Читать книгу "Қора қузғун"

46

Шунқорнинг бу жиноий тўдага қўшилиб қолиши ҳам тасодифий эмасди. Табиатидаги танбаллик уни мана шундай гуруҳларда бўлишини тақозо этарди. У жарроҳ эди. Аммо билими, тажрибасини бемор манфаатига ишлатмай қўйганига анча бўлган. У ўзининг таъбири билан айтганда, ўта камёб операцияларда иштирок этар, бу операциялар баъзан йиллар давом этиб, ўлим билан тугарди. Фарқи шунда эдики, унинг тиғига рўбарў қилинган «беморлар» учун буюртмачилар каттагина пул тўлашарди.

Шунқорнинг дарагини Шосалимга кейинчалик Фарангис берганди. У синглиси Наргиснинг маълум вақт жазмани бўлган экан. Иккисининг чекида ёлғиз иккисигина биладиган бир сир – мудҳиш бир жиноят бор эдиким, буни Фарангис билмасди.

Сотимбой қадим-қадимдан дўкондорлик қилиб келган оила фарзанди эди. Тантиқроқ улғайганди. Уйдагиларга айтганини қилдирадиган хилидан. Шунинг учун ҳам ота-онаси уни уйлаш тараддудига тушиб қолган пайт, «ўламан саттор, олсам шу қизни оламан», деб туриб олди.

Ота-она қизнинг маҳалласидан суриштиришди. Ўртамиёна бир оиладан экан. Катта қизларини бир милиционерга узатишган экан узоқ йили. Ҳозир тинч, яхши яшаётганмиш.

– Начора, – деди ўшанда Сотимбойнинг отаси, – ўғлингни ёшликдан кўнглига қараб келдик, бу ёғига ҳам айтганини қиласан энди! Бир кун келиб, афсусланадику, лекин жойига тушмайди.

Она ҳам тақдирга тан берди:

– Майли, омон бўлса, қўша қариса бўлгани.

Ноиложликдан ўғилларининг хоҳиш-иродасига бўйсунган ота-онанинг кўксида ўзларининг орзуҳаваслари армон бўлиб қолди. Улар эски танишлари – универмаг хўжайини Қулаҳмадбекнинг қизини кўз остиларига олиб қўйишганди. Агар икки хонадон ўртасидаги муносабатлар қариндошлик ришталари билан боғланганида эди, эҳ-ҳе, шаҳарда улардан ўтадиган одам бўлмасди. Энг ёмони Сотимбойнинг уйидагилари «тўйдан олдин роса ноғора қоқишган» – давра қолмай ниятларини дастурхон қилиб ёйишганди.

Қулаҳмадбек шунча гап-сўздан кейин Сотимбойни ўз қизи қолиб бошқа қизга уйлантиришганидан ранжиди. Муносабатларига совуқчилик тушди. Борди-келди барҳам топди. Сотимбойнинг отаси билан Қулаҳмадбек давра ва йиғинларда учрашиб қолгудек бўлсалар узоқдан бош ирғаб саломлашган бўлишарди-ю, аслида аввалги илиқликдан асар ҳам қолмаганди. Бир гал мана шундай гап-гаштакларнинг бирида ёнма-ён ўтириб қолишди.

Болаликдан бир майизни бўлишиб еб келган икки дўст учун орадаги танаффус жудаям оғир кечмоқда эди. Орадан анча йиллар кечди, қанча сувлар оқиб ўтди. Фарзандлар билан боғлиқ, воқеалар салкам унутилди. Аммо ҳар иккиси биринчи бўлиб сўз очишга ор қилиб, яна қанча вақт шу алфозда юришди… Фарзандлар мавзуси уларни яна бирлаштирди.

– Дўстим, – дея гап бошлади Сотимбойнинг отаси, Қулаҳмадбекнинг ҳам гаплашишга мойиллиги борлигини сезиб, – эски гиналарни унутиш вақти келмадимикин?

– У сиз учун эски гина бўлиши мумкин, – бир оз хафагазак қиёфада ҳамсуҳбатига ўгирилди Қулаҳмадбек, – аммо менинг ярам янгиланди.

– Нечук?

– Қизимизнинг турмуши бўлмади. Куёвдан ёлчимадик. Ҳозир ёшгина қизчаси билан уйда ўтирибди! – Қулаҳмадбек дардини ёриб бир оз енгиллашди чоғи, тунд чеҳраси ёришди.

