Текст книги "Дилнома"

ИЗЛАГАНИМ – ОТАМ

Ҳақиқатда отамни излаб кетаётганимга ишонмаганим ҳолда ўзимни турли хаёллар билан чалғитиб борар эдим, шофёр машинадан тушиб, копотини очганича узоқ вақт ғимирлади. Ўриндиқ тагидан рангини англаб бўлмайдиган хирароқ эски латта олиб, қўлининг мойини артаётиб сўради:

– Манзилимиз олисми, қизим, машина қурғур жиловини бермай хархаша қиляпти.

Бу гапдан юрагим шиғ этиб кетди. Мени олдинга чорлаётган орзулар назаримда чилпарчин бўлаётгандек эди. Танам гўё бир ловиллади-ю, муз бўлиб қолди.

Демак, шофёр бехабар, нима мақсадда йўлга чиқаётганини Опа унга тушунтирмаган. Нима қилай, манзилни аниқ билмаслигимни очиқ айтайми ёки ортга қайта қоламиз, десаммикан…

Шу пайт тақ этиб машинанинг копоти ёпилди, майда-чуйдасини ўриндиғи остидаги яшигига жойлаб, шофёр рулга ўтирди.

– Қизим, кечикмаймизми, идорадан чиқаётганимда раис бугун қайтиб келасиз, деган эди, – у қўлидаги соатга қаради.

Бошини салгина ўнгга эгиб, нигоҳини мендан узмай турди. Сўзламоқдан олдин кабина ушлагичини маҳкам тутдим, шофёрга юзландим:

– Борадиган манзилимизни ўзим ҳам билмайман, амакижон.

– Манзил аниқ бўлмаса, унда қаерга борамиз?!

Бутун вужудимни босиб келаётган титроқ қўлларимгача ёйилди. Киприкларим намланди. Юзимни буриб, ўзимни қирғоққа улоқтирилган ожиз хасдек ҳис қилдим. Амакига билдирмай кўз ёшларимни артиб олдим.

Шофёр кўкраги билан рулга энгашиб олди. Унинг бу ҳолати билганингни қил, йўлинг аниқ бўлмаса юрмайман, сенга яхшилик қилганнинг уйи куйсин, деяётгандек туюлди. Йўл чеккасидаги кичкинагина ариқчадан оқаётган сув олдинга қараб шошиларди. Сув олға интиляпти. Мен эса бир зум умидсизланиб, тутдек тўкилиб тушдим.

– Сизнинг фарзандингиз борми? – дедим титроқ овозда.

Шофёр рулга энгашиб турган бағрини даст кўтариб, кўзлари олазарак бўлиб кетди. Қўли пешонасига борди. Ҳеч қандай сўзни лозим топмай, юзини ўгирди. Саволим жавобсиз қолди. Истамайгина педални босди. Оғир касални олиб кетаётгандек жуда оҳиста юрди. У менинг фақат бир оғиз сўзимни, амакижон, ўзим ҳам ёшлик қилиб қўйибман, қайта қолайлик, дейишимни кутарди. Аммо шофёрга берган саволимдан ўзим ҳам ўнғайсизланар эдим. Шофёрнинг маъюсланиб қолганидан ҳижолат чекиб, ўриндиққа гўё сингиб кетдим. У шаҳардан чиққанимиздаги каби йўлга, олисларга тикилмасди. Хаёлчан эди. Нималарни ўйлаётган экан-а? Фарзандларини атрофига тўплаб менга кўрсатиш, ҳар бирининг қилиғини айтиб бериш режасини ўйлаяптими? Бу сафар машинани буриши ҳам бошқача бўлди.

– Оқтомга ҳам етиб келдик, бораётган манзилингизни одамлардан суриштиринг, – деди бамайлихотир. Чаккасини ушлаб, ўриндиққа суянди. Ноилож қўзғалдим. Автобус кузатувчилардан кўнглимга тугиб қўйганим, тахминий манзилнинг қаердалигини сўрадим.

“Билмадим”, деди бири бош чайқаб. Ўсал бўлдим. Умидсизлик яна ғулғула қила бошлади. Шофёрга нима демоқни ўйлаб, ўзимни қўлга олдим-у, машина томон юрдим.

– Ҳали анчагина юрар эканмиз.

Шофёрнинг ёнига келганимда оғзимдан шу гап чиқиб кетганини ўзим ҳам билмай қолдим.

– Тўрт томонимиз йўл, қаёққа юрар эканмиз? – деди шофёр киноя билан. Диққати ошиб бораётганлигини сездирмасликка ҳаракат қилиб, оғир хўрсинди. Биринчи кўрганим ўзига қаттиққўл шофёр ўрнида қайсар, тамомила бепарво бир киши пайдо бўлди. Қайтамиз, ортга қайтмасак бўлмайди, дедим ўзимга ўзим. Аммо вужудимнинг аллақаерида умиднинг хирагина чироқлари ял-ял ёнарди. Ийманибгина машинага ўтирдим. Шу пайт хаёлимга бир фикр келди. Тахминий манзилни шофёрнинг ўзига тушунтирсам-чи, гуноҳидан кечишни сўраган боладек хотирамда қолган тахминий манзилни йиғи тўлқинидан энтикиб зўрға тушунтирдим.

– Ўҳў, – деди чеҳраси алланечук бўлиб, – Тоштепадан ҳам ўтишга тўғри келади-ку, у ёққа кимни излаб бораяпсиз, қизим?

Шофёр охирги гапини ҳазилнамо айтдими, қатъий сўрадими, фаҳмлай олмадим.

