Читать книгу "Тушда кечган умрлар"

Кечаси

Медсанбат дўхтири – сочлари оқарган киши бошимда жилмайиб турибди.

– Омадинг бор экан, солдат! Ўқ танк зирҳидан сачраб, белингга тегибди. Агар аортага тегса борми, ҳозир яшикда ётган бўлардинг… – Гўё мен жарроҳлик илмини сув қилиб ичиб юборгандек тушунтирди. – Умуртқа поғонасининг думғаза қисмидан иккита аорта томири ўтади. Тушундингми? Ўқ ўшанга тегса – тамом эдинг! Ё бир сантиметр ўнгроққа – умуртқага санчилса, бир умр инвалид бўлиб қолардинг.

Оғриқ баттар кучайган, аъзойи баданим ёниб борар, чанқаб кетган эдим.

– Маша! – деди дўхтир эшик томонга қараб. – Уролог қаёққа йўқолди? Оппоқ халат кийган ёшгина, дўмбоққина жувон кириб келди.

– Текшир буни!—деди кекса дўхтир зарда билан. – Сенга тааллуқли жойи борга ўхшайди.

Қарасам, дўмбоқ жувон бемалол чойшабни очиб, белимдан пастини яланғочлаяпти. Бир камим шу қолувди!

– Доктор! – дедим ялиниб. – Керакмас. Мен соппасоғман! Илтимос!

– Илтимос эмиш! – кекса дўхтир қалин қошини чимирди. – Булар ҳаммаси олифта! Бронжилет кийса ҳақи кетади! – деди қовоғини солиб. – Биламан, ўлмайсан! Аммо эшитиб қўй: уйингга борганингдан кейин ҳам урологдан маслаҳат олиб турасан! Англадингми? Урологдан!

Октябрнинг бошлари

Уч ойдан бери ҳеч нима езмадим. Умуман… Ҳеч ниманинг қизиғи йўқ менга. Ҳеч нимага ҳайрон ҳам қолмайман… Қисмда Ҳар ҳафтада янги гап тарқалади. «Фалон жойда кўприк портлабди». Хўш, нима бўпти? Кўприк бўлганидан кейин портлайди-да! «Битта «дух»ни тутиб олиб, танк замбарагига тросс билан осишибди». Нима қипти! «Дух» бўлганидан кейин осиш керак-да! Хоҳласа дарахтга осади, хоҳласа танк замбарагига!.. Бошимас, оёғидан осса, яна яхши!

Ёлғиз қувончим юртимиздан келадиган хатлар… Шаҳноза суратини юборибди. Калта енгли, оппоқ кўйлак кийиб жилмайиб турибди. Синчиклаб қарасам, суратдаги манзара таниш кўринди. Ахир бу… ўзимизнинг анҳор-ку! Ана ўша харрак, ўзимизнинг наъматак! Вой, Шаҳноза тушмагур-ей… Панага ўтиб суратини ўпдим…

Октябрнинг ўн еттинчи куни

Жанговар тревога эълон қилинди. Ҳаммаёқ югур-югур бўлиб кетди. Бундан чиқди, жанг бўлади! Ким билсин, душман бирон объектга ҳужум қилгандир. Йўлда бораётган колоннага шошилинч ёрдам керакдир. Ё бўлмаса, разведгруппа қамалда қолгандир… Ҳамма нарса бўлиши мумкин…

Катта куч ташланганига қараганда жанг ҳам катта бўладиган кўринади. Танклар, БТРлар, БМПлар елиб боряпти.