– Менинг бундан хабарим йўқ эди! – Ростнамо таассуф билдирди Сотимбойнинг отаси. Кейин чуқур «уҳ» тортди-да, у ҳам бир оз ёзғирди:

– Ҳа, Сотимбойни эркалатиб ўстирдик. Юзимизга оёқ қўйди. На ўзи бахтли бўлди, на ўзгани бахтли қилди.

Бу иккала оила борди-келдини йиғиштирганидан бери бир-бирининг дарду ташвишларидан бехабар эди. Ҳошимбойнинг оғир «уҳ» тортишлари-ю, кейинги гаплари Қулаҳмадбекни ҳушёр тортирди.

– Нега ундай дейсиз, Ҳошимбой? Сотимбойнинг ишлари яхши, турмуши тинч бўлса ёки бирон муаммо борми?

– Бор-да, – зорланди Ҳошимбой. Бирпаст жим қолгач, кўнглида чўкиб ётган дарду аламларини тўкиб солди:

– Элдан ош еганмиз. Яхши-ёмон кунларига аралашиб юрибмиз, Худога шукур! Ҳозир биров тўйга айтиб эшикдан келадиган бўлса, юрагим зирқирайдиган бўлган. Келинимиз бепушт чиқиб қолди, чамамда. Сотимбойни фарзанддан қисган!..

Қулаҳмадбек Ҳошимбойнинг елкасига қўлини қўйди.

– Хафа бўлманг дўстим. Бермаган бўлса энди берар. Жа-а-а бўлмаса, Сотимбой ҳали ёш, навқирон! Яна бир уйланар…

Ҳошимбой «ялт» этиб дўстига қаради. Қулаҳмадбек унинг кўнглидан кечган фикрларни ўқигандек бўлиб туюлди унга. Боягина унинг хаёлидан Сотимбойни бепушт хотиндан ажратиб, Қулаҳмадбекнинг тул қизига қовуштириш фикри «лип» этиб ўтганди.

Шу суҳбат баҳона Ҳошимбой уйга келиб хотинини ҳузурига чақирди. Келинлари Наргис эшитмайдиган қилиб, эшикни маҳкам беркитиб узоқ шивирлашишди. Фикри хотинига маъқул келди: «Фақат, – деди у бир оз иккиланиб, – Қулаҳмадбек бунга кўнармикин?!

– Очиқ гапирмади-ю, лекин ўзи шунга ишора қилгандай бўлди, – деди Ҳошимбой, дўсти билан бўлган суҳбатни яна бир карра ёдга оларкан. Сўнг хотинига яқинроқ сурилди:

– Бу масалада бошқа бир муаммо бор – ўғлинг!

– Агар Сотимбой ҳали ҳам шу хотиннинг этагини тутса, эси йўқ экан унинг. Ахир бир неча бор айтдим, қўй шу хотинни, деб. Опаси ҳам узоқ йиллар фарзанд кўрмай-кўрмай, кейин кетма-кет иккита ногирон болани туққан экан. Зотида бор экан-да! – Она «бетини тескари қилсин» деган маънода ёқасига «туф-туф»лади. Кейин, отасига масалани кескин қилиб қўйди.

– Шу бугуноқ ўша галварс билан узил-кесил гаплашинг!..

Сотимбой отасининг сўзларини жим ўтириб эшитди. Бўлмади. Эътироз билдирмади. Нима ҳам десин ахир, Наргисдан кўнгли совуганига анча вақт бўлган бўлса. Отасига бир нима дейиши лозим эди. Ҳозир отаона муштоқ бўлиб, унинг жавобини кутишарди. Шунинг учун ўртада чўккан сукут узоқ давом этмади.

– Мен розиман, – деди у.

Ота-она қулоқларига ишонмай беҳад қувониб кетишди.

– Фақат бир оз вақт керак. Келинингиз бундай шартшароит, молу давлатни осонликча ташлаб чиқмаса керак!

– Майли, бу томонидан ташвиш чекма! – таскин берди унга она, – Олганини олиб, ортганини ортмоқлаб кета қолсин, садқайи сар – жавобини берсанг бас!

