Текст книги "Дилнома"

ҲА, АЁЛМИЗ…

 
Тоифамиз ажиб феъллик, гоҳи ҳайрон ўзимиз,
Билмайдурмиз – дарёмизми ёки олов ўзи биз!
Табиат-ку бизга бермиш нозик-нафис билакни,
Нозиккина билакни-ю, энг каттакон тилакни,
Ҳам демишки, яшамоқнинг андозасин бичурсан,
Ва не ташвиш келар бўлса, энг аввало ичурсан.
Ўзгаларга бардошу бош ва ҳоказоки… Сонсиз!
Ростин айтсак, шул барисин уддалаган аёлмиз!
Ипак бирла пўлатданми қуймиш бизни табиат,
Бир феълимиз нафосатдир, бир феълимиз жасорат…
 

Бугун биз оила мустаҳкамлиги, қарияларни эъзозлаш ҳақида гапирар эканмиз, гарчи эркак зотини табиат жуда ҳам текис, бегуноҳ яратмаган бўлса-да, уларни беозоргина четлаб ўтиб, фақатгина аёлларимиз ҳақида сўз юритмоқчиман. Қолаверса, бизнинг йигитлар зийрак, “Қизим сенга айтаман, келиним сен эшит” иборасини аллақачон танийдилар…

Ҳозирги вақтда ўзлари хоҳлаб турмуш қурган ва осонгина ажрашаётганларни эшитганда, киши кўнглини юк босади. Орада эса болаларнинг сарсон бўлаётгани фожиадир. Бундай турмуш отаонанинг зўри билан бўлганда-ку, ҳаммасини уларга тўнкардик-қўярдик. Киши бир йил киядиган кийимини ҳам обдон кўриб, чамалаб олади, жуфт танлаш кўйлак танлаш эмас-ку! Шундай, азиз аёллар. Рўзғор – бу истироҳат боғи эмас. Унда фақат гул кўтариб, рози дил айтиб, қўлтиқлашиб юрмайдилар. Халқ ҳақни айтади: Рўзғор – бу ғор! Рўзғор – эркакка ҳам, аёлга ҳам бир-бирига муносиб бўлиш учун бир умр ўзини ўзи қайта тарбиялайдиган синов майдони.

Элда “Аёл кишининг ҳийласи қирқ туяга юк бўлади” деган нақл бор. Бу бизнинг ўзлигимизга нисбатан айтилган айни ҳақиқатдир. Демак, ҳийланинг замирида аёлнинг қирқ туяга юк тайёрлайдиган ақли ҳам бўлади. Агарда ақлни ҳар сафар фақат эзгулик йўлида сарф қилсак эди, неча-неча рўзғорлар тўзимаган, неча диллар ўксимаган бўларди.

Пароканда оилаларни қовиштирган ҳам биз аёллар бўламиз. Ноиттифоқ ака-укаларни бирлаштирган ҳам биз аёллар бўламиз. Суягувчи тоғ бўлган ҳам, яйратгувчи боғ бўлган ҳам биз аёллар бўламиз. Аммо ҳақиқатни очиқ-ойдин айтиш керакки, биз деб, ҳа биз туфайли чекувчи бўлиб кетганлар қанча, ичувчи бўлиб кетганлар қанча!

Оила тузиш остонасида турган ҳар бир йигит ва қиз шуни унутмаслиги керакки, рўзғор бу эр билан хотиннинг давомли иттифоқидир. Рўзғор – икки кишининг қўли, икки кишининг ақли билан тўқиладиган умр занжири.

Аёлларнинг латофатини, оиланинг давомийлигини сақлайдиган омиллардан яна бири бу кечиришдир. Кечириш – бу оний ютқазиш, аммо яхлитни ютиб қолиш. Кечириш биздан, аёллардан бошлангани маъқул. Шундай оилалар борки, уларнинг уйларида жанжалларни эшитиб, “Мана энди ажрашиб кетади”, дея ташвиш чекамиз. Оғзиларидан чиқаётган гапларга илон пўст ташлайди. Стуллар ирғитилади, идиш-товоқларга қирон келади. Болалар зир қақшаб қайсидир бурчакка, столларнинг тагига яширинишади. Улуғ Навоийда шундай ибора бор: “Кишининг олдида қўл уриш уят бўлган ишларни, айтиш ножоиз бўлган гапларни, киши йўқ ерда ҳам қилмаса, демаса, ўша одам донодир!” Оилада ўзини “ҳалигидай” тутиб, кўчада назокат билан юриш қабоҳатнинг ўзидир.

