Текст книги "Чол ва денгиз"

– Мана энди бер.

Мен дискани охиригача бурдим, у босиқ ва чуқур нафас ола бошлаши билан ниқобни ушлаб турган қўллари шилқ этиб тушди. Мен аппаратни ўчириб, юзидан ниқобни олдим. У қайтиб келмайдиган ердан қайтиб келгандай бўлди.

– Қандоқ яхши, жоним. Сен қандоқ меҳрибонсан.

– Бирпас чида, сен жуда юраклисан-ку. Мен ҳадеб бундай қилолмайман. Бу сени ўлдириб қўйиши мумкин.

– Менда энди юрак қолдими, жоним. Мен тамом бўлдим. Мени тамом қилишди. Мен энди биламан.

– Ҳаммада бўлади бундай.

– Лекин бу жуда ҳам ёмон бўляпти. Одамни тамом қилмагунча қийнашади.

– Яна бир соатдан кейин қутуласан.

– Мунча яхши! Жоним, мен ўлмайман-а, тўғрими?

– Тўғри. Сен ҳеч қачон ўлмайсан.

– Менинг ҳеч ўлгим йўқ, сени ёлғиз ташлаб кетолмайман, лекин бирам мадорим қолмади-ей, ўлиб қоламан, деб қўрқяпман.

– Бекор гап. Ҳамма шундай деб ўйлайди.

– Гоҳида мен шундай бўлишини сезиб турибман.

– Ундай бўлмайди. Ундай бўлиши мумкин эмас.

– Мабодо?

– Мен бунга йўл қўймайман.

– Бер менга тезроқ. Бер, бер, менга.

Кейин яна:

– Мен ўлмайман. Мен ўзим бунга йўл қўймайман.

– Албатта сен ўлмайсан.

– Сен шу ерда бўласанми?

– Ҳа, фақат қарамасдан тураман.

– Яхши. Фақат кетиб қолма.

– Йўқ, йўқ. Мен ҳеч қаерга кетмайман.

– Бирам яхшисанки. Мана, яна бер. Бер яна. Ёрдам бермаяпти.

Дискани уч рақамигача, кейин тўртгача бурдим. Доктор тезроқ кела қолса-чи, дердим. Мен иккидан сўнг келадиган рақамлардан қўрқардим.

Ниҳоят, бошқа бир доктор билан иккита ҳамшира келишди, улар Кэтринни ғилдиракли замбилга солишди-да, йўлакдан юриб кетдик. Йўлакдан зудлик билан ўтиб лифтга чиқдик, лифтда замбилга жой бериш учун ҳаммамиз деворга қисилишиб турдик; кейин тепага чиқилди, эшик ланг очилди, майдончага чиқилди, йўлакдан резина ғилдиракларда операцияхонагача борилди. Доктор ниқоб тутиб, қалпоқча кийиб олган экан, танимабман. Бу ерда яна бир доктор билан яна ҳамширалар бор эди.

– Менга бирон нарса беришсин, – деди Кэтрин. – Менга бирон нарса беришсин. Доктор, менга таъсир қиладиган қилиб беринг.

Докторлардан бири унинг юзига ниқоб тутди, мен эшикка қараб, ёп-ёруғ операция саҳнини кўрдим.

– Сиз ҳув анави эшикдан кириб, ўша ерда ўтиришингиз мумкин, – деди ҳамшира.

Тўсиқнинг бу томонида ўтирадиган жойлар бор экан, бу ердан оқ стол билан чироқлар кўриниб турарди. Мен Кэтринга қарадим. Унинг юзига ниқоб тутиб қўйилган, қимирламай ётарди. Замбилни олдинга олиб ўтишди. Мен йўлакдан орқамга қараб кетдим. Икки ҳамшира галерея томонга шоша-пиша ўтиб боришарди.

– Қорнини кесишармиш, – деди бири. – Ҳозир қорнини кесиб олишармиш.

Иккинчиси кулди. – Етиб келганимизни қара. Омадимиз бор экан! – Улар галереяга олиб борадиган эшикка кириб кетишди.

Яна бир ҳамшира келди. У ҳам шошиб турарди.