– Отам… Биласизми, отамни, – деб юбордим дабдурустдан. Бир сония машинадан отилиб чиқиб, чор атрофга қараб “отажон” деб бақиргим, овоз келган томонга машинадан ўзиб чопгим келди. Аммо қаёқдандир эсган муздек шамолдан яна энтикиб кетдим. Бу ҳолат анча пайтгача борлиғимни тарк этмади.

Шофёр ажаб таажжуб билан менга қаради.

– Отам дедингизми, – деди ҳайратомуз гапини чўзиб. Мендан садо чиқмади. Мотор ғуриллади. Ихтиёрни шофёрга бериб, тилсиз серрайиб турган машина енгилгина қўзғалди. Машина билан баробар ўйларим ҳам қўзғалгандек эди. Ёнимда кетаётган шофёр отани ўз отам билан қиёслаб яна ўйлай бошладим. Шу бугун ярим кечада бўлса ҳам шофёр уйига қайтади. Болаларини атрофига тўплаб нималарни гапириб берар экан? Мен ҳақимда, отасини излаб сарсон бўлган қиз ҳақида сўзлармикан?

– Отангизникига биринчи боришингизми? – сўради шофёр манглай терини сидириб. У яна нималардир демоқчи бўлиб оғиз жуфтлади-ю, аммо гапи оғзида қолди.

– Биринчи боришим.

Ичимдан хўрсиниқ тошиб келарди. Қалбимда бир куч “Айт, айтсанг-чи, бегона кимсага эмас, отангдек меҳрибон кишидан дардингни беркитма”, деган туғён урарди.

– Амакижон, – дедим ички бир ҳаяжон билан.

– Сиз отасиз, айтинг-чи фарзанд… Ота меҳри нима?

Шофёрнинг лаби жуфтланганча қолди. Чеҳрасини туман босди гўё. Қовжираб кетган лаби қимтинди. Пешонасидаги чизиқлари қуюқлашди. Терлаб кетган кафтини галма-гал шимининг ёнига артиб рулни маҳкам ушлади. Йўлнинг ўртасига тушиб олиб олислаб бораётган самосвални қувлаб ўтди. Йўлнинг ўнг томонидан қиялаб ўтаётиб қайтадан жойлашиб ўтириб олди. Узоқ сафарга чиқаётган кишиси билан гўё аразлашгандек мени унутди-ю, тезликни ошириб юборди. Мен эса атрофда бирон хонадон кўринармикан, дея йўлнинг икки томонидаги гиёҳларгача назаримдан қочирмай борар эдим.

Йўл ҳамон чексиз… Наҳотки менга қайта гапирмаса, наҳотки саволим жавобсиз қолса. Йўқ, охири бўлмади. Сабрим етмади. Бўлиб ўтган воқеани гапириб беришга аҳд қилдим.

– Биласизми, амакижон, – дедим сукунатни бузиб. Институтнинг охирги курсини битираётганимизда бир шоирнинг юбилейи ўтказилди. Адабиёт тўгарагимиз номидан шоирни табриклагани сўзга чиқдим…

Шофёр машинани секинлатиб эътиборни менга қаратди. Гапиравер, деган маънода дам-бадам кўз қирини ташлаб қўярди. Мен ҳижолат бўлиб давом этдим:

– Ўшанда сўзимни тугатиб минбардан тушишим билан нотаниш бир киши ёнимга келиб ўтирди.

– Кимнинг қизисан, она қизим, – деб сўради дабдурустдан.

– Отамнинг исмини, урушда ҳалок бўлганлигини шивирлаб айтдим. Ён дафтарчасини олди, нималарнидир ёзди. Ёзилган варақни йиртиб қўлимга бераётиб, унга учрашишимни тайинлади. Нотаниш киши туриб кетгач, қўлимдаги букланган қоғозни очдим. Қоғозда сизга тушунтирган манзилим ва отамнинг исми ёзилган эди…

Шофёр нимадир деб пичирлади. Сезишимча отамнинг исмини такрорлади… Шофёр отамни таниса-я, деган хаёлга бордим. Шофёрнинг ўзи отам бўлса-чи? Отам бўла туриб индамай кетаверадими, бақириб юбормайдими ёки ўзини оғирликка соляптими?.. Хаёл мени қайтадан ўз гирдобига тортиб кетишидан ўзимни қутқариш учун ҳикоянинг давомини айтишга, шофёрнинг хатти-ҳаракатига эътибор қилмасдан гапириб тугатишга шайланиб олдим. Қўлимда отамнинг манзили ёзилган қоғоз, тинчимай қолдим. Орқароққа бориб ўтирган нотаниш кишига ўгирилиб қарайвердим. Минбарга чиқаётганларнинг сўзлари чала-ярим қулоғимга чалинар, бояги киши минбардан кўзини узмасди.

Ниҳоят юбилярга сўз берилди. У гапини тугатиши биланоқ ўрнимдан туриб кетдим. Орқамдагилар ранжишиб, олдинма-кетин бўй чўзишди. Зал қўзғалмагунча нотаниш кишидек бир чеккада қаққайиб турардим. Узоқ чапакдан сўнг зал гуриллаб қўзғалди.