Кун пешиндан оғган… Куз осмони тиниқ, сокин. Тримпликсдан қизғиш тоғлар аниқ-таниқ кўринади. Олисда, йўлдан бир чақиримча чеккада қишлоқ кўзга ташланади. Узокдан қараган одамга афғон қишлоқлари, нима десам экан, мозористонга ўхшаб кўринади. Пахса деворли уйларнинг томи Тошкент атрофидаги қишлоқларникига ўхшаб тунука ёки шифердан қиялатиб епилган эмас. Фарғона водийсидаги уйларникига ўхшаган текис том ҳам эмас… Қандайдир ғалати: ҳар бир уйнинг томи лойдан қуббасимон қилиб ясалган. Ҳафсала билан суваб қўйилган қабрдек…

Танклар, БТРлар шиддат билан қишлоқ томонга бурилди. Ўша еқда қуюқтутун, қизғиш аланга кўзга ташланар, портлаш садолари эшитилар эди. Демак, қишлоқда жанг боряпти. Йўл четида тўхтаб турган БМПга кўзим тушди. Маскахалат кийган йигитлар машина олдида уймалашиб турарди. Устав бўйича танкни тўхтатишга ҳаққим йўқ. Кўнглимдан нима кечганини ўзим билмайман. Механикка буйруқ бердим:

– Тўхта, Виктор! Бир минутга…

Люкдан бошимни чиқаришим билан қишлоқ томонда гумбурлаетган портлаш садолари, автоматларнинг муттасил тариллаши яна қаттиқроқ янграгандек бўлди. Димоғимга тутун, порох ҳиди кирди. Маскахалатли йигитлар йўл четида тўхтаган БМПга ўлик ортишаётган экан. Ўликлар негадир яланғоч эди. Учта жасад машинага, плаш палатка устига қатор ётқизиб қўйилган. Ерда тағин иккитаси ётарди. Йигитлар портлаш овозларига, автоматларнинг тариллашига парво қилмай, ўз юмушларини қандайдир совуққонлик, ҳатто хотиржамлик билан адо этишар, бири жасаднинг қўлтиғидан, иккинчиси оёқларидан олиб, машинага ортар эди.

Навбатдаги жасаднинг қоп-қора сочларини кўриб, беихтиёр ерга сакраб тушдим. Яқин бордиму сесканиб кетдим. Қип-яланғоч жасаднинг гавдаси оғир шекилли, машинага ўлик ортаётган йигитлардан яна бири югуриб келиб, унинг белидан қучоқлаганча дўстларига кўмаклашди. Шунда жасаднинг чап қўли шилқиллаб ерга осилди. Билагига татуировка билан қинғир-қийшиқ қилиб ёзилган «Темур» деган сўзга кўзим тушди.

– Темур ака! – юрагим сирқиллаб, жасад бошига эгилдим. – Темур ака!

– Нари тур, танкист! – деди йигитлардан бири ҳансираб. – Ундан кўра жангга кирсангчи!

– Темур ака!.– дедим инграгудек бўлиб. Ҳарчанд тикилиб қарамай афтини таний олмадим.

Жасаднинг юз-кўзи, аъзойи бадани қора қонга беланган эди. Шунда… Бир нарсани аниқ кўрдим! Темур аканинг қулоқлари, бурни… ва… олати кесиб олинган эди! Қанча фурсат туриб қолганимни билмайман.

Танк зирҳига қандай тирмашдим, люқдан қандай кирдим, эсимда йўқ.

– Бос, Виктор! – дедим ҳайқириб.

Шлемофондан командирнинг баджаҳл товуши эшитилди:

– Размах Етмиш олти. Нега тўхтаб қолдинг?

– Кетяпман, – деди хириллаб.

– Объектни жануб томондан айланиб ўт. Эҳтиёт бўл, мина бўлиши мумкин…

«Мина эмиш! Мина тугул атом бомбаси бўлмайдими!»

– Бос, Виктор!

– Люкни ёп, командир…

– Ўчир овозингни! Бос!

Пастак девор ортида саллали бош кўринди. Елкасидаги гранатомётни деворга тираб мен томон рўпара қидди. Вужудимда ўлим шарпаси бир лаҳза ўрмалаб ўтгандек бўлди. Қизиқ, негадир қўрқмадим. Тушунтириб беролмайман. Ажал билан рўпара келсанг-да, қўрқмасанг!

Шуниси ёдим-даки, хотиржам буюрдим:

– Учта снаряддан ўт оч!