– Нимага турибсиз, киринг. Кирсангиз-чи, – деди у.

– Мен шу ерда кутаман.

У ҳовлиққанча кириб кетди. Мен йўлакда у ёқданбу ёққа юра бошладим. Киришга қўрқардим. Деразага қарадим. Қоронғи эди, лекин деразанинг шуъласида ёмғир ёғаётгани кўринди. Йўлак охиридаги бир хонага кирдим-да, ойнаванд жавонда турган шишаларнинг ёзувларига қараб чиқдим. Кейин чиқиб бўмбўш йўлакда туриб операция хонасининг эшикларига қараб қолдим.

Иккинчи доктор, ундан кейин ҳамшира чиқди. Доктор иккала қўли билан териси ҳозиргина шилиб олинган қуёнга ўхшаш бир нарсани кўтариб олганди. У йўлакдан тез ўтиб бошқа бир эшикка кириб кетди. Мен у кириб кетган хонанинг эшигидан келиб қарадим, улар чақалоқни нимадир қилаётганларини кўрдим. Доктор менга кўрсатиш учун уни кўтарди. У чақалоқнинг оёғидан кўтариб шапатилаб қўйди.

– Аҳволи дурустми?

– Зўр йигитча. Беш килолар келади.

Уни кўрганда юрагим жиз этмади. Худди менга унинг алоқаси йўқдай. Юрагимда унга нисбатан оталик меҳрини туймадим.

– Наҳотки, сиз ўз ўғлингиз билан фахрланмасангиз? – сўради ҳамшира. Улар чақалоқни ювишиб, нималаргадир ўраб қўйишмоқда эди. Мен унинг кичкина қорамтир юзини, қорамтир қўлчаларини кўрдим, лекин на қимирлаганини, на инг деб овоз чиқарганини эшитдим. Доктор уни яна алланималар қила бошлади. У ташвишли кўринарди.

– Йўқ, – дедим. – У онасини ўлдириб қўяй деди.

– Бунга бечора чақалоқ гуноҳкор эмас. Сиз ўғил бўлишини истамовдингизми?

– Йўқ, – дедим. Доктор ҳамон у билан овора эди. Уни яна оёғидан кўтариб шапатилади. Мен бунга қараб ўтирмадим. Йўлакка чиқдим. Энди кириб кўришим мумкин эди. Галереяга олиб чиқадиган эшикдан кириб, бир неча зина пастга тушдим. Тўсиқ олдида ўтирган ҳамширалар менга пастга тушинг деган ишорани қилишди. Мен бош чайқадим. Шу ердан ҳам бемалол кўриниб турарди.

Мен, Кэтрин ўлган бўлса керак, деб ўйлардим. У ўлганга ўхшаб ётарди. Унинг менга кўриниб турган юзи кўкариб кетганди. Пастда эса чироқ тагида доктор кенг, узун очилган, четлари бўртиб турган пинцетлар билан тортилган ярани тикмоқда эди. Бошқа, юзига ниқоб тутиб олган доктор наркоз берарди. Икки юзларини бойлаб олган ҳамшира ускуналарни узатиб туришарди. Бу инквизиция пайти тасвирланган суратга ўхшарди. Мен у ерда туриб ҳаммасини ўз кўзим билан кўришим мумкин эди, лекин шундай қилмаганимдан ҳозир хурсанд эдим. Эҳтимол, мен кесишларига чидаб туролмаган бўлардим, лекин энди мен доктор косиблардай чаққонлик билан чок тикаётганига бемалол қараб турардим.

У охиригача тикиб бўлгандан сўнг йўлакка чиқиб кетдим ва яна уёқдан-буёққа юра бошладим. Кўп ўтмай доктор чиқди.

– Қалай, у тузукми?

– Тузук. Сиз қараб турувдингизми? Унинг кўриниши ҳорғин эди.

– Мен сизнинг тикаётганингизни кўрдим. Жуда ҳам катта кесибсизларми дейман?

– Сизга шундоқ туюлгандир.

– Ҳа. Чандиғи кейин текис бўлиб кетадими?