Ҳикоянинг шу ерида шофёрнинг дабдурустдан кулиб юбориши диққатимни бўлди. Шундай кулдики, мен гапираётган воқеага кулгисининг ҳеч қандай алоқаси йўқ эди. Шофёрнинг кулгиси бир лаҳзада сўнди-қўйди. Билаги билан чеҳрасида бодраб турган тер дув-дув тўкилди-ю, лабидаги майин кулгини ювиб кетди. Яна олдинги ҳолатга қайтди. Менга қалбан меҳрибон бўлиб қолгандек эди у. Гапирақол, тўхтама, гапиравер, дея садосиз мен томон юзланди. Гапимнинг учини йўқотмагандим. Юбилярга чалинган чапаклар қулоғим остида шанғиллаб турарди. Ҳикоямнинг шу еридан давом эта қолдим.

Бир чеккада ёлғиз ўзим туришимга қарамай, кўпчилик билан чапак чалиб, икки кўзим тўрт томонда бояги кишини излар эдим. Ярқ этиб нотаниш кишининг кўзи менга тушди. Мен томон юра бошлади. Қўлимни ушлаб шоирнинг асарларидан кўргазма ташкил қилинган йўлакка олиб чиқди.

– Қизим, мана шу адрес билан отангни излаб боришинг керак, отанг ҳаёт, – деди пешонамни силаб.

Амакижон, нотаниш кишининг тўсатдан шундай дейишидан бир лаҳзага ҳушим йўқолди. Шоирдан дастхат ёздириб олишга ошиқаётган кишиларнинг ғала-ғовурида отамнинг дарагини берган кишини йўқотиб қўйсам бўладими? Қоғозни маҳкам қисимлаб кўчага отилдим. Кўзим яна тўрт бўлиб қолди. Барибир топмадим. Ўкраб йиғлагим келаверди. Йўлда учраган ҳар бир кишининг олдидан, орқасидан тикилиб-тикилиб қараб олардим. Нотаниш киши менга берган варақасини чап қўли билан ёзганди. Унинг бир кўзи жонсиздек, хира кўринганди. Бир кўзи шиша эканми, деб ўйловдим ўзимча. Ўзимизнинг кўчага етиб келгунга қадар ҳар қадамда нотаниш киши чиқиб келаётгандек туюлаверди. Йўқ чиқмади, қайта учратмадим. Кўчамизнинг бошига келганда уйга киргим келмай, ариқ лабидаги супачада бир дақиқагина ўтирдим ҳам. У кишини нима бўлса ҳам топиш фикрида ўзимча кўп режалар ўйладим… Ниҳоятда чанқаганлигимни сездим. Ҳовучлаб-ҳовучлаб сув ичдим.

Ҳикоянинг шу ерида ўпкам тўлиб, нафасим тиқилиб қолди. Шофёр машинани қанчалик учирмасин, ҳикоямга диққат билан қулоқ солар эди. Саволига жавоб кутарди. Вужудимда қўзғалган аллақандай туйғу билан бир оз тетикланиб, гапимда давом этдим.

Амакижон, ўтирганимдан нима чиқади, деб ўйладим-у, чопганимча уйга югурдим. Эшикдан киришим биланоқ:

– Ойи, отамиз тирикми? – деб юбордим. Обдастага сув қуймоққа ҳозирланаётган онам энгашганча қотиб қолди. Хаёли қочиб, сув тўла челакни яна ариққа ботирди. Челакни олча тагида қолдириб, қуруқ обдаста билан супадан тушди. Ўрик тўнкасининг устига қўйди.

– Ким айтди сенга бу гапни? – деди жеркиб. Гўё мен уни ноҳақ ранжитган эдим. Алланечук бўлиб кетди.

Шошиб-пишиб, ҳали сизга гапириб берган воқеани айтдим. Онамнинг лаби бурилди. Худди мени бирон киши ундан тортиб олаётгандек қизғаниш билан бағрига босди. Узоқ вақт қучоғидан бўшатмади. Юрагининг гурс-гурс ураётганини яққол эшитиб турардим. Онамнинг титраётган қалби ҳамон ўз бағридан бўшатмас эди мени. Уйқу элтаётгандек онам пешонасини маҳкам сиқиб рўмолини танғиб олди.

– Бошингни ювиб олгин, қизим, – деди ниҳоят титроғи бир оз босилиб. Бориб самоварнинг кулини силкитди. Кўмир солмоққа ҳозирланиб, ҳозиргина ўчоғнинг чўғини тортган оташкуракни ушлаб олди. Жон ҳолатда ерга ташлаб, қўлини силкиди. Онамнинг кўз қирғоғида милдир-милдир ёш кўрдим.

– Бирон ўртоғининг қизига ўхшатганда сени, аниғини билмаса, нима қилади болани иккилантириб. Қандай бетамиз киши экан, – деди ўзига ўзи ғудраниб. Кафтининг куйгани хотирасидан чиқди-ю, жон-жаҳди билан ишга уриниб кетди. Бош ювишимга иссиқ сув тайёрлаб берди. Алламаҳалгача ғивирлаб юрди. Онамнинг юқоридаги, ким айтди, деганидан шубҳа қилган бўлмасам-да, бошқа бирон оғиз сўз сўрашга ботина олмадим. Кутдим, кутдим, онамнинг ғивирлаши тамом бўлиб уйга кира қолмади. Атайин мендан ўзини олиб қочаётгандек, йўқ ишларни топиб қилаверди.

Ярим тунга бориб хонамиздаги чироқ чарақ этди. Чўчиб уйғондим. Тепамда онам турарди. Қўлини юзимга қўйди, гўё қиздирилган мис эди.

– Чироқни нега ёқдингиз, нима қилди? – дедим уйқули кўзим билан ҳеч нарсани фаҳмламай.

– Кўзим илинган экан, дада, дада, деб товушинг борича бақиряпсан, алаҳлаяпсанми, деб ўрнимдан туриб кетдим, – деди.

