Читать книгу "Бахтнинг олис манзили"

Ренага ишонаман. Бир ўзи бемалол болани катта қилолади. Эҳтимол, оролга – қариндошларининг ёнига ҳам бориб олар. Бироқ алам қиладигани, мен қишлоғимни бошқа кўрмаслигим эди.

Аъзойи баданимда қалтироқ турди. Кўз олдим қоронғилашиб, ҳеч нарсани кўрмай қолдим. Шу ҳолатимда ҳам ўлимимни ўйладим. Бу сафар қўрқув босмади, балки ўлимнинг шакл-шамойили қизиқ туйилди…

Юзимга теккан муздай сувдан кўзим очилиб кетди. Мен ухлагандай эдим, шу боис гарангсидим. Атрофимда безрайиб турган одамларни энди кўраётгандай тикилдим. Живаку секин ёнимга келди. Ўшшайди. Бурнимга чертди:

– Қалайсан, қаҳрамон?

Жавоб қилмадим. Нафрат билан тикилдим унга.

– Ҳай, ҳай, – у елкамга урди, – озгина ҳазилниям кўтаролмадингми? Қани, буни бўшатинглар.

Электр столидан турганимдан кейин ҳам бошим гангиб турар, вужудимда ҳорғинлик бор эди.

Уйга кетдим. Тўғрироғи, Живаку эртагача отдай бўлиб кетишимни, синовдан муваффақиятли ўтганимни айтганидан сўнг шотирларига олиб бориб қўйишни буюрди. Мен эса бир оз ўзимга келиб олишимни баҳона қилиб ярим йўлда тушиб қолдим. “Лайча”лар кўнишмади-ю, пўписага ўтиб, манзилни аниқ айтмаганимдан сўнг ноилож машинани тўхтатишди. Бу пайтда атрофга қоронғилик этагини ёйган, кўчада одамлар ҳам сийраклашганди.

Биламан, Живаку буларга уйимнинг қаердалигини билиб келишни ҳам юклаган. Кеча ортимдан пойлаб юрганларнинг ҳам мақсади шу эди, назаримда. Шунинг учун қинғир-қийшиқ йўллардан юрдим, йўл бўйидаги дўконларга ҳам бир неча марта кириб чиқдим. Хуллас, ортимдан пойлаб юрганларни (уларни аниқ кўрмадим-у, лекин гумоним бор эди) адаштириб, уйга кириб боргунимча вақт алламаҳал бўлиб кетди.

Эшикни Рена очди.

– Ухламадингми? – сўрадим юзидан ўпиб қўярканман.

– Қаерда эдинг? – деди у саволимга жавоб бермай.

– Озгина ишларим…

– Нега рангинг бунчалик оқарган, тинчликми?

– Кўп юрганим учундир балки…

– Илтимос қиламан, ҳеч нарсани яширма, мен сени қандай шароитда қандай аҳволга тушишингни яхши биламан. Агар мендан яширадиган сиринг бўлса ўзимни кечиролмайман. Ахир, мен сени деб ҳамма нарсадан воз кечдим. Шундай оғир бир шароитда сенинг ниманидир яширишингни кўтаролмайман!

У гапира туриб титраб кетди. Мен Ренани ҳеч қачон бундай аҳволга тушмаса керак, деб ўйлардим. У эркаклардан ҳам бардошлироқдек туйилар эди, хаёлимда. Адашибман, унда ҳам аёл қалби бор экан. Унга ҳам йиғлаш, изтироб чекиш, севиш ва кутиш ёт эмаскан.

Уни бағримга босдим, юз-кўзларидан ўпдим. Сўнг кўтариб олдим-да, кичкинагина хонамиздаги каравот устига ётқизиб, ўзим ёнига ўтирдим.

– Мени деб қийналишингни истамайман. Вазифанг – болага қараш. Кўчанинг муаммоси эса менинг зиммамда. Келишдикми? – дедим.

– Йўқ, – бош чайқади у, – иккаламизники. Чунки бизнинг ҳеч кимимиз йўқ.

– Бунча ақллисан?

– Гапни айлантирма, нима бўлди, ҳаммасини гапириб бер.