– Албатта.

Салдан кейин замбилни олиб чиқишди-да, йўлакдан зудлик билан лифтга олиб кетишди. Мен ёнида бордим. Кэтрин инграб ётарди. Пастда палатада уни ўрнига ётқизишди. Мен каравотнинг оёғидаги стулга ўтирдим. Палата қоронғи эди. Кэтрин қўлини узатди.

– Шу ердамисан, жоним? – деди у. Унинг овози заиф ва ҳорғин эди.

– Шу ердаман, азизам.

– Бола қанақа?

– Ш-ш, гаплашманг, – деди ҳамшира.

– Ўғил. Каттакон, семиз, қорача.

– Ўзи тузукми?

– Ҳа, – дедим. – Зўр бола.

Ҳамшира менга ғалати қараб қўйганлигини кўрдим.

– Жонимда жон қолмади, – деди Кэтрин. – Ҳамма ёғим оғриб кетяпти. Ўзинг тузукмисан, жоним?

– Жуда яхши. Гапирма.

– Сен бирам яхшисанки. О жоним, билсайдинг қандай оғриётганини! У кимга ўхшайди?

– У териси шилинган қуёнга ўхшайди, башараси қаримсиқ.

– Сиз яхшиси чиқиб кетинг, – деди ҳамшира. – Маdаmе Генри гапиришлари мумкинмас.

– Мен йўлакда бўламан, – дедим.

– Бор, бирон нарса еб кел.

– Йўқ. Мен йўлакда бўламан.

Мен Кэтринни ўпиб қўйдим. Унинг юзи паға бўлиб кетган, қаттиқ азоб тортгани кўриниб турарди.

– Сизни бир дақиқага мумкинми, – дедим мен ҳамширага. У мен билан йўлакка чиқди. Мен эшикдан нарироққа юрдим.

– Болага нима бўлган?

– Ҳали ўзингиз билмайсизми?

– Йўқ.

– Бола тирик эмасди.

– У ўликмиди?

– Уни нафас олдиролмадик. Киндиги бўйнига ўралиб қолган экан.

– Демак, у ўлганми?

– Ҳа. Бирам ачинарлиг-ей. Паҳлавондай бола эдия. Мен сиз билсангиз керак девдим.

– Йўқ, – дедим мен. – Боринг, madame олдиларига киринг.

Мен ҳамшираларни симга қадалган ҳисоботлари турган стол олдидаги стулга ўтирдим ва деразага қарадим. Кўзимга зимистон тун билан ойна ёруғида ёғаётган ёмғирдан бўлак ҳеч нарса кўринмади. Мана гап қаерда экан! Бола ўлик туғилибди. Доктор нега мунча ҳорғин десам, шунга экан-да. Нега бўлмаса, хонада унинг оёқларидан кўтариб орқаларига шапати уриб юришибди? Афтидан, уни тирилтиришмоқчи бўлган бўлсалар керак. Мен диндор эмасдим, лекин уни чўқинтириш кераклигини англаб турардим. У бирон марта ҳам нафас олмаган бўлса-я? Шундайликка шундай-я. У бир сония ҳам яшамаган. Фақат она қурсоғидагина тирик бўлган. Мен неча марталаб унинг қимирлаганини сезганман. Кейинги пайтларда эса, билинмай қолган эди-я. Балки у ўшандаёқ бўғилиб қолгандир. Бечора чақалоқ! Нега ҳам мен ундай бўлиб бўғилиб ўлмадим. Афсус. Йўқ, афсус эмас. Эҳтимол, ўлиб кетганимда яна бунча ўлимларни бошимдан кечирмаган бўлардим. Энди Кэтрин ўлади. Мана, ҳаммасининг оқибати нима бўлар экан. Ўлим. Буларнинг ҳаммасининг нима кераги бор, ҳатто билмайсан ҳам. Билиб улгуролмайсан.

