол-мулк нархи кўтарилмаган эди. Олди-сотди вақтида мен буларнинг ҳаммасини 25 000 долларга тиклаб олардим. Савдога мажбурловчи ҳеч қандай таҳдид, ҳеч қандай қўрқитиш бўлмади. Музокаралар бутунлай тинч йўл билан ўтказилди, таклифлар ва мурожаатлар мувофиқ тарзда берилди, таклиф этилган нарх мулкнинг асл қийматидан кўра анча яхши бўлди ва Баккус хоним ҳамда бошқа манфаатдорлар олди-сотдидан қониқиш ҳосил қилди”.

Хотирам панд бермаса (ахир ўшандан буён 30 йил ўтди), Standard Oil Company Баккус хонимга ҳамиша меҳрибон ва эҳтиёткор муносабатда бўлган. Фақат бир нарсадан, Баккус хоним ўз пулларининг ҳеч бўлмаса бир қисмини, биз маслаҳат берганимиздек, Standard Oil Company акциялари кўринишида олмаганидан афсусланаман.

Чегирма масаласи

Жамоатчилик диққатини компания фаолиятига қаратган барча ҳолатлар ичида темирйўл чегирмалари масаласи энг катта шов-шувларга сабаб бўлган. Менинг вакиллигим остидаги Огайо штатида жойлашган Standard Oil Company 1880 йиллардан олдин темирйўллардан чегирма олган, лекин бу бизга фойда келтирмаган, чунки бунинг учун кўпгина хизматларимиз билан товон тўлаганмиз. Умуман олганда, темирйўллар қоидалари асосида имтиёзли тарифлар жорий этилган эди. Ҳамма учун баробар бўлган муайян тариф темирйўллар жамиятлари томонидан кенгайтирилган ва амалга киритилган эди, лекин билишимча, тўлиқ дахлсизликка ҳар доим ҳам амал қилинмас эди. Унинг каттагина қисми ҳар доим юк жўнатувчиларга чегирма кўринишида тўланар эди. Шу туфайли, юборувчи тўлаётган жўнатишнинг асл нархи унинг рақибларига ва бошқа темирйўл жамиятларига номаълумлигича қолар эди, чунки бу жамият ва юк жўнатувчи ўртасидаги алоҳида келишув натижаси бўларди. Бир нарса кундек равшанки, ҳар ким темирйўллар билан фойдали шартнома тузишга интиларди, лекин бунинг қай даражада муваффақиятли чиққанини фақат тахмин қилиш мумкин эди. Албатта, бу масаланинг кўп жиҳати экспедицияни олиб бораётган масъул шахсларга ҳам боғлиқ эди.

Огайо штатининг Кливленд шаҳрида жойлашган Standard Oil Company бошқа компаниялар олдида, худди ёз фаслидагидек, қиш фаслида ҳам турли йўналишларда сув маршрутларидан фойдаланиш имтиёзига эга эди. Шу имтиёз туфайли, рақобатчиларга қараганда бизнинг компаниямиз анча манфаатли келишувлар тузарди. Бошқа жамиятлар ҳам шунга интиларди. Компаниямиз бир нечта темирйўл жамиятларига тарифларни арзонлаштириш эвазига бир қатор манфаатли таклифлар киритган: вагонлар ёки поездларга тўлдирилган катта миқдордаги юклар, ўз воситаларига тушириш ва юклаш мосламалари, йўллар ўзининг юк кўтариш қобилиятини ошириш ва жўнатилувчи ижара материалларининг таркибини шай ҳолатга келтириш учун мунтазам юклар, керосин етказиб берувчиси ким бўлишидан қатъи назар енгил ёнувчан материалларини суғурта қилиш орқали, Standard Oil Company йўлларни ёнғин оқибатида пайдо бўладиган зарарлардан бартараф этди. Компания ўз ҳисобидан йўлнинг якуний пунктларига тежамкор қурилмалар ўрнатди. Бундай хизматлари учун мукофот сифатида компанияга бошқа чегирмалар олдидан имтиёзли шартномалар тақдим этилди.

Лекин бу каби чегирмаларга қарамай, Standard Oil Companyнинг юклари йўлларга, кичик чегирмалар олган майда жамиятларнинг кам ва нотўғри юкларидан кўра кўпроқ фойда келтирар эди.

Тарифлар бўйича чегирмалар сабабли юзага келган вазиятни тушуниш учун, биринчи навбатда йўллар ўзининг юк кўтариш қобилиятини ошириш учун қанча ҳаракат қилишини эслашимиз лозим. Улар ўша вақтда юк ташиш соҳасида денгиз ва дарё кемалари ҳамда қувурлар тизими билан беллашар эди. Юк ташишнинг барча шу каби турлари темир йўллар фаолиятига таъсир кўрсатди ва бу соҳа кучли рақобатда енгиб чиқиш учун умидсиз равишда катта маблағ сарфлади. Аввал айтганимдек, юкларни тезроқ ортиш ва юклаш учун қурилмаларни фойдаланишга топширдик, шартнома асосида ҳар куни маълум миқдордаги вагонларда юк етказиб берилишига масъул қилиб қўйдик.

Охир оқибат, қанча иложи бўлса, темирйўллар учун транспорт харажатларини шунча камайтирдик.

Буларнинг барчаси савдо айланмаси шартларининг табиий қонунларидан келиб чиққан.