Онамнинг кўзлари қовжираган, ухламаганлиги аниқ эди. Ниманидир яна шивирлади. Ғўза бўлиб шишиб кетган кафтини ёнбошига босганича саҳарга бориб кўзи уйқуга кетди. Дилига яқин кишиси хўрлагандек уйқусида хўрсиниб-хўрсиниб қўяр, ўрнига ёпишиб, сингиб кетган эди. Ўша куни факультет бўйича курсимиз навбатчи эди. Онамни уйғотиб юборишдан чўчиб, астагина барвақт чиқиб кетдим. Дарсдан сўнг қаерда бўлмасин отамнинг дарагини берган кишини топаман, деб аҳд қилдим. Аммо онамнинг тунда безовта бўлиб чиққанидан кўнглим тинчимай, хабар олмоқ ниятида келсам, онамнинг кўзлари қизарган, чеҳраси ниҳоятда толиққан эди. Мени кўрди-ю, ўрнидан турмоқликка ҳозирланди. Ўнг чаккасида бир-икки оқ тола бодраб кўзимга ташланди. Доктор чақирмоққа чиқиб кетаётган эдим онам қўймади.

– Ёлғизлик-да, қизим, бир оз сиқилдим, азалдан сиқилишни кўтара олмайман, – деди яқин ўртоғига сирини айтаётгандек вазминлик билан. Онамнинг аҳволини кўриб, уни юпатмоқчи бўлдим.

– Ойи, кечаги киши ростданам янглишган экан, бошқа бир қизнинг отаси билан алмаштирибди.

Онам қаддини даст кўтариб ўрнидан туриб кетди. Бориб муздек сувга юз-қўлини ювди. Ойнага кам қарар эди онам. Бу сафар қўлида сочиқ, ойна олдида бир дақиқа туриб қолди. Ўзим қиламан, дейишимга қарамай, кун ҳам тўпдан оғибди-ку, дея овқатнинг тараддудига тушди. Шу кундан бошлаб ҳар бир ҳаракатимга онам кўз қирини соладиган бўлиб қолди. Баъзан, атайин диққатимни бўлиб, нимани ўйлаяпсан, деб сўраб қўярди. Онам билан менинг сезгиларимни боғлаб турадиган биронта куч бормикан-а, деб таажжубда эдим. Нотаниш кишини фавқулодда ҳеч қаерда учратмадим, унутишга мажбур бўлдим. Ўқишни ҳам тугатдик. Иш юзасидан вилоятга сафарга юборишди. Отамнинг манзилини шу томонда, деб тахмин қилганимданми, йўлга чиққанимдан бери қандайдир умид, изла, изласангчи отангни, деб тинчлик бермайди. Бояги сизнинг машинангизни илтимос қилиб берган Опанинг қизи билан талабалик пайтимизда дугона тутинган эдик. Вилоятга келганимдан бери худди отам қаердандир менга яқин жойда тургандек, мени ҳар дақиқа кутаётгандек кўз олдимдан ўтаверди. Бўлмаса, мен отамнинг на чеҳрасини, на келбатини тасаввур қила оламан. Нотаниш киши отамнинг дарагини айтганидан бери нега мени отам кутади, нега фарзандини изламайди, дея ҳайқириб, бутун борлиқни сўроққа тутгим келаверади. Меҳмонхонадан чиқиб, Опаники томон юрарканман, ўзимни қанчалик хотиржам тутмайин, сиримни яширишнинг иложи бўлмади. Ўқишни битиргандан бери учрашмаганимиз Опанинг қизи билан ҳам гапларим қовушмаётгандек туюлаверди. Томоғимга бир нарса туртилиб, вужудим бесаранжом бўлиб қолди, чидай олмадим. Қалбимда мени безовта этиб келаётган сирни Опага гапириб бердим. Опа худди ўзини чалғитмоқчи бўлгандек, муздек битта шафтоли еди. Дам олишга ҳозирлик кўриб, индамай туриб чироқни ўчирди. Бир оз гаплашиб ётиб, дугонамнинг ҳам кўзи уйқуга кетди. Суҳбатдошим бўлиб қолган ёлғизгина ой ҳам юлдузлар даврасига кириб, узоқларга кетиб қолди. Кутдим, кутдим. Опа мендан бирон оғиз бошқа савол сўрамади.

Хаёлни айтмайсизми, гўё тун ер юзасига қора дастурхон ёзмоқчи-ю, қалбимдаги ўқ тун қоронғисида нишонга шошилаётгандек мени тинчлантирмади. Тун билан чиқишмай қолдим. Саҳарга яқин қоронғи кеча менинг аҳволимни қаердан билсин, дея ўзимга-ўзим тасалли бера бошладим. Сўрининг жанубга қараган бурчак томонидан Зуҳра юлдузи қад кўтарди. Тун ғира-шира ёруғланди. Опа ўрнидан турди.

– Муяссар, – деди мен томон ўгирилиб.

– Лаббай, – дедим. Уйқусизликдан бошим ғов бўлиб кетган, сочимнинг толасигача зирқирар эди.

– Боришингиз қатъийми? – деб сўради ишга кетишга ҳозирлик кўрар экан.

– Бораман, Опа, топаман, отамни топаман.

– Бўпти, қиз бола нарса йўлда қийналманг, имкони борича машинадан ёрдам қиламиз, – деди-да, ишга чиқиб кетди.

Билмадим, топаманми, топмайманми отамни. Энди ёлғиз эмасман, мана сиз борсиз, амакижон.