Одамнинг талқондек майда-майда бўлиб кетишини ўз кўзим билан кўрдим. Тутун тарқалгач, қарасам, девор ҳам йўқ, бояги саллали ҳам… Рўпарадаги қуббасимон уй ичидан автомат товуши эшитидди. Ўқлар танк зирҳига урилиб чийиллаганча сакраб кетаётганини ҳис этиб турар, аммо люкни ёпиш хаёлимга келмас эди.

– Ўт оч!

Қубба томли уй хотинларнинг упадонидек оппоқ кукунга айланди. Эсдан оғиб қолганга ўхшардим.

– Виктор! Бос! Бос! – дердим нуқул бақириб.

Танк қутурган буқадек ўкирар, пулемётидан тўхтовсиз ўқ узганча йўлда дуч келган нарсани пайҳон қилиб борар, қуббасимон томли уйлар, толми, қайрағочми, қандайдир дарахтлар, узум токлари, думини хода қилиб, у ёқдан-бу ёққа югураётган сигир, қанотини жонсарак патирлатганча учибқўнаётган товуқлар кўзга чалиниб қоларди.

– Бос! Бос! – дердим бақириб, автоматдан муттасил ўқ ёғдирардим.

Бир маҳал ҳаммаёқ жимжит бўлиб қолди. Ҳолдан тойиб, жойимга ўтирдим. Тримпликсга ўқ теккан шекилли, ойнаси дарз кетган, ташқари кўринмасди. Атрофда гумбур-гумбурлар тинган, ўқ овозлари эшитилмайди… Ҳатто танкнинг гувиллаши ҳам…

Танк жим. Автоматлар жим… Қишлоқ жим… Гўё ҳеч нима бўлмагандек. Қаддимни ростлаб, атрофга қарадим. Ҳаммаёқ тутунга тўлган, осмонда чанг-тўзон муаллақ туриб қолган. Қишлоқда соғ уйнинг ўзи кўринмас, олисда қонга ботган калладек қип-қизил қуёш уфққа чўкиб борарди.

Синчиклаб разм солсам, аллақандай ҳовли ўртасида турибмиз. Ипга илинган, ҳали қуриб улгурмаган чойшаблар, хотинларнинг кўйлаги тупроққа қоришиб ётибди. Томи ўпирилиб, девори қулаган уй ичидан тутун аралаш тўзон бурқсиб турибди. Ҳовли юзида қўй қумалоғига ўхшаш қора нарсалар тупроққа қоришиб, ер билан битта бўлиб ётибди. Гарангсиб, узоқ тикилиб қарадим-да, тушундим: майиз экан. Бир чеккада танк занжири эзғилаб, илма-тешик қилиб ташлаган гилам… Одам қонидек қип-қизил… Аллақайси бурчакдан қулоқлари шалпайган, қўрқувдан кўзлари жавдираган олапар ит чиқиб келди. Танкка хавотирли назар ташлади-да, думини қисганча, сўриток томон юрди. Япроқларини чанг босган сўриток тагига бориб, алланимани ҳидлади. Дор узилганда аёлларнинг қизил кўйлаги чеккага отилиб кетган шекилли, сўриток тагидаги ариқ ичида беўхшов чўзилиб ётарди. Ит илтижо қилгандек, ғингшиб қўйди-да, кўйлакни яна ҳидлади. Чўнқайиб ўтирган кўйи, осмонга қараб ғайритабиий овозда бир-икки вовиллади. Кейин вовиллаши ўз-ўзидан увлашга айланиб кетди… Бир дақиқа ўтди… Беш дақиқа… Умрим бино бўлиб бунақа нолани эшитган эмасдим.

Юрагимни тушунарсиз ваҳима ғижимлаётганга ўхшарди. Сакраб ерга тушдим.

– Кет! – дедим овозим титраб.

Ит қайрилиб қарамади. Чўнқайиб ўтирганча нолали увлайверди. Ердан кесак олиб отдим.

– Кет!

Ит увлашдан тўхтади. Мен томонга қараб қўйди. Назаримда, «ўз ҳолимга қўясанми-йўқми, нима гуноҳ қилдим сенга!» деган илтижо билан термилгандек бўлди.