Сотимбой дилидагини тилига чиқармади. Унинг Наргисга ҳеч нима бергиси йўқ эди. Чунки кейинги пайтларда хотинининг оёқ олиши унда шубҳа туғдирган, ким биландир дон олиб юришини биларди. Ўша одам билан бир неча бор учрашди ҳам. Бу ҳақда бир марта сўраганди, Наргис: «Бирга ишлаймиз, касалхона иши билан шаҳарга чиққандик», деб сувдан қуруқ чиқиб кетди. Сотимбой ҳам ишонган бўлиб, сирни дўмбира қилмади. Аммо Наргисни хиёнат устида қўлга тушириш режасини дилига тугиб қўйди. Шунинг учун у отасининг сўзларига жавобан: «Майли, лекин барибир озгина вақт керак» деди.

47

Наргис бой-бадавлат хонадонга келин бўлиб тушди. Дугоналари унга ҳавас билан қарашарди. У чимилдиққа кирган куни бу хонадонга муносиб келин бўлишга, айниқса, ота-онасининг раъйига қарши бориб, ўз танлаганига уйланган мард йигит Сотимбойга вафоли ёр бўлишга онт ичди.

Қайнона аввалига келинига унчалик рўйхушлик билдирмади. Кейинчалик Наргиснинг ҳуснижамолини кўриб, муносабати илиқлаша бошлади: «Ҳай, жувонмарг Сотимбойни телба бўлганича бор экан», деганди уни эркалаб. «Илоё кўз тегмасин!», деб бошидан исириқ тутатиб айлантирганди.

Наргис ҳақиқатдан ҳам гўзал бир маҳлиқо эди. Бошидан то оёғигача нуқсонсиз яратилган эди у. Юзлари силлиқ, ёноқларидаги табиий қизғиш ранг ҳуснига янада ҳусн бахш этиб турар, қалин лаблари олча каби, доимо худди бўялгандек қип-қизил. Юқори лабининг усти майингина тук билан қопланганди. Худди шундай тавсифлар унинг барча аъзолари учун хос эдики, азбаройи одоб юзасидан биз ортиқ унинг устида тўхтамаймиз. Бировнинг хасми ҳар қалай. Биз эса номаҳраммиз!

Орадан етти йил ўтди. Яхши-ёмон сўзлар, қувонч ва ташвишли кунлар ортда қолди. Ўртада фарзанднинг йўқлиги оиланинг ягона кемтиги эди. Худди ана шу нарса қайнонанинг қалбида кўпдан унутилган дарду аламларини қўзғаб турарди. Авваллари келинининг бўйида бўлмаётганидан роса хуноби ошган бўлса, энди унинг ҳомиладор бўлишидан чўчирди. Тақдири опасининг қисматига ўхшаб кетаётганидан дилгир эди у. Шу боис келин билан қайнона ўртасидан яна қорамушук ўтадиган бўлиб қолди.

Наргис ишхонада бир оз таскин топарди, бир оз овунарди. Иш билан бўлиб турмуш ташвишларидан чалғир, хаёлини қуртдек кемираётган кечинмалардан бир муддат халос бўларди.

Нима қилсин бечора? Эри тунов куни яна хафагазак алфозда келди: «Дўстларимнинг олдида бош кўтара олмай қолдим», дейди. Унга осонми? Ўзи тенги, ўзидан ҳам ёш жувонлар мурғаккина гўдакларини бағрига босиб, уларни эркалаб турганларини кўрганда юраги ҳамиша зил кетади. Қаратмаган жойлари қолмади. Фарзанд бўлмаяпти – начора!

Наргисни бир зум хаёл элитган экан. Эшиги очиқ турган хонадан кимдир унга қаттиқ тикилиб тургандек бўлиб туюлди. Қараса, яқинда ишга келган врач йигит еб қўйгудек суқ билан боқиб турибди.

– Нима бало, – одам кўрмаганми? – Наргис шахд билан юзини бурди. Кўзгудаги аксига кўзи тушиб, фикрини ўзгартирди: «Қараса нима қипти? Бировни айблаш осон! Қараса қарагудекман-да!»