Улуғларимизнинг “Аёл киши эркак кишидан пастроқ туриши керак” деган пурмаъно гапининг ҳикматини қандай тушунтирай. Мен бу иборани ижобий тушунаман. Нафис овозимиз, нозик қаддимиз, майин табиатимиз билан оилага биз сардор бўлгандан кўра, бу иш норғул, қатъиятли, кескир табиатли йигитларга ярашиқлидир. Эрдан паст туриш бу қуллик дегани эмас. Бу шарқона одобдан далолатдир. Шарқона одобнинг кўзгуси, аёл зотининг маънавий етуклигини ўлчовчи барометрдир. Ҳаётда шунга эришиш керакки, фарзандларимизнинг оилада ҳал қилувчи овоз отамиз деб билишида, шунга иқрор бўлишида биз аёллар масъулмиз.

Эркакларни уйдан бездирадиган, асосан, икки нарса: булардан бири ва асосийси – тилимиз. Баралла айтаман – тилимиз. Иккинчиси эса, уй тутишни билмаслигимиздир. Назаримда, ҳамма аёлларнинг гуноҳидан ўтса бўлар, аммо икки тоифа аёл борки, уларни асло кечириб бўлмайди. Буларнинг бири енгилоёқ, иккинчиси уй тутиши нопокиза аёл.

Ота-онанинг касри ўзига урмай, кўпинча болаларга уриши ачинарли ҳол. Бола кўнгли чиннидай нафис, салга дарз кетади. Биз эса, жаҳл устида сўкиб юборибман, деймиз. Бола бечора жароҳат еган юрак билан ноилож бизга илжаяди! Аммо бир айланиб қарасакки, фарзандларимиз ҳам жаҳл устида кимгадир қўл кўтаряпти, жаҳл устида эрининг уйидан кетиб қоляпти, хотин қўйяпти… Шукрона қилайликки, мустақиллик замонида яшаяпмиз. Ёшимиз йигирма тўртга яқинлашиб, кучга тўлиб, бақувватлашиб бораётган даврдамиз.

Аммо… шоли курмаксиз бўлмаганидек ширин ва осуда ҳаётимизда шарқона иффатни, шарқона аёл муомаласини, кийиниш маданиятини унутаётган, турмуш тарзига бир оз бўлса-да, бепарво бўлаётган аёлларни, айниқса, ёш қизларимизни кўрганда кўнглимизга ғулғула тушгандек бўлади, охири бахайр бўлсин, деймиз. Буюк бобомиз Алишер Навоийнинг сатрлари беихтиёр ёдимизга келади:

 
Кўзим чиқсун сени кўргунча бундоқ,
Кесилсин тил, сени сўргунча бундоқ.
 

Нафақада бўлганим учун ҳар куни ишга қатнамайман. Онда-сонда кўчага чиқсам-да, жамоат транспортларида камроқ юрсам-да, ёшларнинг ки йинишига, жамоа ичида эканликларини унутиб қўяётганликларига, тижорат соҳасида “манаман” деб турган аёлларнинг муомала маданиятига ачинаман, наҳотки ҳар нарсадан мукаррам қилиб яратилган инсон, фарзандни бир томчи нутфадан ривожлантириб, вояга етказишгача жараёндаги мураккаб масъулиятга мутасадди бўлган аёл шунчалик тор ва енгил тушунса?! Ўзбекистон иқлими шароитида очиқ-сочиқ кийинишнинг қизлар ва аёллар соғлиғига салбий ва ижобий таъсирлари ҳақида шифокорлар бир оз четда эмасмиканлар, деган фикр ҳам ўйлантиради мени. Қиз фарзандимиз бўлса бўйи кўринган сари кўз ўнгимизда совчи. Ўғлимиз улғайса, “ўғри хотин” ниқоби остида кўзимиз қизлардан узилмайди. Аёллар орасида кейинги пайтларда “Ҳа, уйингизга келгандан кейин шароитингизга мослаб оласиз”, деган гаплар кўпроқ айланаяпти. Шўри қурисин қайнонаники, келинга қилинган сарполарни баҳор пайтида гуллаб кузда ҳосилини пиширадиган дарахтлардан узиб олмаган. Ўзи киймасдан, балки айрим шароитларда емасдан ҳам “сарпо бўхчасига” қўшган. Ҳозирчи, ҳозир тамом шароит бошқача. Бўхча йиққан қайноналарнинг сарпоси касодга учради. Бозорларимизни Хитой, Корея, Туркия, Эрон, Малайзия ва бошқа жойлардан келтирилган буюмлар эгаллади. Кўпчилик фақат четдан келтирилган товарларнинг ишқида. Қизимиз, ўғлимиз вояга етишига фақат нақд жамғарма роль ўйнаб қолди. “Фарзанд – душманнинг ширини” деган нақл бор.