– Йўқол! – дедим дағдаға билан.

Ит думини қисиб нарироққа борди, чўнқайиб ўтирганча, тумшуғини осмонга чўзиб қайтадан увлашга тушди.

Негадир қўрқиброқ яқин бордим. Сўриток тагида ётган нарса, кўйлак эмас, одам гавдаси экан. Хотин кишининг гавдаси. Сўритокнинг панасидан паноҳ топмоқчи бўлгандек, ёнбошлаб ётибди. Бошида шарфга ўхшаган рўмол, эгнида узун кўйлак. Аммо оёқяланг… Оёқлари сўриток тагидаги ариққа тушиб қолган… Бирпас иккиланиб туриб қолдим.

– Туринг, – дедим қўрқа-писа елкасига қоқиб. – Туринг, опа, қўрқманг.

Аёл қимир этмади. Худди гапимни тушунадигандек далда бердим:

– Туринг, биз сизга тегмаймиз.

Танк томондан Викторнинг овози келди:

– Қайтиш керак, командир!

Бурилиб қарасам, ҳайдовчи люқдан бошини чиқариб турибди.

– Қайтишга буйруқ бўлди, командир.

Ит эса ҳамон увлар, қулоғингни тешиб, юрагингни ўртаб юбормагунча тинчимайман, деб қасд қилгандек нола чекар эди.

Автомат затворининг шақир-шуқури эшитилди. Қарасам, Виктор итни мўлжалга оляпти.

– Отма! – дедим ўшқириб. Тағин аёлнинг бошига эгилдим.

– Опа! – Аёлнинг елкасидан тортган эдим, чалқанча ётиб қолди. Жонҳолатда ўзимни орқага ташладим. Ахир бу… Шаҳноза-ку! Оппоқ юзи, қоп-қора сочлари, қайрилма киприклари… Йўқ… Бу – Шаҳноза эмас. Шаҳнозанинг кўзлари Қора. Буники – зангори… Барибир… Барибир Шаҳнозага ўхшайди. Юзининг тиниқлиги, катта-катта кўзларининг ҳайрат билан термилиши… Бирон ерида жароҳат изи кўринмасди. Фақат кўйлагининг ёқаси очилиб, оппоқ, бўлиқ сийналари яланғочланиб қолган эди. Гуноҳ иш қилиб қўйган одамдек яна орқага тисарилдим. Шундагина бўйнини тешиб ўтган ўқ ўрнига кўзим тушди. Тешикдан ипдек оқиб қон сиза бошлади. Кейин, тўсатдан, қон оқиши тезлашиб кетди. Аввал тўшига тушди, кейин сийнасига… Бирпасда сийнаси қип-қизил қонга беланди… Даҳшат ичида гандираклагудек бўлиб, танк томон чекиндим. Шу пайт вайронага айланган, тутаб етган уй ичидан бола йиғиси эшитилди. Зум ўтмай вайрона остонасида нимча кийган, аммо иштонсиз, бир ярим-икки ёшлардаги ўғил бола кўринди. Қизиқ! Ит увлашни бас қилиб, боланинг олдига югуриб борди. Ғингшиб, боланинг бурнини ялади. Бола дўмбоқ қўлчаси билан ит бошини нари итариб, баттар йиғлай бошлади. Ит кўзларида мутелик билан бир зум тикилиб турди-да, оҳиста бурилиб аёл томон лўкиллади. Бола ҳамон йиғлаганча ўз тилида ғужур-ғужур қилиб, итга эргашди. Оёқяланг тупроқ кечиб, алпангталпанг юрган кўйи аёл тепасига келди. Бир зум туриб қолди: йиғлашдан тўхтади. Аммо ўпкасини тутолмай ҳиқиллаганча «мўржона-мўржона» (онажон– онажон), деди. Аёлнинг ёнига чўккалади-да, ёш тўла кўзлари билан негадир ғудраниб кулди. Тупроққа беланган қўлчалари билан онасининг маммасини чангаллаганча эма бошлади. Бирпас эмди-да, илкис бошини кўтарди. Ҳайрон бўлиб, гоҳ онасига, гоҳ итга, гоҳ менга мўлтиради. Оғзини каппа-каппа очиб, чирқиллаб йиғлаб юборди. Гўдакнинг оғзидан сўлак аралаш қон оқар эди.