Газик машинанинг икки томони очиқ бўлишига қарамай димиқиб, нафасим бўғилиб кетаверди. Рўмолчамни олмоқчи бўлиб ўгирилдим. Машинанинг тўхтаб турганлигини сездим. Шофёр калит билан тиззасини чизиб ўтирар эди. Хаёлимда, ёнимда ўтирган бояги шофёр эмасди. Йўқ, йўқ, у шофёр эмасди. У чунонам хурсанд эдики, мен эмас, у отасини излаб юрганди, топиб олди назаримда. Лип этиб машинадан тушди. Анча олисда кўриниб турган эшик томон оғир-оғир қадам ташлаб кетди.

Балки, отамни ўша хонадондан сўрамоқчими, деган фикр хаёлимдан ўтди-ю, кўнглимда йўл олис, ҳали йўл олис, деган нидо эшитилди. Рул томон энгашиб, машинанинг ойнасига қарадим. Униқиб, кўзларим ич-ичига тушиб кетганди. Икки кунгина кечикиб боришим ҳақида онамга телеграмма бермаганим ёдимга тушди. Онамни жуда кўргим, кетаётган йўлимдан қайтиб бўлса ҳам онамнинг бағрига отилгим келиб қолди. Шунда, бир зумда, хаёлан онамнинг бағрига бориб қолдим. Кечикиб қолганлигимдан ранжиган бўлса-да, онам сирини билдирмади. Кўрганларимни сўроқ қилиб, йўқ вақтимдаги йиғиб қўйган ҳамма гапларини бирма-бир айта бошлади. Эсим қурсин, сен салгина кечиксанг, калавамни йўқотиб қўяман, дея бир гапини қўйиб, иккинчисига ўтиб кетди…

– Қизим, муздаккина экан, сувдан ичинг, – шофёрнинг гапидан сергак тортдим. Пиёлани қўлимга олиб, қатра қолдирмай симирдим. Вужудимда ловуллаб ёнаётган ўт бир лаҳзага лоп этиб ўчди. Бир нафас ўтмай иссиғим чиқиб кетди. Шофёр чопқиллаб келаётган болага пиёлани бериб, ўзи рулга ўтирди.

– Топамиз, албатта, топамиз, – деди машинани жадал қўзғатиб. Шофёрнинг гапидан қаддимни кўтардим. Ростланиб суяндим. Учиб кетдик. Шофёрнинг чеҳраси жиддий эди. У шунчалик ўйга толиб, шошиб борардики, назаримда менинг эмас, ўзининг отасини излаб кетаётгандек эди.

“Чиндан топармиканмиз, бирон фалокат рўй берган бўлмаса, отам кимга ўхшаркин-а, мени таний олармикан, тўғри кириб бораверамизми, олдин шофёр кириб чиқадими?” Отамнинг уйи чеки кўринмай кетган шу олис йўлнинг юзасида бўла қолса-чи. Биронта хонадон кўринмайди-ку, тирик жон яшайдими бу атрофда? Бу ернинг яшовчилари йўл четидаги дарахтларга уя қўйган жониворлар экан-да. Нега чуғурчуқларнинг чуғурлашгани эшитилмайди? Нега дарахтларнинг барги шивирламай турибди…

Табиатнинг шундай гўзаллигига бир лаҳзагина тўйиб боқмай учиб борар эдик. Отам билан қандай кўришишимизни кўз олдимга келтира олмайман. Хаёлимда машинанинг сигналини эшитиши билан отам югуриб чиқадигандай. Мени бағридан бўшатмай туриб шофёр билан сўрашади. Машина олдида ўралашаётган болаларни чет-чет қилади. Уйига олиб киради. Ёнимга ўтиради. Қайси йўл билан келдинг, қандай келдинг, тирик эканимни қайдан билдинг, деб қайта-қайта сўрайди.

Йўлда кўрганларимни, нотаниш кишининг дарак берганини, дугонамнинг онаси Опанинг меҳрибонликларини сўзлаб бераман. Эҳ-ҳе, роса қийналибсан-ку, қизим, дейди-да, бошимни силаб эркалайди. Кейин қовун билан тарвуз кўтариб киради. Сутда қорилиб ёпилган кулчалардан ушатиб қўяди.

– Қизим, қаёққа юрсак экан?

– Лаббай, – дедим ўзимни зийрак тутишга уриниб. Йўл ўртасида машинанинг ўтиши мумкин эмаслигини кўрсатувчи белги турар эди. Шофёр қорайиб кетган рўмолчаси билан артиниб олди. Иккаламиз тушдик. Авжи тушнинг қизиғи қайтаётган пайт. Чап томони бора-боргунча тоғлик йўлда пашша ҳам учмай лоп-лоп иссиқ уради. Офтобда қовжираб турган ғўза ниҳоллари каби сув ичмоқни истаб томоқларим қақраган эди. Шофёр йўл излаб тепаликка чиқиб кетди. Баҳайбат қоя этагига ўтиб, атрофга назар солдим. Ён тарафдан тик қараганда ҳамон йўл чексиз давом этар, биронта хонадон ёки қад кўтарган девор ҳам кўринмасди. Ўнг томонга қиялаб кетган йўл четидаги ғўзалар аёвсиз қуёш нуридан япроқлари сўлғинлашиб, бош эгишиб турардилар.