Чақалоқ янги туғилиб, анвойи ифорлар билан йўргакда бағримизда турганида у биз учун очилмаган “жажжи китобча” эди. Унинг кунма-кун, ҳафтама-ҳафта ва ойма-ой ўсиб вояга етиб бориши “жажжи китобча” ҳолатидан кўп жилдлик романлар даражасига етиб бораверади. Энди, биз аёллар ҳайвонот дунёсидан бизни мукаррам қилган ақлни эзгулик йўлига сарфлай олсак, фарзандимизнинг қўлимизга тутқизаётган “роман”лари сатрига одамийликни, сабрни, илмга ташналикни, инсон қалбига озор бермасликни, қўйингки, яхшилик ва эзгуликни сингдира олсак, фарзандларимиз учун суягувчи тоғ, яратувчи боғ бўламиз. Бола психологияси шундай мураккабки, оиладагига қараганда кўпроқ кўчадан ўргангиси келади. Баъзан онанинг тергайверишидан безиб, турли баҳоналар билан кўчага чиқмоқни режалаштиради. Унинг ҳам ўз фикри, ўз мақсади, ўз талаби бор. Шу ўринда тўнғич фарзандимиз билан рўй берган оилавий бир воқеа хотирамга келди.

Тошкент зилзиласидан кейинги пайтлар. Уйимизда қурилиш кетарди. Бир куни хўжайиним ишдан келганларида тўнғич фарзандимиз, ўйинчоқ машина олиб келмабсиз, деб хархаша қилиб қолди. Инжиқлиги борган сари авж олаверди. Қани энди овутолсак. Овозимни баланд кўтармасдан ўзимга яқинроқ чақириб, унга юзландим:

– Ўғлим, сен адангларни усталар олдида хижолатга қўйдинг. Аданг қайси бирига улгурсин – гўшт керак, гурунч, мош, сабзи, пиёз… Қарагин, биз томонга ҳали автобус қўйилмаган, эртага, балки ундан кейинги кун сенга ўйинчоқ олиб келишнинг имконияти бўлар…

Мен катта одам билан дардлашаётгандек гапимда давом этаяпман. У ёқтирмайгина қовоқларини уйиб, ерга тикилганича бир оз турди ва нима биландир чалғиб кетди. Эрталаб уйқудан тургач сўраяпти:

– Опа, адам кетди?

– Ҳа, аданг ишга кетдилар.

– Гўшт дединг?

– Ҳа айтдим.

– Мош, пиёз дединг?

– Ҳа айтдим.

– Мажоле (музқаймоқ демоқчи) дединг?

Айтдим, десам ёлғончиман. Қувлик-шумликни билмаган фарзандимга жавобдан қийналдим. Узоқдан дадасининг бўйи кўриниши билан “ма-жо-ле” деб ҳайдалган ердан чопиб бораман, деб йиқилади…

Ёлғончи бўламан. Ҳозир-чи, ҳозир ҳам осон эмас, ота тадбиркор, у ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш учун чет элдан асбоб-ускуна олиб келишга кетган. Ҳафталаб, ойлаб ота фарзандини, фарзанд отасини кўролмаслиги мумкин. Ёки аксинча, тижорат туфайли шаҳарма-шаҳар юрган аёллар ҳам озмунчами?

Аммо бир ҳақиқатни биз ҳеч қачон ва ҳеч вақт ёддан чиқармаслигимиз керак. Биз, аввало, аёлмиз.