… Аввал ич-ичимдан титроқ келди. Кейин қўлимнинг бармоқлари музлай бошлаганини ҳис қилдим. Ундан кейин оёқларим қалтирай бошлади. Танкка қандай етиб бордим, эсимда йўқ.

– Отаман! – дедим ўкириб. – Ҳаммангни отаман! Ўзимниям отаман!

…Кейин нима бўлганини билмайман.

Ноябрь ойи

Уйдан хат келди. Акам ойимнинг гапларини сўзма-сўз езиб юборибди: «Худога шукр, Рустамжон, нурли тушлар кўряпман. Офтоб чарақлаб турган далада чопқиллаб юрибсан. Соғиниб кетдим-ку, болам, кел, битта бағримга босай, десам, югуриб олдимга келибсан. Ойижон, сут ичгим келяпти, сут беринг, дебсан. Мен сенга коса тўла сут бердим. Охиригача симириб, ичиб олдинг… Сут—еруғлик, жон болам. Худо хоҳласа, кўпи кетиб ози қодди…»

…Мени нега туғдингиз, ойи? Нега туғдингиз!!!

ТЕРГОВ ҲУЖЖАТИДАН

Тўлаганова Қурбоной. Эллик беш ёшда. Тураржойлардан фойдаланиш бошқармасининг фарроши. Миллати – ўзбек. Оилали. Қатортол мавзеси, 9-уй, 44-хонадонда истиқомат қилади. Партиясиз.

– Гражданка Тўлаганова Қурбоной сиз бўласизми?

–Ҳа, мен бўламан. Нима гуноҳ қилдим, холанг айлансин!

– Ўтиринг!

– Ўзинг асра, Худойим… Гуноҳим нима? Унақа одамни қўрқитмагин, жон болам… Оёққўлим титраб кетяпти.

– Биров сизни гуноҳкор деяптими, нега ваҳима қиласиз, гражданка Тўлаганова!

– Ана! Тағин «гражданка» деяпсан! Ман юрак олдириб қўйганман, холанг қоқиндиқ.

– Ўтиринг!

– Хўп, ўғлим, хўп. Бирпас ўзимга келиб олий, майлими? Илое бола-чақангни роҳатини кўргин.

– Неча йилдан бери ЖЭКда ишлайсиз?

– ЖЭКда ишламийман, холанг ўргилсин, уборшисаман, кўча супураман. Икки «дўм»ни ажратиб берган. ЖЭКни хўжайини айттан. Хола, мана шу дўмлани атрофи тоза бўлсин, зиналари ярақлаб турсин, деган. Умридан барака топгур, хўжайин яхши одам. Инсофли.

Байрамда пирмиялни берди– ўттиз сўм. Хола, деди, биз сизга ўхшаган пўристой одамларни

ҳурмат қиламиз, деди.

– Кимлар билан турасиз?

– Нима?

– Квартирангизда кимлар туради?

– Ўзи бир ҳафтадан буён мазам йўқ. Совуқ тушганидан бери касалим ўлгур қўзиб қолди.

Бўйра бўйи қорни курагунча ҳарсиллаб кетаман, болам. Шу савил қолгур ўт қопчасини олдириб ташлаб қутуламан, шекилли. Дўхтир айтди: қўрқманг, хола, деди, буям кўричакни кестиришдек гап, қийналиб юрасизми, бунақа қилиб, ундан кўра кестиринг-у, қутулинг, деди.

– Квартирангизда неча киши туради, деяпман?

– Одамни унақа қўрқитмагин-да, холанг айлансин. Мана, ҳамма қоғозларни обкеганман.

Уйни налугини вақтида тўлийман, ўғлим. Мана, ойма-ой тўлаганман.