Йўлни кўргани чиқиб кетган шофёр тоғ тепасидан тушиб келди. Яна чеҳраси ўзгарган. Машинага ўтирдик. Ҳайдалган дала устида илон изи бўлиб кетганди йўл. Машина оғир кучаниб баландликка кўтарила бошлади. “Илон изи” йўл тўғри йўлга қўшилса отамни топаман, тўғри йўлга олиб чиқмаса, дарёга етмаган ирмоқ каби қолиб кетаман, деб кўнглимдан ўтказдим. Оҳ, қандай бўлмасин дарёга қўшилишни, унга қўшилиб, узоқ-узоқларга оқиб боришни орзу қилардим. Умидларим рўёбга чиқармикан.

Нотекис, белгисиз йўлда машина маст одам каби чалғиб-чалғиб кетаверди. Аъзои баданим бўлак-бўлак бўлиб кетаётгандек туюлди. Биқинимни ушлаб шофёрга қарадим. У сезмади. Терини сидираётганда қўлининг қорасидан чеккасига суркалибди. Чангдан бўйнида қора чизиқлар пайдо бўлибди. У йўлга, катта-катта кесакларга бағрини бериб ётган ерга тикилар эди, холос.

…Шофёрнинг нечта фарзанди бор экан-а, унинг биронта фарзандига ўхшасам бўлмасмиди, нега мен отасиз бўлиб ўсдим. Онам ақлли бўл, сени ота ўрнида ота бўлиб, бир кўзлаб катта қилдим, деганида отасиз эканимизни назарда тутадими? Қандай бахтли шофёрнинг болалари! Отаси ишдан келганида қарши олишади. Қўлига сув қуйиб, этигини четга олиб қўйишади, отаси кўрпачага ёнбошлаб болаларининг гапини эшитади… Мен қандай ниятда отамни излаяпман? Отам менинг гапларимни эшитадими? Ўзим дада деб гапира оламанми? Йўқ, айта олмайман. Дада деёлмайман. Ахир, шу пайтга қадар, дада, деб бир оғиз гапирмаганман-ку? Қизиқ, фақат ёш болаларгина отасига эланадими, олий мактабни битирган мен каби қизлар ҳам кўнглидаги гапини отасига айта оладими? Отамни топсам… Топаманми уни… ёки…

Гандираклаб бораётган машина деворга урилгандек таққа тўхтади. Ўриндиқда сакраб кетдим. Ўзимни ўнглаб шофёрга ўгирилдим. У қимир этмасди. Кафтлари билан юзини беркитиб олди. Дам ўтмай чап қўли қалт-қалт қилиб шалвираб тушди, кўзини чирт юмди.

– Босиб олдимми? – деди базўр. Унинг овози дардчил, бемажол эди. Юрагим орқамга тортиб кетди. Ғилдирак тагидан инграган овоз келгандай эди. Ўзимни зўрлаб машинадан тушдим, аммо кўзим тиниб ҳеч нарсани кўрмасди. Шофёр ҳамон қимир этмас, майдаланиб эзилган кесакларгина живир-живир қиларди.

– Ҳеч нарса йўқ-ку, – дедим зўрғагина. Шофёрнинг ҳамон қалтираётган қўли рулга борди. Кафтида кўтаргандек машинани авайлаб орқага ҳайдади. Кўйлакнинг учи кўринди.

– Яна, яна, – дедим қўлим билан зўрға ишора қилиб. Кўзим кўйлакка тушгандаёқ тамоми танам музлаб, бехосдан тилимни тишлаб қолгандим. Машинани орқароққа олиб, шофёрнинг ўзи тушди. Ранги пахтадек оқ эди. Кўйлак этагининг учидан тортди. Мадорсиз чеҳрасида бодраб-бодраб турган тер доначалари дувва тўкилди, чакка томири ҳаракатга келиб, бошини қимирлатди:

– Полизга қўйилган қўриқчи-ку! – деди. Юзига қон югурди. Қўриқчини олиб, шудгорга улоқтириб юборди. Кейин машинага ўтирди. Титроғим ҳамон босилмаган эди. Йўлнинг нотекислигидан машина шофёрнинг кучини еб қўйган бўлса-да, аввалги тезликда жадаллашга тушди. Жуда олисда пасти-баланд томлар кўринди. Ўша уйларнинг биттаси отамники бўлақолса-чи, наҳотки топа олмасак…

Топамиз, албатта топамиз. Аввалгидек умидсизликка тушмасам-да, йўлни чамалаб охирига ета олмас эдим. Ён томондан қўлини силкиб бир киши чопиб кела бошлади. Атроф бийдек дала, шудгор. У кишининг қаердан пайдо бўлганига ақлим етмасди. Шофёр машинани секинлатиб кутиб турди. Нафаси оғзига тиқилиб йўловчи етиб келди.

– Оққўрғонгача чиқиб олайлик, ака, – деди энтикиб. Шофёр орқа эшикни очди. Қовжираб ётган кесакларни ғирчиллатиб йўлда давом этдик. Йўловчи нафасини ростлаб олди. Машинага чиқиб олганидан ёш боладек хурсанд эди. Шофёр излаб бораётган жойимизни йўловчидан сўради. Йўловчи дўпписининг чангини қоқиб, қайтадан кийди. Иягини чимчиб ўйлаб турди-да:

– Ака, Заркентдан ўтиб Тоштепага бурилишдаги сартарошхонадан юқорироқда Афлотун исмли қария бор, яхшиси ўша бобойдан сўранг, – деди. Сартарошхонагача қанча йўл юришимиз лозимлигини сўрашга тилим бормади. Шофёрнинг жадаллашидан дунёни бугун айланиб чиқадигандек эдик. Денгизда тўлқин тўхтагандек, текис асфальт йўлга чиқиб олдик. Машина ҳам тўлқин билан олишиб, асфальт йўлда елиб кетди.