Бир куни ўрмонда ҳордиқ чиқаргани ўтирдим. Гулханга чумолилар уймалашиб ётган тўнкани қалаб қўйдим. Тўнка ёна бошлагач, чумолилар ташқарига ўрмалаб чиқишди ва аввал олов ёнаётган ўрталикка қараб юришди, кейин тўнканинг тепасига қараб қочишди. Бу ерда чумолилар кўпайишиб кетгандан кейин бирин-сирин оловга қулаб туша бошлашди. Баъзи бирлари амал-тақал қилиб ўтдан чиқиб олишди, куйган, эзилган ҳолда ўзлари ҳам қаергалигини билмай тирқираб қочишди. Лекин уларнинг кўпчилиги оловга яқинлашиб сўнг яна ортга қайтишар, бир ерга тўпланишиб олар ва яна ўт ичига қулар эдилар. Эсимда, ўшанда буни дунёнинг охирига ўхшатган, тўнкани олиб отиб юбориб масиҳодай халоскорлик қилмоқчи бўлгандим, унда чумолилар қутулиб кетган бўлардилар. Лекин бунинг ўрнига мен қалай кружкадаги сувни тўнкага сепиб юбордим, кружкага виски солиб кейин устидан сув қуйиб аралаштирмоқчи бўлган эдим. Ёниб турган тўнкага тушган сув, эҳтимолки, чумолиларни баттарроқ куйдирган бўлса.

Мен йўлакда ўтириб Кэтриннинг соғлиги ҳақида хабар беришларини кутар эдим. Ҳамширадан ҳамон дарак бўлмагани учун бир оздан сўнг ўрнимдан туриб, бориб секин эшикни қиялаб очиб ичкарига назар ташладим. Йўлак ёп-ёруғ, палата ичи қоронғи бўлгани учун аввал ҳеч нарсани кўролмадим. Кейин каравот олдида ўтирган ҳамширани, ёстиқдаги Кэтриннинг бошини, чойшабдан билинар-билинмас кўтарилиб турган гавдасини кўрдим. Ҳамшира қўлини лабига босди-да, кейин ўрнидан туриб, эшик олдига келди.

– Аҳвол қалай? – сўрадим мен.

– Тузук, ҳаммаси жойида, – деди ҳамшира. – Сиз овқатланиб келаверинг; кейин яна келарсиз.

Йўлакдан бориб зинадан пастга тушдим, касалхонанинг эшигидан чиқдим-да, ёмғирда қаҳвахонага қараб кетдим. Қаҳвахона чароғон, ҳамма столлар банд эди. Жой излаб тополмадим, шунда кельнер олдимга келиб ҳўл пальтом билан шляпамни олиб, менга бўш стул кўрсатди, столнинг бир ёғида қандайдир кексароқ бир одам пиво ичиб кечки газетани ўқиб ўтирарди. Мен кельнердан бугун қандай plat du jour5353
  Тайёр таом (франц.).


[Закрыть] борлигини сўрадим.

– Бузоқ гўшти бор эди, лекин тугади.

– Кечки овқатга нималарингиз бор?

– Чўчқа гўшти билан тухум, пишлоқ солинган қуймоқ ёки…

– Сhoucrouteни эрталаб еган эдим, – дедим мен.

– Рост, – деди у. – Рост. Сиз бутун эрталаб овқат еган эдингиз.

Ўрта ёшли бу одам ўзининг тепакали устига сийрак сочларини силлиқ қилиб тараб қўйган эди. Юзига қараганда яхши одамга ўхшарди.

– Нима келтирай? Гўшт билан тухумми ёки қуймоқми?

– Гўшт билан тухум, – дедим, – пиво.

– Deml-blonde?

– Ҳа, – дедим.

– Кўрдингизми, эсимда турибди, – деди у. – Сиз эрталаб ҳам deml-blonde буюрган эдингиз.