– Уфф, неча киши турасизлар?

– Нима қилий, холагинанг айлансин. Битга-ю битта қизимни жўжаларим билан кўчага ҳайдаб қўяйми? Тор қорнимга-сиққан кенг уйимга сиғмийдими?.. Бошида этгандим. Умида, жон қизим, эсингни йиғ, бўладиган савдо эмас, бу боланинг кўзи бежо, дегандим. Ҳозирги ёшларни биласан-ку! «Ўламан саттор, шундан бошқасига тегмийман», деб туриб олди. Мана нима бўлди!

– Мен қизингизни сўраётганим йўқ, гражданка Тўлаганова! Ким билан турасиз, деяпман.

Савол тушунарлими?

– Бўмаса нега учасковой кун ора кириб сиёсат қилади? Квартиранинг майдони тўрт кишига тўғри кемайди, дейди? Кечаям борди. Нўрмага тўғри кемасмиш. Бўмаса, уй оббер, уч хоналими, тўрт хоналими, десам, ман сизга квартир берадиган исполком эмасман, дейди. Комиссар неча марта айтди: куёвингни сўтга бер, қизинг билан невараларингга уй олиб беради, диди. Умида бир жахлга минганди, насиҳат қилдим. Қўй, болам, шайтонга ҳайф бер, пешонангдагини кўриб кетарсан, дидим. Нима қилади жанжал қўзғаб. Тўғрими? Куёвим яхшими-ёмонми, уям Худони бир бандаси-да! Иккинчи хотинидан боласи бор. Умида эрига жабр қилса, ўша боланинг ҳам кўнгли ўксийдими, ахир?

– Миямни қоқиб, қўлимга бердингиз-ку, хола. Айтяпман-ку, мен бошқа нарсани сўрамоқчиман.

– Сўрайвер, болам, сўрайвер.

– Шоматов Рустамни танирмидингиз?

– Анави… куёвними? Албатта танирдим. Яхши бола эди, раҳматли. Ҳар кўрганда:

«Ҳорманг, хола, чарчаб қолмадингизми?» деб сўрарди. «Сизни Пскентга олиб бориб, бир ўйнатиб келаман», дерди. Бу дунёга келиб нима кўрди, бола шўрлик! Қандоқ яхши йигит эди…

– Йиғлашнинг ҳожати йўқ. Шоматов билан киришчиқишинглар бормиди?

– Албатта, бор эди! Келин-куёв дўмга кўчиб келган кунлари энг аввал ман билан танишган…

– Шоматовнинг оиласи билан муносабати қандай эди?

– Келин биланми? Қўш каптардек иноқ эди. Қанийди, менинг куёвим ҳам Умидаминан шунақа тотув бўлса, деб орзу қилардим.

– Наҳотки, Шоматов хотини билан ҳеч уриш-жанжал қилмаган бўлса?

– Бегуноҳ бандасига туҳмат қилиш – одам ўлдириш билан тенг, жон болам.

– Ҳар қалай-да! Турмушда нималар бўлмайди.

– Тавба! Худоё тавба! Ман кетсам бўладими? Ҳализамон невараларимни боғчадан олишим керак. Бу ҳафта Умида иккинчи исменда… Анави участковойингга этиб қўясанми? Уйимдан ҳайдаб чиқармайдими?

– Ўтиринг, гражданка Тўлаганова! Соат энди тўрт ярим бўлди.

– Хўп дегин, умрингдан барака топгур. Асир намозим қазо бўлмасин…

– Намоз ўқийсизми? Намоз ўқийсизми, деб сўраяпман. Ҳозир диндорларга қарши қанақа кураш олиб борилаётганини биласизми?

– Ўқисам, ўзим учун ўқийман-да, болам. Комиссарга этмай қўя қол бу гапни.

– Қизиқ хотин экансиз-ку… Айтинг-чи, эрталаб барвақт турасизми?

– Албатта-да! Одамлар ишга кетгунча йўлкаларни супуриб қўйишим керак-ку!

– Шоматовнинг хотини эрталаблари кўчага чиққанини кўрганмисиз?