Бу Наргиснинг ўзини таъқиб этаётган кўзларга илк бор ён бериши бўлди. Кейин янаям яқиндан танишишди. Шунқор эди у. Исми жисмига монанд эканига Шунқорнинг бир хонали квартирасида ишонч ҳосил қилди. Ўшанда Шунқор ҳийла ишлатганди. Кўчага чиқиб шаҳар телефонидан «03» га ёлғон чақириқ берди. Кейин ўзи бош бўлиб, Наргисни ҳамроҳ қилиб ўша манзилга жўнади. Машина пастда кутиб турди. У эса Наргисни кимсасиз квартирага бошлади. Наргис ҳам ўзини алданганидан ранжимади. Ўзи ҳам шуни кўпдан хоҳлаб юрганди. Машшоқлар куй чалишдан олдин, сознинг симларини тортиб тайёрлагани каби Шунқор ҳам Наргисни кўпдан ана шу ишга ҳозирлаб келарди. Кейин эса бир ҳийла билан Шунқор муродини ҳосил қилди…

Наргис Сотимбойга хиёнат қилишни авваллари хаёлига келтира олмасди. Ҳозир бу ишни амалга ошириб, сира афсусланмади. Ўйламади ҳам. Аҳвол шу зайлда давом этаверса, эрта-индин ҳаёти барбод бўлишини фаҳмлай бошлаганди. Шундоқ ҳам эри билан камданкам қовушишарди. Хазон бўлиб бораётган гул ёшлигига ачиниб қўярди. Айниқса, опаси Фарангис билан қилган суҳбатларидан кейин шундай фикр юрита бошлаганди.

– Менга қара, кўзингни оч! – деди Фарангис бир гал синглисининг навбатдаги дийдиёларини тинглаб бўлгач, тоқати тоқ бўлиб. – Қачонгача дўзах азобида яшайсан?

– Бу нима деганингиз? – кўзларини катта-катта очиб опасига жавдираб тикилди у. – Ажраш демоқчимисиз?

– Йўқ, сингилжоним! У хонадондан кетиб нима наф топасан? Эринг қарамай қўйдими, ну чорт с ним! Сен ҳам биттасини топ!

– Опа!

– Нима опа?! Ҳозир ўйнаб қолсанг қолдинг. Эртаиндин мендан хафа бўлмагин-у, ит ҳам қарамай қўяди!.. Эринг ҳам ж-а-а-а фаришта бўлиб юрмагандир. Тем боле, чўнтаги тўла пул бўлса…

Сувсизликдан бир оз сўлий бошлаган гулнинг пойига нам теккач унда жонланиш пайдо бўлганини сезиш қийин бўлмагани каби, Сотимбойга ҳам Наргисдаги ўзгаришни пайқаш қийин кечмади. Авваллари ғамгин, тушкун эди. Қайғули юзлари сўлқиган, бир оз шалвираб қолганди. Энди эса тамоман бошқа аёлга айланди. Сотимбойга ҳам меҳрибон бўлиб қолди. Қайнонаси билан ҳам айтишмас, аччиқ-тизиқ гапларига унча парво қилмасди. Туриб-туриб куйлаблар қоладими-ей.

Бир куни кечаси эрини маҳкам қучоқлаб, «шунқорим» деди уйқусираб. Сотимбойнинг уйқуси қочиб кетди. Хотинининг бу қадар меҳри тобланиб кетганига ҳайрон бўлди: «Шунқорим!» дедими? Бу бировнинг исмимикан ёки эркалаш маъносидаги сўзми?» – у анча пайтгача ухлай олмади. Тўра деган дўсти айтиб берган бир ҳангома ёдига тушди:

Тўра соддадилроқ бир ошнаси билан баҳслашиб қолибди.

– Агар сен ўлсанг, хотининг менинг номимни айтиб йиғлайди, – деб унинг ғашига тегибди у.

– Нега сенинг номингни айтиб йиғлайди? Оғзингга қараб гапир! Сен ким деб ўйлаяпсан менинг хотинимни? – аччиқланибди жўраси.

– Ишонмасанг, ана, хотинингдан сўра! Аввало, билчи, йиғлармикин ўзи? Агар йиғласа, – соддадил жўрасини мазах қилишда давом этибди у, – шартлашаман, менинг номимни айтиб йиғлайди.

Йигит ўчоқ бошида куймаланиб юрган хотинини чақирибди: «Потий! Потий деяпман!»

– Ҳа, нима дейсиз! – жўралар ўтирган чорпоя ёнида пайдо бўлибди хотини.

– Мен ўлсам йиғлайсанми?