Мен овқатни еб, пивони ичиб олдим. Овқатни ичи чўнқир идишда беришди, идишнинг ичида гўшт, устига тухум қўйилганди. У жуда ҳам иссиқ экан, бир қошиқ оғзимга олиб боргандим, куйдириб юборай деди. Пиво билан қўшиб ичдим, мен жуда оч эдим, яна овқат сўрадим. Бир неча стакан пиво ичдим. Мен ҳеч нарсани ўйламасдим, қўшним ўқиётган газетани ўқий бошладим. Унда инглиз фронтида юз берган ўпирилиш ҳақида ёзилганди. Қўшним унинг газетини ўқиётганимни кўриб бошқа бетига ағдариб олди. Мен кельнердан газета сўрамоқчи эдим, лекин сира хаёлимни бир ерга йиғолмадим. Қаҳвахонанинг ичи иссиқ ва ҳавоси бўғиқ эди. Ўтирганларнинг кўплари бирбирларини танир эдилар. Бир неча столларда қарта ўйнашмоқда эди. Кельнерлар столлар орасидан ичимликлар ташиб юришарди. Икки киши кириб ўрин топишолмади. Улар менинг қаршимга келиб тўхташди. Мен яна пиво сўрадим. Ҳозир кетганим билан қаерга ҳам бораман, касалхонага боришга ҳали эрта эди. Мен ҳеч нарсани ўйламасликка, оғир бўлишга ҳаракат қилардим. Кирганлар яна бирпас туришди, лекин ҳеч кимнинг ўрни бўшамагач, чиқиб кетишди. Яна пиво ичдим. Олдимда, стол устида анча идишлар йиғилиб қолганди. Қаршимда ўтирган одам кўзойнагини олди, уни ғилофига солиб қўйди, газетани буклаб чўнтагига тиқди-да, қўлидаги ликёр солинган қадаҳни ўйнаб атрофга аланглай бошлади. Тўсиндан бормасам бўлмаслигини сездим. Мен кельнерни чақирдим, пулни тўладим, пальтони кийдим, шляпани олиб кўчага чиқдим. Касалхонага қайтдим, ёмғир ёғиб турарди. Тепада, йўлакда ҳамширага дуч келдим.

– Мен ҳозиргина сизга, меҳмонхонага қўнғироқ қилгандим, – деди у.

– Ичимда бир нарса узилиб кетгандай бўлди.

– Тинчликми?

– Madame Генридан қон кетяпти.

– Кирсам бўладими?

– Йўқ, ҳозир мумкинмас. Доктор бор.

– Хавфлими?

– Жуда ҳам хавфли.

Ҳамшира ичкарига кириб орқасидан эшикни зичлаб ёпди. Мен йўлакда, эшик олдида ўтирдим. Ичим ўпирилиб тушгандай эди. Мен ўйламасдим. Миямга ҳеч нарса кирмасди. Мен унинг ўлишини билардим ва Худодан унинг ўлмаслигини илтижо қилардим. Илоҳим, у ўлмасин. Ё Раб, ё Раб, у ўлмасин. Нимани буюрсанг, шуни адо этаман, фақат у ўлмасин. Йўқ, йўқ, йўқ, жоним Худоё, у ўлмасин. Жоним Худо; у ўлмасин. Йўқ, йўқ, йўқ, у ўлмасин. Парвардигорим, уни ўз паноҳингда асра. Нима десанг, шуни адо этаман, у ўлмасин. Сен болани олдинг, энди уни ўз паноҳингда асра. Уни олдинг, майли, лекин энди буни ўз паноҳингда асра. Худо, жоним Худо, уни ўз паноҳингда асра.

Ҳамшира эшикни қия қилиб очди, менга киришга ишора қилди. Унинг орқасидан палатага кирдим. Кирганимда Кэтрин ўгирилиб қарамади. Мен ўрин олдига келдим. Доктор тўшакнинг нариги томонида турган эди. Кэтрин менга қараб жилмайди. Мен тўшакка энгашиб йиғлаб юбордим.

– Шўрлигим, – деди Кэтрин жуда ҳам хаста овозда. Унинг юзи паға бўлиб кетганди.

– Ҳаммаси жойида, Кэт, – дедим мен. – Тезда ҳаммаси яхши бўлиб кетади.

– Мен тезда ўламан, – деди у. Кейин бир зум су-кут қилиб турди-да, деди: – Мен эса хоҳламайман.

Мен унинг қўлини тутдим.

– Ушлама мени, – деди у. Унинг қўлини қўйиб юбордим. У жилмайди. – Шўрликкинам! Ушлайвер истаганингча.