Ҳамроҳимиз Заркентга етмай тушиб қолди. Олисроқда азим туп сада бағрида чойхона кўриниб турар эди. Зина билан чиқиладиган баландгина иморат кўринаяпти. Шофёр машинани бир чеккада тўхтатди. Чойхонага кириб кетди.

Бир чойнак чой, иккита суви қочиброқ қолган нон кўтариб чиқди. Жимирлаб турган ариқ устидаги тахта сўрига ўтирдик. Танаси ниҳоятда йўғон сада тик ўсиб, магазиннинг томи томон сал қиялаган эди.

Кўнглим ҳеч нарса тиламасди. Чети учган пиёладаги совиб турган кўк чойни симирдим.

– Олинг, қизим, бир бурда бўлсаям нондан тотининг, толиқиб қоласиз, – деди ҳайдовчи нонни мен томонга суриб. – Чойхонадагилар ҳам фақат Афлотун бобо биладилар, – дейишаяпти. Шофёр қаердандир лимонад топиб келди. Илиброқ қолган лимонаддан битта ҳўпладим. Пиёлада бўкиб турган икки бурда нонни катта-катта тишлаб шофёр иштаҳа билан еб олди. Чеҳраси ёришди. Чойнакпиёлани кўтариб кетган шофёр икки тилим қовун билан битта помидор кўтариб келди. Кўнглимга ҳеч нарса сиғмасди. Йўл ниҳоятда толиқтирган, тамоми баданимга игна санчилар эди. Бошимни қимирлата олмасдим. Кўнглим тортмаяпти дейишимга қарамай помидорни зўрлаб едирди.

– Юрамизми, ё…

– Юрамиз, юринг, юрайлик, – дедим гапини бўлиб.

Сездим, шофёр менинг бўшашиб ўтирганимни кўриб, бир оз дам оламизми демоқчи эди. Чойхона олдида андаккина ўтирганимизда турли ўйларга бордим. Орқада қолган йўллар кўз ўнгимдан нари кетмай қолди. Босиб келганимиз йўл эмас, ҳар дақиқа ўзанини ўзгартириб турадиган дарёдек туюлди менга.

Чарчадим. Ноумид бўлиб яна йўлга, отамни излаб кетаётган йўлга назар солдим. Шофёр машаққатни яна ўз қўлига олиб рулга ёпишди. Тоштепа томон кетаётган йўлга шағал ташланган эди. Катта-кичик тошларнинг қасир-қусури бошланди. Баъзи тошлар учиб кетади, баландга кўтарилади. Хаёлимни чалғитмоқ учун тошларнинг ҳаракатини синчиклаб кузатдим. Қизиқ, орзуимни тошлар таъна қилишаяптими? Нега чапак чалишади, табрикламоққами? Олдинга чиқиб, кетма кет чопиб қолишади. Бир-бирларига урилиб тўхташади. Қоқилганлари учун ранжиб тўхташаётгани йўқдир. Ўнги-терсига қарамай бағриларини эзиб бораётганимиз учун ранжишаётган бўлса-чи? Тошларга ялингим, илтижо қилиб ўтингим, сўрагим келади:

– Тошлар, бағритош тошлар! Ранжиманг, бағримизни эзганингни кўрсатамиз, деб бош кўтарманг, машина секинлаб қолганда ҳам қўрқаяпсан-ку, деб қарс-қарс чапак чалманг. Қайтишда жуда оҳисталик билан, сизга озор бермай, тоғнинг таггинасдан юрамиз. Бизни гул билан кузатишади. Қучоқ-қучоқ гуллардан сочиб ўтамиз устингизга. Ҳозир ғазабдан кўтарилиб ойнага отилманг. Ойнада ярақлаётган иккита нуқта тоғ орқасига ёнбошлаётган қуёшнинг зарраси эмас, шофёр кўзининг нури. Йўлга тикилаверганидан бир оз ўнғайлик бўлармикан, деб ойна ўз бағрини тешди, шофёрнинг кўз нури ҳамроҳ бўлиб йўл бошламоқда.

Узоқдан том кўринди. Отамнинг уйимикан, ёки сартарошхонами? Бошдан оёқ оққа беланган бир нарса қўзғалди. Ўрнидан турганича тикилиб қолди. Ким у? Тирик жонми?

Чангни тўзғитиб юбормаслик ниятида машинани берироқда тўхтатиб, илдам тушдик. Яқинлашиб бордик. Афлотун бобо деганлари худди шу эди. Фақат бизнинг йўлимизни кутиб ўтиргандек севиниб, бир қадам олдинга чиқди. Саломлашдик. Мақсадимизни айтдик.

– Иҳм… – Бобо қисқа йўталиб олди.

– Излаётган кишингиз Қодирхўжами? Қодирмўйловми? Қодирқулми? – деди самимий.

Шофёр менга қаради. Мен шофёрга.

– Қодирхўжа…

Оғзимдан шу сўз чиқиб кетди. Нуроний бизга йўлни тушунтирди. Кетдик.

Отамни излаб келаётганлар шофёр-у, менгина эмасдик энди. Нуронийнинг қиёфаси ҳам баробар одим ташлар эди. Унинг салласи қори эримай турган тик қояни эслатади. Кўзлари ниҳоятда тийрак. Биз отамни топиб борганимизни кўришни аҳд қилгандек тик қояларни мўлжалга олганича йўлимизни кузатиб қолди.