Мен бўлиб ўтган воқеалардан Ренанинг хабардор бўлишини истамасдим. Яқинда бўшанди, асабийлашиши мумкинмас. Лекин унинг қистовларидан кейин ҳаммасини очиқ-ойдин айтмасам, мени ёмон йўлга кириб қолди, деган гумонга бориши ҳам мумкин. Шуларни ўйлаб, унинг сочини ўйнаган кўйи Живаку тўғрисида сўзладим.

– Осон бўлмайди, – деди Рена гапларимни қулоқ қоқмай эшитганидан сўнг. – Маккор одам экан. Эҳтиёт бўлишинг керак.

– Асосийси, ютдим. У ўзича зўр жойларни менга кўрсатиб, сўнг электр столига ўтқазиб, қудратини кўрсатиб қўймоқчи бўлди. Лекин унинг инига кириб олганимни, бир кун бошига кўп ташвиш келтиришимни ҳатто ўйлаб ҳам кўрмади. Одамхўрларда қасдим бор. Насиб бўлса, уларни таг-томири билан йўқ қилиб юбораман.

– Мен эса, – дея белимдан қучди Рена, – сендан хавотирдаман. Ёрдам беролмаётганим алам қилади.

– Ўзим эплайман, худо хоҳласа.

Менга Живакуни уйдан ташқарига чиққанидан сўнг қўриқлаб юриш топширилди. Шу боис учинчи марта унинг қасрига киролмадим. Дарвозадаги қоровуллар билан кун бўйи ўтирдим. Живакунинг бугун ҳеч қаерга чиқмаслиги маълум бўлгач, қош қорайганда уйга қайтдим. Живакунинг қўли мен ўйлаганимдан кўра анча узун экан. Буни хизматимнинг ўнинчи куни билдим. Уни портга кузатиб бордим. Қандайдир азиз меҳмони келиши керак экан (Живакунинг ким билан учрашиши, унинг ёнига ким келиши ҳақида бизга маълумот берилмасди). Диққат билан атрофни кузатиб турганимда пароходдан бошига саватдай шляпа кийган, кийимлари оппоқ, бўйнига ялтироқ бир нима осиб олган, бўйчан бир негр тушиб кела бошлади. Живаку унинг истиқболига чиқиб, қучоқлашиб кўришди. Бир оз гаплашгач (улар инглиз тилида сўзлашишарди, мен айрим жумлаларнигина илғаётгандим), машинага таклиф қилди.

Меҳмонни шаҳар ташқарисига, Живакунинг дала ҳовлисига олиб боришди. Аввал маишатбозлик бўлди. Егулигу ичкиликларни тўкиб ташлашди. Танасининг икки жойигина қилдай ингичка иплар билан бекитилган қизлар хизматда. Уларнинг орасида сариқ сочли европаликлардан тортиб негрларгача бор. Бироқ стол атрофидагиларнинг биронтаси қизларга эътибор бермас (тўкин дастурхон атрофида Живаку ўзининг иккита ёрдамчиси – улардан бири менинг бу ерларда юришимга сабабчи бўлган олти нуқтали киши ҳамда меҳмоннинг ўзига ўхшаган икки шериги ўтирарди), дастурхондаги ноз-неъматлардан чимдиб-чимдиб тотинишар ва суҳбатлашишарди. Суҳбат шунчалар жиддий эдики, биронтасининг юзида, озгина бўлсин, табассум аломати кўринмасди. Шу боисдан ҳам қизлар эркакларга имкон қадар эҳтиёткорлик билан муомалада бўлишарди. Мен бутун вужудимни қулоққа айлантирдим. Қандай қилиб бўлса-да улар нима ҳақда гаплашишаётганини билишга уриндим.

Ўша куни уйга бормадим. Живаку қаср ичига киришимга рухсат берди. Шундан билдимки, вазият ўта қалтис. Келган меҳмон билан у ниманидир келиша олмаган ва у ўта хавфли. Йўқса, Живакуни қўриқлаш бу даражада кучайтирилмасди.