Ҳозирги шароитда дабдабали тўйлар, кошоналар, охири кўринмайдиган орзу-ҳаваслар билан кўпроқ банд бўлиб, фарзандларимизнинг тарбиясини компьютер, интернет, мобиль телефонларга топшириб, бир оз хотиржам бўлиб қолмадикми?

Шукурлар бўлсинки, оила аъзоси нечта бўлса, ҳар бирида қўл телефони. Фарзандларимизни қаерда эканлигидан хабардор бўламиз-у, қандай ишлар билан банд эканлиги ҳар доим ҳам аён бўлавермайди. Аёлларнинг нафис овози, нозик қадди, майин табиати ҳар қандай ишда оилага сардор бўлолмайди. Тарбияда қатъиятли, кескир табиатли оталарнинг зарурлиги сир эмас. Аммо шу ўринда ҳам аёлнинг ролини инкор этиб бўлмайдики, фарзандга ҳал қилувчи овоз ота эканлигини шарқона одоб ила она тушунтириб бориши керак. Борди-ю она томонидан “адангга билдирма”, “яшириб қўяқол”, “калтакни тагида қолиб кетасан”, деган “дўстона” маслаҳатлар тавсия этиладиган бўлса, жабри бизнинг ўзимизга, ҳа, аёлларга бўлади. Инсондаги ахлоқ, куюниб ва яна таъкидлаб айтаман, қизлар ахлоқи уларнинг зурриётини яхшиликка чақирувчи кўп қиррали илмдир. Бу илм дарахтининг хулқ, тарбия, бадантарбия, фикрий тарбия, ахлоқий тарбия, ақл эгаси бўлиш, диёнат, саъй ва ғайрат, риёзат, шижоат, қаноат, илм, сабр, интизом юмшоқлик, виждон, ватанни суймоқ ва қанча-қанча шохлари бордурки, инсон ҳаётида сув ва ҳаво қанчалик зарур бўлса юқоридаги ҳолатларнинг зарурлигидан биронтасини четлаб ўтолмаймиз.

Зурриётларимизнинг ақлли, доно, камтар, қўйингки, ахлоқий нормаларининг мукаммал бўлишида қизлар учун оналар масъулдир. Хўш, она ким? Она – ўша аёл. Сиз ва биз. Яқин танишларимиздан бири ўғил уйлантирмоқчи эди. Тўй кунлари тайин бўлиб қолди. Қиз томондан бериладиган ошга “таклиф” қоғози билан кириб келишди. Қувончли хабар билан муборакбод этиб, яхши тилаклар ила хайрлашиб, тўй ошининг қаерда эканлигини аниқлаш учун “таклифнома” матнига кўз югуртирдим. Кўзимга ишонмадим. Қайта ўқидим.

“… Замира қизи Моҳигул ва куёв бўлмиш…”

Куёвни яқинроқ танийман. Эркаклар отида Замира деган эркакча исмни учратмаганман. Олдин босмахона хатоси бўлса керак, деб тахмин қилдим. Беихтиёр тўй қилаётган хонадон телефонини териб қўйибман. Саломлашдик.

– Келинпошшанинг оталари исмини нотўғри ёзишибдими? – сўрадим.

– Адалари билан ажрашишган экан.

– Ажрашишган бўлса таклифномада отанинг номи қайд этилмайдими? – Худди ўғил уйлантираётган айбдордек жаҳолат билан сўрадим.

– Билмадим…

Жавобнинг давомини олди-қочди эшитсам-да, вужудимни титроқ босди…

“Сен бу манманлик тубига ботган хулқинг билан қизингнинг номини бадном қилаётганингни тушунмадингми?”

Биз аёллар тижорат, тадбиркорлик йўлларида бўлиб, удумларимиздан, қадриятларимиздан узоқлашмаяпмизми? Набираларимизнинг туғилажак фарзандлари учун қураётган кошона иморатларимизнинг ташвиши, четдан ўрганиб келаётган удумларимизнинг таъсири ўз қадриятларимизни оёқ ости қилишга сабаб бўлмаяптими?