– Шаҳнозами? Кўрганман! Худойлигимни этаман, ҳар куни бўлмасаям кун ора бидон кўтариб сутга чиқарди. Сут дўкони – гастрономни ёнбошида. Тонг отмасдан турнақатор очирид бўлиб кетади. Қараб туриб ёқамни ушлайман. Сенга ёлғон, Худога чин. У ёғи Тепақўрғон, бу ёғи Қатортол қандоқ жойлар эди. Ҳаммаёқ – боғ, ҳаммаёқ – дала. Ҳар хонадонда ўлдим деганда биттадан сигир бўларди. Бешёғочга сут обориб сотардик. Энди-чи? Эрталабдан сутга очирид…

– Уфф! Келин ўша куни ҳам сутга чиқдими?

– Қайси куни?

– Эри ўлган куни!

– Кўрмадим. Ёлғон гапиришга Худодан қўрқаман. Тағин билмадим. Туман эди. Қуюқ туман. Худо билади-ку, ё ман пастга тушишимдан олдин, ё уйнинг орқа томонига ўтиб кетганимда сутга борган бўлишиям мумкин.

– Эслаб кўринг-чи, уй атрофида биронта бегона одамни Учратмадингизми?

– Йўқ!.. Тўғри, анча нарида бир шарпа кўрингандек бўдди. Назаримда, мани кўриб дарахт панасига ўтганга ўхшади… Тағин, билмадим. Туман эди.

– Бўй-бастини илғагандирсиз, ахир! Келбати қанақайди? Семизми, ориқми? Новчами?

– Назаримда, бошида тўқима қалпоқча бордек кўринди. Анавинақа, ёш болалар совукда киядиган қалпоқча бўлади-ку…

– Ўша одамни ҳозир кўрсангиз танийсизми?

– Вой ўлмасам! Қаёқдан танирканман? Этдим-ку, туман эди. Ўн қадам нарини кўриб бўлмасди.

– Айтинг-чи, Шоматовни охирги марта қачон кўрган эдингиз? Яъни ўлмасдан олдин?

– Рустамжонними? Байрам куни кўрдим. Кечга томон дўкондан невараларимга кампут обкелаётгандим. Кичик неварам кампутга ўч. Ошгаям кампут қўшиб ейди…

– Рустам нима қилаётган экан?

– Рустамжонми? Кўча бўйида турган экан. Салом берди. «Келинни олиб уйга киринглар, Умида ош дамлавотти», дисам, «раҳмат», диди…

– Кейин-чи?

– Кейин… Умидага айтдим, «янги қўшнилар меҳмонга чиқиб қолиши мумкин, аччиқ-чучук қил, туруп тўғра», дидим. Чиқишдими?

– Йўқ… Аксига олиб, чироқ ўлгур ўчиб қолса дегин… Уйингга буғдой тўлгур невараларим қоронғидан қўрқади. Чироқ ҳадеганда ёнавермади. Иккаласи хархаша қилишга тушди. Уйда шам қурмагур тамом бўлган экан. Пастга тушдим. Қарасам, тўртинчи қават деразасида нур бор. Янги қўшниларникида.

– Шоматовларникидами?

– Ҳа. Чиқдим.

– Эшикни ким очди?

– Келин, Шаҳноза. Шунақа-шунақа, дидим. Биттагина шам бериб…

– Шошманг. Ичкарида ким бор экан?

– Ичкари кирмадим.

– Ҳеч қандай овоз ҳам эшитилмадими?

– Йўқ… Назаримда эшикни тақиллатаётганимда ичкаридан Рустамжоннинг овози келгандек бўлувди.

– Нима деди Рустам?

– Тавба! Бировнинг гапига қулоқ солиш гуноҳ-ку, холанг айлансин!

– Келиннинг кайфияти қандай эди?

– Қоронғида кўриб ўтирибманми? Бинойидек эди шекил-ли.

– Уйқингиз зийракми?

– Билмасам… Баъзан кечалари ўт қопим оғриб, тўлғаниб чиқаман.