Гарчи қасрга илк маротаба киришимга қарамасдан, унинг ичидаги ҳашаматли безаклар, кўзни олувчи қандиллар ва ойнаванд шкафлардаги турли шаклли қимматбаҳо тошлардан ясалган идишлар мени асло ҳайратлантирмади. Иккинчи қаватда ўта моҳирлик билан ясалган эшик ёнида турдим. Бу ер Живакунинг ётоғи эди. У хонага иккита хотини билан кириб кетганди. Мен унинг икки жонон ўртасида роҳатланиб ётишини қўриқлашим керак. Эрталабгача. Ҳеч ким мени алмаштирмайди. Ўтирмайман, юрмайман. Ҳатто кўзимни юмишим ҳам мумкин эмас. Бошимни қимирлатмайман-у, лекин бирон жойни эътибордан четда қолдирмайман. Буйруқ шундай бўлган.

Очиғи, кимнингдир ишратини қўриқлайман, деб ўйламаган эдим. Шу боис, малол келди. Аммо илож қанча, мақсадимга етишим учун чидашим шарт.

Ниҳоят узоқ кутилган тонг отди. Қаср ичида фаррошлар ғимирлаб қолишди. Бироқ Живаку уйғонай демасди. Мен тоқатсизланавердим. Икки қиз бир бўлиб, хўжайинни бир ёқли қилиб қўйдимикин, деган хаёлга ҳам бордим. Шундай бўлиши ҳам мумкин-ку, ким билади, балки анави негрлар бирор нима ваъда қилишган бўлса, ухлаётганда одамни ўлдириш нима бўпти? Оғирроқ бир нарса билан бошига яхшилаб битта туширади – олам гулистон. Наум – олти нуқтали (у билан ҳали танишганим йўқ, лекин шу ердагиларнинг ўзаро суҳбатидан унинг исми Наум эканлигини билдим. Негадир бу исм танишдай, ҳам қулоққа яқин) икки марта келиб кетди. Демак, Живакунинг уйғонмаётганидан у ҳам хавотирда. Лекин ҳар икки сафар ҳам эшикни очишга ҳадди сиғмади. Бундан мен баттар ичикдим, чунки Живаку ҳали менга тириклайин керак эди. Ичим ўт бўлиб ёнаётган бир маҳал, ҳартугул, Живакунинг ўзи хонасидан чиқиб келди. Бу пайтда соат кундузги ўн бирга яқинлашиб қолганди.

Туни билан оёқда туриб чиққанлигим учун менга уйда дам олишга рухсат беришди. Бироқ кетишни истамасдим. Шу боис, бир-иккита баҳона қилиб кўрдим. Лекин унашмади. Кечқурун соат еттидан кечикмасдан етиб келишим зарурлигини тайинлашди (сўнгги пайтларда Живаку билан мутлақо гаплашолмасдим. Буйруқларнинг барини Наумнинг ёрдамчиси Рубен орқали олардим. Қизиқ томони, бошқаларга ҳам Наум ёки Рубен топшириқ берарди. Живакунинг ёнида юрадиган ёрдамчилари худди қўғирчоққа ўхшарди. Иш буюрилса бажаришар, бошқа пайт Живакунинг атрофида ўралашиб юришарди).

Сўнгги пайтларда Ренанинг ҳам кайфияти йўқдай. Мени табассум билан кутиб олcа-да, нигоҳида аллақандай маъюслик бордек. Бир-икки марта ундан бунинг сабабини сўрамоқчи бўлдим-у, бироқ оғиз очмадим. Оролини соғингандир, гапириб дилини оғритиб қўймай, деб ўйладим. Чақалоқ эса кун сайин тўлишиб келаётгандай эди. У кўп йиғламас, кечаси тинч ухлар, фақат қорни очгандагина ғингшиб қўярди, холос.

Кўнглим хотиржам, чунки ижарачи аёл уйдан камданкам ҳоллардагина кўчага чиқар, Ёдгорни ўзининг боласидай яхши кўрар, Рена эмизиб бўлиши билан уни қўлига олиб, кўтариб юрарди. Ҳатто чақалоқ ухлаб қолганидаям қўлидан қўймасди. Бу томондан кўнглим тўқ эди.

– Уйингга бориш ниятинг борми сенинг? – деди чой ичаётганимда Рена менга тикилиб. – Хаёлимда ишинг чўзилиб кетгандай.