Баъзан шундай ҳол учрайди. Қизлар аразлаб ўз уйига борадилар. Оддий нарсаларга тафаккуримиз нўноқ. Ўт кетса ўчиришга ҳаракат қиламиз-ку. Нега қизимиз ўз уйига (келин бўлиб борган уйи – энди ўз уйи) ўт қўйиб келади-ю, биз оналар уни ўчириш ўрнига янада гуриллаб ёнадиган ўтинларни қалаймиз. Ёшим саксонни оралаб кўп турмушларнинг чалкаш-чулкаш масалаларидан зериксам-да, чидам ва бардош билан эшитганман. Қаттиқ бўлса ҳам айтай, ўз онасини, отасини, оила аҳлларини ҳурматламаган, меҳр билан эъзозламаган қиз тушган жойидан гап бўхчасини ҳозирлайди-ю, қадри, обрўси, самимияти синиб бораётганини тан олмаган ҳолда у ёққа-бу ёққа ташийверади. Талабалик давримизда бир курсдошимизнинг никоҳ тўйида қатнашдик. Тўй жуда чиройли ва ибратли ўтди. Тўйнинг давомига куёвникига кетаяпмиз. Курсдошимизнинг отаси, уч-тўртта файзли қариялар, амакилари, тоғалари, амма-холалари, қўйингки, яқинлари биргаликда хайрлашиш учун дуога қўл очиб туришипти. Курсдошимизнинг гул тутган қўлини авайлаб ушлаб келаётган куёв ҳаяжонда. Кўзини ердан узолмайди. Курсдошимизнинг отаси куёвга эшик остонасидан ўтиши кераклигини ишора қилди. Ўтиб, бир-икки қадам босганларида:

– Қизим, – деган отанинг титроқ овози эшитилди. Жимлик шунчалик ҳукм сурдики, худди бу хонадонда ҳозиргина ҳеч нарса бўлмагандек. – Сиз ёшлик боғидан чиқиб, ҳаёт йўлига қадам қўйдингиз. Шукурлар қиламанки, бу йўлда сиз ёлғиз эмассиз. Эркак киши аёл учун бошпана, темир қўрғон, қоқилса ҳимоя қилади, йиқилса суяб турғизади. Оллоҳим! – Бу сўз шундай талаффуз қилиндики, осмон ерга яқинлашгандек, юлдузлар нури келин ва куёвни ўраб олди гўё. – Қизимга келинлик мартабаси билан, Ғофиржонни (куёвнинг исми) куёвлик мартабаси билан улуғладинг, ҳаёти давомида бўладиган жамики мушкулотларга Ўзинг кифоя қилгин, Ўзинг вакил бўлгин. Қўли синса Сен ва кўйлагининг енги, боши ёрилса Сен ва рўмолидан бошқа ҳеч ким билмасин…

Мусиқа садолари остида хурсанд чиқиб келаётган тўй қатнашчиларининг ҳаммасини қўли оҳисталик билан кўзининг остига борди.

Қайсики қиз ўз уйидан онаникига гап бўхчасини олиб келганини эшитсам қизини кузатаётгандаги курсдошимнинг отасини дуоси қулоғим остида қайта эшитилади-ю:

– Ҳозир бормикан шундай жўмард, икки оғиз гап билан қизининг қалбига муҳр босадиган оталар, – деб қўмсаб қоламан.

Муаллиф салбий ҳодисаларга кўпроқ ўрин берар экан, деган хаёлдан узоқда бўлишингизни ўтиниб сўраб, бир ёш оиланинг ҳаётига раҳна солган “икки оғиз” сўзни эслатаман. Одатда, қизлар аразлаб келса болани отасига кўрсатмасликка ҳаракат қилади. Шундай ҳолатга тушган бир йигит фарзандларини кўриб, нима учун онаникида узоқ муддат қолиб кетаётганининг сабабини аниқлаш учун боради. Не ажабки, аразлаб кетган келин ўрнида қайнона муомала қилади.

– Бизнинг оилада адамизнинг айтганлари бўлади, ҳозир йўқ эдилар. Сўрайлик-чи, изн берсалар болаларни кўрасиз.

Куёв мулойимлик билан яна сўради:

– Телефон қилайлик, мен атайлаб вақт ажратиб келганман.

– Телефонларини билмайман, – жавоб қилди қайнона. Оқ товуқ сомон сочади, ўз айбини ўзи очади, деган мақолнинг айнан ўзи эмасми. Тафаккур қилинг, бундай жавобдан кейин куёв нима дейиши керак.