Хотини ҳайрон бўлибди. Нима деб жавоб беришини билмас экан. Шунда: «Вой, нега ўласиз? Сиз ўлсангиз мен нима қиламан?»– дебди

– Мен ҳам шуни билмоқчиман, мен ўлсам нима қиласан; йиғлайсанми, йўқми – шуни айт?

– Вой, шу ароғам ўлсин, туппа-тузук одамни жинни қилади қўяди…

– Вей, менга қара! Гапни айлантирмасдан айт, йиғлайсанми-йўқми? – масалани кескин қилиб қўйибди эри.

– Йиғлайман, албатта йиғлайман, – деб жавоб қилибди хотини, шу гапни айтиб қутиламан деган илинжда.

– Нима деб йиғлайсан? – хотини бир хаёл жавоб бермай, кетиб қолмоқчи ҳам бўлибди-ю, аммо жўраларининг олдида эрини музтар қилиб қўйишдан чўчибди. Қолаверса, ҳозир ичиб олган – роса жанжал кўтариши мумкин.

– Нима деб йиғлайман? – елкасини қисибди у. – Масалан «тўрам» деб йиғлайман…

– Тўрам? – тутақиб кетибди бояги соддадил йигит, бўшаб қолган ароқ шишасини чангаллаб. Сўнг хотинини ҳовли айлантириб қувлай кетибди…

Сотимбой шу воқеани эслади-ю, хотинининг қўлини аста олиб пастга қўйди. Ундан нари сурилди. Маълум муддат ўтгач Наргиснинг ишхонасида Шунқор исмли врач борлигини, хотини билан апоқ-чапоқ эканини суриштириб билди. Таниш-билишлари орқали иш излаб юрган тиббиёт ҳамшираларидан бирини топиб, тезёрдам марказига жойлаштириб қўйди…

Бир оз вақт ўтиб Сотимбойнинг ўзи изсиз йўқолди. Ота-онаси, ёру биродарларининг изламаган жойлари қолмади. Ҳеч қаердан дарагини топишолмади. На ўлиги маълум эди унинг, на тириги. Наргис бир муддат эрининг уйида сир бой бермай яшаб юрди. Бора-бора бундай юриш унга оғирлик қилди. Барча мол-мулк қайнотасининг номида бўлгани, эрининг ўлими расман тасдиқланмагани учун меросдан мосиво бўлиб, чапак чалиб қолди. Шосалим билан танишгач эса, унинг Тошкентдан сотиб олган янги ҳовлисига кўчиб ўтди…

48

Шосалим ўзининг яширин режаларини амалга оширмоқ учун ана шу гуруҳни ўзига шерикликка танламоқчи бўлди. Қилич билан танишиб, унинг уйида меҳмон бўлган куни мезбоннинг кайфи ошиб, думалаб қолди. Фарангис эрини бир амаллаб ичкари хонага киритиб жойига ётқазиб чиқди. Чиқди-ю, хомуш тортиб қолди. Шосалимнинг рўпарасига ўтирди-да, қўлини иягига тираб, кўзларини бир нуқтага тикканча ўйга толиб қолди.

Қизиқ! Шосалим нима қиларини билмасди. Бир нима дейишга сўз топа олмасди. Ҳозир у тамоман бошқа нарсани кутганди. Фарангис эрини тинчитиб чиққач, бояги сирли сийпалашлар-у, ширин энтикишлар давом этади деб ўйлаганди. Ўзини шунга ҳозирлаб турганди. Фарангиснинг ўт-оташ бўлиб алангаланаётган тафти ҳалитдан уни қиздира бошлаганди. Аммо, воқеалар ривожи тамоман бошқача тус олди. Шосалим кимдир устидан бир челак совуқ сув қуйгандек, жиққа терга ботиб шалаббо бўлганча совий бошлади: «Бояги шўх, қақилдоқ хотин шуми? Нима жин урди уни? Ёки эри бир нима дедимикан? Шундай бўлса керак: биламан, кўзимни шамғалат қилиб, кўз уриштириб, стол остидан сийпалашиб турганларингни сезиб турибман. Кайфим тарқасин, кейин гаплашамиз, деган чиқар. Обрўнинг борида этакни ёпиш керак!» Шосалим ўйлай-ўйлай шу тўхтамга келгач, кетишга тараддудланди. Аслида кетгиси йўқ эди унинг.