– Ўша кеча Шоматовларнинг уйи томонидан шубҳали овоз, бақириқ-чақириқ эшитилмадими?

– Йўқ. Рустамжонлар икки йўлак нарида туради.

– Яхши… Билишимча, сиз ҳамма қўшниларни яхши танийсиз. Тўғрими?

– Йигирма беш йил бирга тургандан кейин…

– Одатлариниям биласизми?

– Бу нима деганинг?

– Яъни… масалан… Кимникига ким киради, ким чиқади. Ким ким билан яқин?

– Бировнинг турмушига аралашиш—шайтоннинг иши… Ҳадиси шарифда этганларки…

– Хўп. Ҳадисингизни қўя туринг. Ўша куни эрталаб Шоматовларнинг подъездидан биронтаси чиқмадими?

– Худо шоҳид: ҳеч кимни кўрмадим.

– Ўша томондан шовқин-сурон, дейлик, дераза сингани эшитилдими?

– Йўқ.

– Шоматовнинг жасадини биринчи бўлиб сиз кўрдингизми?

– Ертўла зинасида етган Рустамжон эканини қаеқдан билибман? Эсимга тушса, юрагим туздек ачийди! Қандоқ яхши бола эди! Ўн гулидан бир гули очилмаган ешгина йигит нима қилувди санларга, Худо бехабарлар! Бировнинг жонига қасд қилишдан оғир гуноҳ борми? У ёқда бола бечоранинг ёш жони кетди. Бу еқда келин шўрлик чирқиллаб қолди…

– Жасад устига биринчи бўлиб отставкадаги полковник Ғаниев бордими?

– Комиссарни айтяпсанми?

– Ҳа, ўша кишини!

– Тўғри, худойлигимни айтаман. Аввал Комиссар борди, кейин ман…

– Айтинг-чи, хола… Комиссарни яхши танийсизми?

– Танийман, ўғлим. Яхши танийман. Ҳаммамиз тепақўрғонлик бўлганимиздан кейин…

– Нима учун намоз ўқишимни Комиссарга айтма, дедингиз? Сизнингча Комиссар қанақа одам? Нега индамайсиз?

– Нима дей, болам. Уям Худонинг бир бандаси…

– Қизиқ экансиз… Майли, сизга рухсат. Бориб, намозингизни ўқийверинг. Фақат… Бу гапни мен айтмадим, сиз эшитмадингиз. Тушунарлими? Манави пропускни эшикдаги дежурнийга берасиз… Бормайсизми, ахир?

– Бир нарса сўрасам, майлими, болам? Отинг нима?

– Бу ёғи қизиқ бўлди-ку! Терговчи менми, сизми?

– Этақол, жон болам.

– Ана! Повесткага ёзилган-ку: «Старший терговчи Сайдалиев С» деб. Фамилиям Сайдалиев, отим – Саидаъзам.

– Бундан чиқди, саидлар авлодидан экансан.

– Ғалати гапларни гапирасиз, хола! Бунинг нима аҳамияти бор?

– Яна битта гап этсам, кўнглингга келмайдими?

– Оббо! Боринг энди!

– Кетаман, болам. Ҳозир кетаман. Худо ҳаққи, эшигингдан кириб келганимда қўрққан эдим. Кейин… қарасам, юзингда нур бор. Мана энди тушундим. Палагинг тоза экан.

– Жа-а, бошни айлантириб юбордингиз-да, хола?

– Билдимки, руҳинг тоза, болам! Бировга ёмонлик қилиш қўлингдан келмайди.

Аждодларингни арвоҳи йўл қўймийди.

– Бўпти, хайр, гражданка Тўлаганова!

– Яна битта гап этсам майлими?

– Уфф! Боринг, дедим-ку!

– Бу ҳунар санга ярашмийди, холанг айлансин! Бўлак тирикчилик қил… Бунақа ҳунарнинг нонини ейдиганлар бошқача бўлади.

– Терговчилар ёмон одам деб ким айтди сизга?

– Бошимдан ўтган, болажоним! Бошимдан ўтган…