– Ҳаммаси яхши бўлади, Кэт. Мен биламан, ҳаммаси яхши бўлади.

– Мен бир нарса бўлиб қолса деб, сенга хат ёзиб қолдирмоқчи эдим, ёзилмаёқ қолди.

– Мен кашишними, бирон одамни чақирайми?

– Ўзинг борсан, етади, – деди у. Кейин анчадан сўнг: – Мен қўрқмайман. Фақат мен хоҳламайман.

– Сизга кўп гапириш мумкин эмас, – деди доктор.

– Яхши, гапирмайман, – деди Кэтрин.

– Нима қилай, Кэт? Сенга бирон нарса керакми? Кэтрин жилмайди. – Йўқ. – Бир қанча вақт ўтгач: – Сен бошқа қиз билан мен билан бўлгандай бўлмайсанми? Бизнинг сўзларимизни гапирмайсанми? Айт.

– Ҳеч қачон.

– Мен сенинг яна қизларинг бўлишини истайман.

– Улар менга керакмас.

– Сизга кўп гапириш мумкин эмас, – деди доктор. Mansieur Генри чиқиб турмаса бўлмайди. Кейинроқ яна киради. Сиз ўлмайсиз. Бўлмағур гапларни гапирманг.

– Хўп, – деди Кэтрин. – Мен сенинг олдингга тунлари келаман, – деди у. У зўр-базўр гапирмоқда эди.

– Марҳамат, палатадан чиқинг, – деди доктор. – Унинг гапириши мумкинмас.

Кэтрин менга имо қилиб қўйди; унинг юзи кўкариб кетмоқда эди.

– Майли, мен йўлакда тураман, – дедим.

– Хафа бўлма, жоним, – деди Кэтрин. – Мен зиғирча ҳам қўрқмайман. Фақат бу жуда бўлмағур нарса.

– Сен менинг жонажонимсан, сен жуда юракли хотинсан.

Мен йўлакда, эшик орқасида турдим. Узоқ турдим. Ҳамшира палатадан чиқиб, ёнимга келди.

– Madame Генрининг ҳоли жуда ёмон, – деди у. – Мен қўрқяпман.

– У ўлдими?

– Йўқ, у ҳушсиз ётибди.

Афтидан қон тўхтамай кетмоқда эди. Қонни сира тўхтатиб бўлмади. Мен палатага кирдим, то жон бергунча Кэтриннинг олдида бўлдим. У бошқа ўзига келмади, кўп ўтмай ҳаммаси тугади.

Йўлакда мен докторга дедим:

– Бугун яна қилинадиган ишлар борми?

– Йўқ. Ҳеч нарса қилиш керак эмас. Сизни меҳмонхонага кузатиб қўяйликми?

– Йўқ, раҳмат. Мен яна бир оз шу ерда бўламан.

– Биламан, нима ҳам дердим. Ифода қилолмайман…

– Ҳа, – дедим, – нима ҳам дейиш мумкин.

– Хайрли тун, – деди у. – Балки ҳар ҳолда кузатиб қўйсам бўлармиди?

– Йўқ, раҳмат.

– Бошқа ҳеч нарса қилиб бўлмади, – деди у. – Операция кўрсатдики…

– Мен бу ҳақда гапиришни истамайман, – дедим.

– Сизни меҳмонхонага кузатиб қўйсам девдим.

– Йўқ, раҳмат.

У йўлакдан юриб кетди. Мен палатанинг эшигига келдим.

– Ҳозир мумкинмас, – деди ҳамширалардан бири.

– Мумкин, – дедим.

– Йўқ, ҳали мумкинмас.

– Кетинглар бу ердан, – дедим мен. – У ҳам кетсин.

Бироқ уларни ҳайдаб юбориб эшикни ёпиб чироқни ўчирганимда, бунга энди ҳожат қолмаганлигини англадим. Бу ҳайкал билан хайрлашувдай эди. Кўп ўтмай мен чиқиб зинадан тушдим-да, ёмғирда меҳмонхонага йўл олдим. Ёмғир тинмай ёғарди.