– Кетамиз. Ўзим ҳам қанотим бўлса учиб кетгудайман. Оз қолди…

– Қасд қилганларингни йўқотганинг билан ҳеч нарсани ўзгартириб юборолмайсан-ку. Эртароқ кетганимиз яхши эмасми? Тинч яшардик.

– Тўғри, лекин уларнинг уйини куйдирмасам, менга ўхшаган қанчадан-қанча одам бевақт нобуд бўлиб кетади.

– Биз Худо эмасмиз, қўлимиздан келмайдиган ишлар кўп. Ана, бир марта сени лақиллата олишди-ку. Яна уларнинг тўрига тушиб қолмаслигингга ким кафолат беради? Ундан кейин менинг орзуларим барбод бўлади. Боланг отасиз қолади.

– Жоним, ҳаммасини тушуниб турибман. Узоғи билан яна бир ой чида.

Рена индамай бошини эгди. Шу ҳолатида у ўзимизнинг қизларга жуда-жуда ўхшаб кетарди. Меҳрим жўшди, уни оҳиста бағримга босдим…

Живаку дала ҳовлисида эди, ўша ёққа боришимга тўғри келди. Шаҳардан бир соатлик йўл. Ўта сўлим гўша. Ёнидан дарё оқади. Шунақанги сокинки, дарёнинг оқаётганини сезмайсан. Бу ерга келишинг билан кайфиятинг ҳам кўтарилади. Маза қилиб айланиб юргинг келади.

Манзара худди кечагидай, дарахтлари қуюқ, салқин жойга ясатилган узун стол, устида одамнинг жонидан бошқа ҳамма нарса бор, атрофида ўша кечаги олтилик. Бугун улар хушчақчақ. Ёнларида туриб, ичкиликлар қуйиб, оғизларини ҳам артиб қўяётган қизларнинг нозик белларидан қучишар, чўғдек қип-қизил лабларидан бўса олишар, хохолашиб кулишарди.

Базму жамшид тахминан тунги ўн иккигача давом этди. Ичкиликни кўп ичишганидан стол атрофидаги олти кишининг бари маст бўлиб қолди. Уларни дала ҳовлининг ўзидаги ётоқхоналарга (ҳар бирини алоҳида ётоқхонага) ётқиздик.

Эртаси тушга яқин Рубен билан кетдим. Машинага ўтирарканман, негадир деразадан ташқарини томоша қилгим келди. Шаҳарнинг деярли ўттиз фоизи менга таниш эди. Билмаган жойларим ҳам ҳайратлантирмай қўйган. Шу боис, томоша қилмасдим. Аммо бу сафар ташқаридан кўзимни узолмадим. Ўтиб бораётган жойларимиз танишдай туйилаверди. Қачон ўтган эканман бу ерлардан, деб қанча ўйламай, барибир эслолмадим. Фақат машина жин кўчага бурилганда юрагим ҳаприқиб кетди. Ахир, неча йиллар бурун худди шу кўчага мени сўйиш учун олиб келишганди-да! Арава судраб юрган пайтларим бу кўчани роса қидиргандим, лекин тополмаганман.

Атрофни зийраклик билан кузатдим. Ҳеч бир нарса назаримдан четда қолмади. Кўрганларимни бирма-бир хотирамга жойлаб кетавердим. Ниҳоят машина ойнавандли дўконга ўхшаб кетадиган бино ёнида тўхтади. Адашдим, шекилли. Ахир у жой бошқача эди. Ҳозиргача кўз ўнгимда турибди. Қоп-қора эшик… Рубен машинадан тушиб, бино ичига кириб кетди. “Шошма, – дея ўйладим, – яна алданиб қолмайин, бу олти нуқталиларнинг қўлидан ҳар бало келади. Менимча, шайтон таълимни шулардан олган. Қилаётган маккорликлари бировнинг хаёлига келмайди”.

Рубен тез қайтди. Эшикни очиб, менга бир оз тикилиб турди-да:

– Туш, – деди.

– Тинчликми? – сўрадим ўзимни гўлликка солиб.

– Имиллама, бўл тез.