Шофёр машинани бурди. Болаларнинг овози эшитилди. Машинанинг олдига тушиб чопа бошлашди улар. Хаёлим бўлинди. Шофёр эпчиллик билан болаларни ёнлаб ўтди. Тезликни секинлатди-да, эшикни очди. Болалар машина атрофига ғуж бўлиб олишди. Энг кичиги тупроқли қўли билан кўзини ишқаб, каттароғини пинжига суқилди. Афлотун бобонинг тайинлагани бўйича:

– Одилжонларникини биласизларми? – деб сўрадим.

– Биламан, биламиз. Мана бу Шуҳрат билан бирга ўқийди, – чуғурлашиб кетишди.

Уларга конфет улашиб, машинага ўтказиб олдик. Шофёр энг кичигини эркалаб тиззасига олганди, унамади. Ерга қараб хўмрайиб олди. Шофёр бир зумда машинада ўтирган болалар учун тайёрлов курсини очди, ким яхши ҳайдаса, машинани ўшанга бериб кетмоқчи бўлди. Оталарини биз бораётган Одилжонларникига меҳмонга олиб келишларини тайинлади. Синамоқ учун ишқайверганидан кўзи қизариб кетган боланинг конфетини сўради. Конфетингни бермасанг, машинани бермайман, деб туриб олди. Шофёр мени тамомила унутди. Болаларини узоқ вақт соғиниб, ниҳоят бағрига тўплаган отадек хурсандлиги терисига сиғмай, чунонам очилиб кетдики, болалар нимани истаса, муҳайё қилгиси бор эди.

Мен ичимдан зил кетиб борардим.

Паст-баланд уйлар кўриниб турган қишлоқнинг тор йўли қуюқ туман билан қоплангандек чангга тўлди-қолди. Опаникида қолганимда қоронғи тунда безовта бўлганим сингари типирчилаб, юрагим қаттиқ-қаттиқ ура бошлади. Болалар бошлаётган йўлдан бораётиб, тоғнинг таггинасидаги уй орқасида тўхтадик. Чуғурлашиб, болалар эшикдан кириб кетишди. Машинадан тушиб чангимизни қоқдик. Эгнимдаги юпқа кўйлагим оғир бўлиб, кифти ёпишиб қолган эди. Майда ўрилган сочлари кўйлаги билан баробар ёшгина жувон эшик олдида пайдо бўлди. Мен томон юра бошлади.

Томоғимда бир нарса тиқилди. Туриб қолди. На бўйнимни тутдим, на қўлимни узатдим. Қаршимдаги жувон бир оғиз сўзимни кутиб, бошимдан оёғимгача тикилар, бир нафас ҳам кўзини узмас эди. Йўл бошлади. Ҳовлисига кириб бордик. Ҳовлининг қоқ ўртасида ҳассага таянган кампир жонли ҳайкал каби қотиб турарди. Оёқларим қадам босмоқдан тўхтади. Ҳовли юзаси торлик қилгандек кўзим тиниб кетди. Кампир ҳам силжимади, мен ҳам. Қора ласдан тикилган бўй баробар пешматининг чўнтагидаги рўмолчасини олиб, қайта-қайта кўзига босди. Ҳайкалдек қотиб турган барваста гавдаси қалтирай бошлади. Салгина ўтмай қалтираётган гавда тетикланиб, титроғи тинди. Қаддини ростлаб жонланди. Товуши товланиб чиқди:

 
– Дийдор излаб дарёдайин тошдингму,
Узоқ йўлда тоғлар босиб ошдингму,
Отам бор деб кеча-кундуз шошдингму,
Жоним болам, отанг излаб келдингми?
Оқ сочимни йўлларингга тўшаймен,
Бўйинг кўрдим жоним фидо этай мен,
Фарзандгинам, келдинг, дилим очай мен,
Жоним болам, бизни излаб келдингми?
Йўлинг олис, манзилингни билмасдим,
Кўнглимдасан, кеча-кундуз сўзлардим,
Хабар бер, деб тоғу-тошдан сўрардим,
Жоним болам, бизни излаб келдингми?..
 

Қўни-қўшни чиқиб, олағовур бўлиб кетди. Улар бирин-кетин елкамга қоқиб, қўлларини кўзларига суртишар эди. Кампирнинг ҳоли қуридими, товуши пастлашди. Серажин чеҳрасидаги милтираб турган кўзларидан дарё-дарё ёш келди. Қадди олдинга букилиб қолди. Мен ҳамон қимирламас, ҳаво етишмаётгандек, бўғилиб қолган эдим. Йўқ, кампирнинг қадди букилмаган эди. Унинг бу ҳолати таъзими эди. Қўлини кўксига қўйганича бизни уйга олиб кирди. Ўтирдик. Деразага ёпирилиб олган болаларни чет-чет қилиб, дераза тавақаларини очиб юборишди. Бирон киши чурқ этмас, ҳамманинг кўзи шофёр билан менда эди. Оёқ-қўлим бир оз илиди, сўнг ўтда қолгандек ловуллаб ёндим. Ўтирган ўрнимда тебраниб кетдим.

Бошим гир-гир айланар, нима эканлигига тушуна олмай вужудим чил-чил бўлиб ўтирар эдим. Жон аччиғида лабимни қаттиқ тишлаб, ўзимни тийрак тутишга ҳаракат қилардим. Аллақаердан от туёғининг товуши эшитилди. Туёқ овози уйнинг орқасигача келди. Пешайвон олдидан ёлини силкиб от ўтди, кетма-кет кишнади.