Жаҳл ва жаҳолат ҳаммамизда бор. Қайнотанинг телефон рақамини топиб, у билан боғланганда қайнота “гап”да ўтирган экан. Вақт белгиланиб, қайнота билан куёв даҳанаки жангга боришган. Масаланинг қандай ечим топгани сиз ўқувчиларга ҳавола.

Биз аёллар, жаннат оёғимиз остига тўшалган оналар яна бир масалани жиддий ўйлаб, одилона ҳал қиладиган вақти келди. Эртага қолдирмайдиган, илло кечиктириб бўлмайдиган масала.

Инсон маълум миқдорда, маълум маънода мулк эгаси бўлар экан, уни асраб-авайлаши, унга эътибор бериши, уни қўриқлаб, озода сақлашни доимо назорат қилиб бориши сир эмас.

Хўш, қизларни ўн саккиз-ўн тўққиз ёшида турмушга бераяпмиз. У ўқийдими, уй юмушлари билан ўралашадими?

Дарҳақиқат, ёшлар тарбияси, қизлар, аёллар масаласида безовтамиз, бедормиз. Айрим аёлларнинг жиноий фаолиятларидан қандай хотиржам бўлайлик. Умуман ҳамманинг, хусусан, аёлларнинг маънавий етуклигининг бирдан бир дориси билимдир, бирдан бир чора билим йўлидир. Гумроҳлик қасрини фақат билимгина забт эта олади. Билимгина инсон онгидаги чиркларни юва олади. Яна бир йўли назарий маърузалардан ҳам кўпроқ биз аёлларнинг ҳар жабҳада ўрнак бўлишимиздир.

Биз аёллар рисоламизнинг биринчи сатрларида эслатганимиздек ё дарёмиз ёки олов. Дарё бўлиб тошамизми, олов бўлиб ёнамизми – ўн саккиз минг оламдаги неъматлар ичида мевали дарахтмиз. Бир томчи нутфадан яратилган фарзандимизга ер юзини кўрсатиш қурбига эга бўлган аёлмиз. Нега энди ўз ҳосилимизни – ўғил-қизларимизнинг, куюниб айтаман, айниқса, қизларимизнинг тарбиясида лоқайд бўлиб қоламиз. Тўқликни шўхликка алмаштириб, гап-гаштакка берилиб кетаётган аёлларимизни, шарқона урф-одатларимизни ўрганишга, уни орқасида сабр, қаноат, иззат-ҳурмат, умр йўлдошига, катталарга мулозамат каби фазлларни эгалламай, тунда ҳам, кунда ҳам мобиль телефонларни силашдан бошқа фикри бўлмаган қизларимизга ибрат бўлишини истаб яна бир ибратли воқеа хотирамга келдики, тафаккур қилувчи аёл учун ўрнак ва дастур бўлади, деган умидда сиз азизларга илиндим.

1930–40-йиллар. Очарчилик, қаҳатчилик… Оила сардорларининг узлуксиз сургун қилинишлари, уларнинг орқасида қолган умр йўлдоши ва фарзандларининг ҳеч нарсага ҳуқуқсиз аҳволда яшаш ҳоллари…

Ана шундай шароитдаги икки оила фарзандларини олиб, бош эгаларини излаб йўлга чиқадилар. Кўпчилик эркаклар бошпана излаб Қашқарга кетишган экан. Бу икки оила ҳам Қашқарни мўлжаллаб йўлга тушади. Буларнинг ичида қайсидир оилани ҳали уч ёшга тўлмаган ёшгина фарзанди ҳам бор. Қор қалин. Совуқ авжида. Йўл тоғ орқали ўтади. Отлар толиққан. Бояги ёш бола инжиқланиб йўтала бошлайди. Онаизор йўтални тўхтатишнинг иложини тополмай турганида иккинчи оиладан кимдир унга дори узатади. Ниҳоят бола анча тинчланади. Йўлда давом этадилар. Болани бағрига босиб, бир оз хотиржам кетаётган она совуқдан қаттиқ сесканади. Болам уйғониб кетмасин деб, уни иссиқроқ ушлаш учун қаттиқроқ бағрига босади. У қайдан сезсинки, бу музлик боладан ўтаётганини. Не кўз билан кўрсинки, боланинг жони узилган эди. Анча юриб, олис йўлларни босиб ўтганларидан сўнг ярим метрдан кўпроқ қалинликдаги қорни суриб, яхлаб ётган ерни не машаққатларда ковлаб фарзандни дафн этишади. Узоқ юриб, тахмин қилган жойларига етиб бориб, фарзандларининг оталари дийдорига насиб бўлишади. Дийдор кўришиш ҳам унча қувонтирмайди. Иккита оиладан бирининг эри у ерга бориб, иккинчи оила қуришга улгурган экан. Оила қурган эркакнинг аёли аччиғини ичига ютади. Фарзандларининг отасини топиш учун неча кундан бери тортган йўл азобларини кўз олдига келтирадими, “Мен кимни излаб келдим”, деган таъна тошини отмайди. Иккала оила амаллаб бошпана топадилар. Неча кундан бери иссиқ овқат кўрмаган болаларига бир оила қозон осади. Бор имкониятини қозонга солиб, қайнатиб, фарзандлари олдига киради. Сузмоқ учун лаган кўтариб чиққанида, қай кўз билан кўрсинки, овқат қозони билан йўқ эди. Унинг тўнғич ўғли анча эсини таниган, кечаётган воқеликда онасига ҳамдард бўлиб қолганди. Аммо пишиб турган овқатнинг қозони билан йўқолиши боланинг ғазабини қўзғатади.