– Энди мен бора қолай! – Фарангис «ялт» этиб унга қаради. Кўзларида айёрона табассум пайдо бўлди. Ҳийласи иш берди. Агар шундай қилмаганида ташаббус ҳам, ҳаракат ҳам ўзидан бўлиб, Шосалимнинг олдида қадри пасаярди. Мана энди ҳаммасини янгидан бошлаш мумкин.

– Кеч бўлди, юрасизми? Қола-қолинг, жой етарли! – истар-истамай мулозамат кўрсатган бўлди Фарангис.

– Борай энди, қолиш ноқулай-да!

«Йигит кетаман деб қўрқитяпти», – ич-ичидан кулди жувон. Ўйинни шу маромда давом эттирди.

– Майли, – ўрнидан туришга чоғланди у, – начора! Зоримиз бор, зўримиз йўқ. Жа-а-а, кетгингиз келиб турган бўлса – нима ҳам дердим!

Шосалим хотиннинг бўйнига осилиб, «Кетманг, ака!» – деб зорланишини ич-ичидан истаганди. Бу хаёли хом бўлиб чиқди. Ўзини бир поғона паст олишга мажбур бўлди.

– Менга қолса-ку, ёнингиздан жилгим йўқ… Аммо, сизни ранжитиб қўйишдан қўрқаман!.. Биласизми, сизни кўрдим-у… – Шосалим бошлаган гапини охирига етказа олмади. Уни Фарангис ҳазилга йўйди.

– Ажинани кўргандек бўлдингизми? – қийқириб юборди жувон. Шу асно оёғи Шосалимнинг оёғига тегиб кетди. Бу тасодифмикин?

Йўқ! Бу дадилроқ бўлишим учун ишора, – деган маъно уқди Шосалим жувоннинг ҳаракатларидан. Кейин аста ўрнидан турди. Столни айланиб ўтиб Фарангиснинг ёнидаги курсига ўтирди. Қалтирай бошлаган қўллари билан унинг чаккасига ёйилган сочларини суриб юзини очди. Фарангис унинг кафтига ёноқларини босди. Бу, давом эт, дегани эди.

Шосалим ноқулай ўтириб қолганди. У Фарангиснинг ёноқларидан кафтини узса бошқа бир ҳаракатни бошлаши қийин кечадигандек туюлди. Бурилиб, Фарангисга юзланди… Шу кеча Шосалим Фарангиснинг ҳозир ишсиз юрганини, иккита ногирон боласи борлигини, милициядан ишдан кетган аламзада эри ижарага киракашлик қилиб юрганини, турмушлари ҳаминқадар эканини – барча-барчасини билиб олди. Шу кунларда пулга зориқиб қолгани боис болаларини бориб кўра олмаётганини айтиб кўзига ёш олди жувон. Шосалим ўзининг «босс»лик фаолиятини ана шу нуқтадан бошлашга қарор қилди.

– Фарангис, оилангдаги муаммоларни ҳал этиш учун, ҳозир, айни дамда қанча пул керак, деб ўйлайсан? – Шосалим изн сўрамай уни сенсирашга ўтганди.

Фарангис ўйланиб қолди. Нималарнидир чамалаган бўлиб: – Саксон мингча бўлса… – деди оғзининг таноби қочиб.

– Саксон минг? – Шосалим бошини ёстиқдан кўтариб, жувонга қаради. Фарангис жазманини чўчитмаслик учун фикрини ўзгартирди: «Олтмишталар ҳам етиб қолар!»

– Демак, саксон минг сўм! – Шосалим Фарангиснинг устига эгилди, кўзига-кўзини қадади: «Саккиз юз минг сўм хоҳламайсанми?» – Фарангис уни тушуна олмай гаранг эди. – Саккиз миллион-чи? Балки саксон миллион ҳам кам-кўстингни битказишга етмас?!

– Эсидан оғиб қолди, шекилли! – ўйлади Фарангис.

– Йўқ, менга бундай қарама! Ҳушим жойида! – тинчлантирди уни Шосалим. – Шундай одамлар борки, сен айтаётган саксон минг сўм уларнинг нонуштасига етмайди. Биргина костюм-шимининг ўзи саккиз юз минг туради. Минадиган машиналари саксон миллион…

– Уларга тенглашишга бизга йўл бўлсин? – гап нима эканини фаҳмлаб, сал ўзига келган жувон, совуққина қилиб шу сўзни айтди.