У билан бирга ойнавандли иморат эшигидан ичкарига кирдим-у, қотиб қолдим. Бу ўша жой эди! Фақат олди ойна билан тўсилибди. Бошқа ҳеч нарса ўзгармаган. Ҳаяжон босди. Ўз-ўзидан қўлим мушт бўлиб тугилди. Шу маҳал хаёлимга оқсоқолнинг гапи келди: “Ҳар нарсада шошмаслик лозим. Шошма-шошарлик билан бирор нимага эришаман, деб умид қилма”. Ўзимни босишга ҳаракат қилиб, Ренани, ўғлимни эсладим.

Ичкарига кирдик. Йўлак ўзгармаган. Эҳтимол, таъмирлангандир. Лекин шакл ўша-ўша. Яна ертўлага, кушхонага кирамиз, деган хаёлда эдим. Аммо биз бинонинг орқа томонидаги эшикдан ташқарига чиқдик. Ҳовлида катта юк машинаси турарди. Ёнида беш-олти чоғли йигит сигарета тутатиб, хохолашиб туришарди. Рубен иккаламизнинг пайдо бўлишимиз уларнинг парвосига ҳам келмади. Ёт тилдаги суҳбатларини, хохолашларини давом этказаверишди.

Рубен улар гаплашаётган лаҳжада бир нима деб бақирди. Шундан кейингина йигитлар сал сергакланишди. Паст бўйли, сариқ сочлиси машинани қўли билан кўрсатиб, алланарса деб бидиллади.

Музлаткичли машина экан. Орқа эшигини очганидан кейин билдим. Мени музхонага чиқариб қўйишди. Қолганлар эса, қоғоз қутиларни ҳозиргина Рубен иккаламиз чиқиб келган иморатдан олиб чиқиб, менга узатиб туришди. Мен тахлайвердим. Қўлим ишда-ю, хаёлим қутилар ичида. Унга нима жойланганини билгим келарди. Ахир, Рубен кимсан Живакудай одамнинг тансоқчисини бекордан-бекорга бу ерга олиб келмайди-да. Пастдагиларнинг кўзини шамғалат қилиб, қутилардан бирининг ёнига бармоғимни урдим. Осонгина тешилди. Елим халтадаги юмшоқ нарсага қўлимнинг учи тегди. “Гиёҳванд модда бўлса керак”, деб ўйладим аввалига. Бироқ кўзим билан кўргим келаверди. Аммо қутини йиртишим мумкин эмас. Шу боис, пастдагиларни гапга тутмоқчи бўлдим. Шу пайт кутилмаганда оғзи очиқ қутини узатишди. Унга қарадим-у, этим жимирлаб кетди: қути ичида целлофанга ўралган бир парча гўшт бор эди! Молнинг жигарини, юрагини, умуман, ҳамма аъзосини биламан. Кўриб турганим эса молникига мутлақо ўхшамасди. Бу айнан одамнинг ички аъзоси.

Ўн бештача қути тахланди. Демак, камида ўнга яқин одам ўлдирилган. Қизиқ, буларни қаерга жўнатишаркан? Кимга керак булар? Мабодо касал одамнинг ишдан чиқ-қан юраги ёки бошқа аъзосининг ўрнига қўйилса, унда махсус суюқликка солиб олиб борилиши керак-ку. Мен шундай деб эшитганман. Лекин булар оддий музлаткичга тиқилаяпти… Бу саволларга жавоб бериш учун айни жараённи охиригача кўришим зарур. Аммо бунга менда вақт йўқ. Демак, ҳозироқ жангни бошлашим шарт!

Агар мени “қассобхона”га олиб кирган, ўзбек тилини бинойидай биладиган паст бўйли кўзойнак етиб келмаганида, тўғриси, пастда менга қутиларни узатиб турган йигитнинг башарасига тепардим. Ундан сўнг қолганларини ҳам бир ёқли қилишга тушиб кетардим. Аммо ўша таниш кўзойнакка кўзим тушиши билан қотиб қолдим. У ҳам менга қаради. Бир неча сонияга нигоҳларимиз тўқнашди. Эҳтимол, у танигандир, балки шунчаки кўзига таниш кўрингандирман. Лекин нима бўлганда ҳам, шаштимдан қайтиб, машинадан сакраб тушдим.