Бу ҳолатни булар билан бирга келган оиланинг иши деб, қўлларини муштлаб ўша томон юради. Онаизор қорга бота-бота ўғлига етолмас, фақат зорланарди.

– Жон болам, ғазабланма, балки улар олмагандир. Қор устига тушган чуқур-чуқур оёқ изларини босиб шиддат билан бораётган ўғлига етиб олади. Унинг йўлини тўсади. Унинг муштланган қўлларини совуқда қотиб қолган бармоқлари билан оҳиста ушлайди. Шу ҳолатда у хонадонга биринчи бўлиб она қадам босади.

– Айланай сиздан. Хўп доносиз-да. Етиб келганимизнинг шукронасига бирга ўтириб овқатланайлик, деб бир қозон осгандим. Энди ўғлимни юбориб чақиртирмоқ ниятида чиқсам, сизнинг донолигингиз, мени тушунганингиздан суюниб кетдим. Сузиб келақолинг, болаларимиз иссиққина еб олишсин…

Мен бу аёлнинг тилини заргарлиги олдида лол қолдим. Арзимаган нарсага оғзидан боди кириб, шоди чиқадиган аёлларнинг тилини ва ҳикояда келтирилган, бутун чеккан азобларини ичига ютган аёлнинг тилидаги жавоҳирни нима билан изоҳлаш мумкин. Ғазаб отига миниб турган ўғлининг ёнига қўшилганида қандай воқеалар рўй бериши мумкин эди…

(Юқорида келтирилган воқеани “Анда жоним қолди мени” номли китобдан ўқиб, хотирамга муҳрлагандим.)

Қуйидаги халқ оғзаки ижодининг чашмаларидан хотирамда қолган бир мақол, ва бир неча қатор шеърий мисралар билан китобхон ҳукмига ҳавола қилинаётган кичик рисолани мухтасар қиламан ва биз аёллар юқоридаги ўта масъул масалаларга янада жиддийроқ бўлишимизда сабрнинг жамилини, интизомнинг муваффақиятини тилаб қоламан…

 
Хотининг ёмон бўлса меҳмонинг кетади.
Боланг ёмон бўлса дармонинг кетади.
Туғишганинг ёмон бўлса аттанг билан кунинг ўтади.
Қуданг ёмон бўлса армонинг ичингда кетади.
Қизинг ёмон бўлса етти отангга етади.
 

Мақолдан сўнг қуйидаги мисралар қуйилиб келди:

 
Меҳнатдан битади кўнгил яраси,
Меҳнатда намоён бахт самараси.
Инсон камолининг сабаби меҳнат,
Меҳнат даволарнинг ажиб сараси.
 

* * *

 
Чин аҳду садоқат ҳаёси борда,
Ҳақиқат саодат ҳаёси борда,
Ҳаёсиз кишида латофат бўлмас,
Ҳақиқий латофат ҳаёси борда.
 

* * *

 
Инсон соғлиғининг девори асаб,
Чидам дарёсининг қарори асаб,
Қайси ишга қўлини урмасин инсон,
Кўмаги, мадори, ҳамдами асаб.