– Уларга тенглашиб бўлмайди, аксинча улардан тортиб олиш мумкин!

Шосалимнинг ана шу сўнгги жумлалари ҳозиргина барпо бўлган жиноий гуруҳнинг икки аъзоси ўртасида тузилган ҳаракат дастурининг бош мақсади этиб белгиланганди.

Шосалим эртаси куни кечга яқин Қаршига учди. Шу оралиқда битказиши лозим бўлган бир қатор ишларни охирига етказди.

Эрталаб Фарангиснинг қўлига саксон минг сўм тутқазганди, у эрининг ювиниш хонасида эканини ҳам унутиб, Шосалимни маҳкам қучоқлаб, ўтли-ўтли ўпичлари билан миннатдорчилик изҳор қилди.

– «Қурувчилар» меҳмонхонасига бориб учрашгин, – тайинлади унга Шосалим кетар олдидан. – Айтиб қўяман, ишга олишади.

Кун бўйи Қиличнинг машинасида юрди. Кеча ҳўкиздек ичган бўлса ҳам, эрталаб анча тетик эди у. Кечаги кайфнинг таъсирими кўзларини ости бир оз салқиган, боядан бери негадир бир оз хомуш тортиб қолганди. Сабабини бир оз ўтиб билди. Қиличнинг ўзи ёрилди:

– Пулни Фарангисга бериб чакки қилибсиз!

Шосалим ҳайратдан донг қотди: «Пул ҳақида эрига айтибди-да! Нима деб айтдийкин?»– ўйлади у. Кейин истар-истамай, нега, деб савол берди.

– Ҳа, энди аёл-да! Ўйламай ишлатворади! – Қилич светофорнинг қизил чироғи ёнгани боис машинани тўхтатди-да, Шосалимга юзланди:

– Дарвоқе, агар бу кечага қолсангиз, битта зўри бор – таништираман. Наргис! Наргисмисан – наргисда ўзиям; Фарангисдан ҳам зўр!

– Нима?

– Кетворган нарса!..

Шосалим бу тоифа одамларни биринчи бор кўриши эди. Ўз жуфтини қизғанмайдиган, манфаат учун аҳли аёлини бегона эркакнинг қучоғига тиқадиган одамлар ҳақида аввал эшитганди. Рост экан. Мана ўша нусха. Кимдир айтганди, чўчқа гўштини кўп истеъмол қиладиган одамларда рашк ҳисси ўлиб бораркан. Кеча бу ҳам музлаткичда сақланган чўчқа ёғини ароққа газак қилиб роса туширди. Шундан бўлса керак. Менга барибир эмасми, деган хулосага келди у кейин. Энди чўчимай, ҳадиксирамай гапиришга тушди:

– Фарангисдан зўри бўлмаса керак?!

– Бор, бор ишонаверинг! Наргис ундан зўр! – Қилич машинага газ берди.

Шосалим Наргис билан танишувни кейинги сафарга қолдирди. Ишлар битгач, Қилич уни аэропортга етказди. Хайрлашишди. Шосалим, мана бу хизматингиз учун деб, унинг қўлига икки даста беш юз сўмлик тутқазганди, Қилич эсидан оғаёзди.

Орадан ўн кунча ўтиб Шосалим яна Тошкентга келди. Бу галги сафари хуфёна – Жобирбекнинг бундан хабари йўқ эди. Хўжайин хизмат машинасида Навоий–Мискин–Нукус йўналишида қурилган янги темир йўлнинг очилиш маросимида иштирок этиш учун Қорақалпоғистонга жўнаб кетди. Шосалим эса пайтдан фойдаланиб Тошкентга йўл солди.

Шосалимнинг Наргис билан танишуви Келес томондаги мўъжазгина ҳовлида бўлиб ўтди. У бир йўла қўл-оёғи чаққон Шунқор билан ҳам танишди. Танишув шарафига Шосалим бозордан бир қўй харид қилиб тушди. Шунқор енг шимариб унинг терисини шилди. Қилич қўрага олов ёқиш тараддудида, хотинлар ошхонада салат тайёрлаш, дастурхон тузаш билан машғул эдилар. Фақатгина Шосалим дарахтлар соясидаги йиғма курсида ўтирганча, бу жараённи бевосита бошқариб, бевосита кузатиб турарди.

«Ҳали бу бошланиши! – хаёлидан ўтказди у. – Ҳали бутун бир шаҳар, қолаверса, бутун бир вилоят оёғим остида ана шу тахлит зир титраб туради! Республикани кейинроқ ўйлаб кўрамиз…»

Унга шимининг почасида нимадир ғимирлаётгандек бўлиб туюлди – эгилиб пастга қаради. Тирикчилик ғамида пилдираб юрган митти-митти чумолиларга кўзи тушди.

Мана бу одамларнинг ҳам сен, жониворлардан фарқи йўқ, – деб у атрофида пойи-патак бўлиб куймаланаётган шерикларига бир қараб қўйди. Стол устидаги салатлардан бир бўлак пишлоқ узиб олди-да, чумолиларнинг олдига ташлади. Луқманинг ҳидини сезиб бир нечаси ўзини таомга урди. Митти жонзотлар ўлжанинг устида талашиб кетишди. Ожизлар қуруқ қолиб, пишлоқ парчасини биттаси судраб кетди.

Уларнинг хатти-ҳаракатларини кузатиб, Шосалим ҳаётий бир ҳақиқатни англади: «Худди шундай бўлади», – деди у ўзига-ўзи. – Бизни манфаат бирлаштирди. Ўлжа эса зўрники бўлади…

Шосалим ўрнидан туриб қўйни нимта-нимта қила бошлаган Шунқорга яқин борди:

– Ҳа, ока! Зерикдингизми? – Шунқор қўйни жуда эпчиллик билан бўлакларга ажратмоқда эди. Шосалим унинг санъатига қойил қолди.

– Офарин, маҳоратингизга қойилман! – ҳайратини яшира олмади у. – Биргина пичоқ билан, чопқи ишлатмай бутун бошли қўйни шунча майда бўлакларга бўлиб ташлаш ҳар кимнинг ҳам қўлидан келмаса керак?!

– Бу-ку, қўй экан ока!.. Одамни ҳам…

Шосалим Шунқорнинг гапидан сесканиб кетди. Аммо сир бой бермади. Гапни бошқа ёққа бурди:

– Қассобмисиз?

– Йўқ, жарроҳман, ока!

«Ҳа, гап бу ёқда экан-да!» – Шосалим Шунқор ўтирган каравотнинг бир чеккасига омонатгина ўтирди. Шу пайт Фарангис қўлида катта товоқ билан уларга яқинлашди.

– Шунқор ака, жигар, ўпка, юрак ва бир оз гўшт берсангиз, қовуриб олардик. Шашлик тайёр бўлгунча газак бўлиб туради.

– Маъқул! – Шунқор Фарангиснинг буюртмасини бажаришга киришаркан, узилиб қолган суҳбатни давом эттирди: – Одамлар ислом дини туфайлигина мурдаларни кўмишни бошлашган. Авваллари биласизми, нима қилишган?

У саволига жавоб кутмай сўзида давом этди: – Авваллари мурдалар итларга ташланган.

– Йўғ-э! – ишонқирамади Шосалим. – Буниси энди лоф бўлди!

– Бўлиши мумкин, ока. Эшитганимни айтяпман-да!

– Хўш-хўш, кейин нима қилишган?

– Одамлар итлар ғажиб тозалаган суякларни олиб кетишган. Бой-бадавлат одамлар эса мурдани қайнатиб этдан суягини ажратиб олиб кетишган.

– Менга қаранг аллома! Исломда ҳужжат билан гапир, дейишади. Ҳужжатингиз борми?.. – Фарангис исломий илмдан бир мунча хабардор эканини намойиш этиш учун эмас, кўнгилни хира қилувчи бу мавзуга барҳам бериш мақсадида гапга аралашди.

– Ҳужжат бор-у, кўмилиб кетган-да!

– Ий-э, жойини билсангиз кавлаб олинг!

Шунқор Шосалимга қараб маъноли кулиб қўйди:

– Бу воқеани оппоқ додам айтиб бергандилар. У кишини тупроққа кўмганимизга анча бўлди. Суяклари ҳам кукунга айланиб кетган бўлса керак. Кавлаб олганим билан асос бўлмайди энди.

Шунқорнинг ҳазили шерикларига енгилгина кулги улашди. Фарангис эса товоқни олиб, «шутник» дедида, ошхонага томон йўналди.