Кўзойнак Рубенга ўз тилида гапирди. Шундан кейин Рубен менга бошдан-оёқ қараб кулди, бошини сараксарак қилиб, кўзойнакка жавоб қилди.

– Без ватанга бормаганга анча бўлде, – деди кўзойнак ўзбекчалаб.

Юрагим ҳаприқиб кетди. Жаҳлим босилиб, пакана, қиладиган иши одамкушликдан иборат, кўзойнакни қучоқлаб бағримга босгим келди. Ахир, ўзбекча талаффузни эшитмаганимга жуда кўп бўлди. Аммо ўзимни босдим, ҳаяжонимни яширдим.

– Бир нима дедингизми? – сўрадим жилмайиб қарарканман таиланд тилида.

– Сизни бир қадрдонимга ўхшатдим. Иноқ эдик у билан.

– Балки ўхшарман. Балки ўшанинг ўзидирман, – деб киноя қилдим.

– Дўстим, – деб кўзойнакнинг елкасига қўлини қўйди Рубен, – кўп ишлаяпсан. Икки ойдан бери тиним билмайсан. Кўрдингми, чолни кўрсанг “бобом” дейдиган бўлиб қолибсан. Ахир, сен олий ирққа мансубсан-ку.

– Тушунаман, балки кечки овқатни бирга қилармиз, менинг ҳисобимдан, албатта. Гаплашиб олардик.

– Афсуски, яқин бир ҳафта бандман. Меҳмонлар кўп. Менимча, кейинги ҳафта ҳам вақт бўлмаса керак. Африкага бориб келишим зарур… Ўтган сафар ўн долларга туширгансан.

Уларнинг суҳбатидан ғалати аҳволга тушдим. Бу ердагилар пулнинг бетига қарамаса керак, деб ўйлардим. Ахир, бу ишларидан озмунча даромад қилишмаса керак. Аммо бу иккиси қаердаги ўн доллар учун бири иккинчисини қарздорга айлантираяпти. “Булар шундай одамларки, сариқ чақаси бировга ўтиб кетса борми, дарди-дунёси қоронғи бўлиб кетади. Ўша пулини ўн баробар қилиб чиқариб олиш учун ҳар қандай тубанликдан қайтишмайди. Ҳатто хотини билан ҳам ҳисоб-китоб қилиб яшайди. Улар ўта қўрқоқ, эҳтиёткор. Улардан мумкин қадар узоқроқ юриш лозим. Чунки ёлғон ишлатмаса, куни ўтмайди уларнинг”, деган эди оқсоқол. Чолнинг гаплари нақадар ҳақиқат эканлигининг ҳозир гувоҳи бўлиб турибман.

Гарчи Рубен кўзойнакни чарчаганликда айблаётган эсада, у ўзига ишонаётганди, яъни мендан шубҳаланаётганди.

– Сен ҳайдовчи билан бирга борасан, – деди Рубен ва дўсти билан хайрлашди.

Бандаргоҳга етганимиздан кейин кўрдимки, негрлар қайтишаётган экан. Негадир уларни Живаку кузатгани чиқмабди. Ёрдамчилари бор, Рубен ҳам биздан олдин етиб келибди.

Пароходга қутиларни машина билан қўшиб ортишди. Демак, “товар”ни меҳмонлар олиб кетишади. Лекин одам гўштини улар нима қилишаркан, шунисига ҳайрон эдим.

Кузатув маросими ниҳоясига етганидан сўнг ўзимга ўхшаган таиландлик йигитдан ҳаммасини билиб олдим.

– Иштаҳалари карнайми дейман қорамағизларнинг, машинани ҳам олиб кетишди-я, – дедим уни секин гапга солиб.

– Буниси ҳали ҳолва. Живаку бир сафар унга анча тилла ҳам қўшиб берганди.

– Нафси ҳакалак отган экан-да.

– Подшоси хуш кўраркан одам гўштини. Ҳар олти ойда келишади. Туллак Рубен уларга “мол” тайёрлаб қўяди.

Этим жимирлаб кетди. Қандайдир ғалати аҳволга тушдим. Бироқ буни шеригимга билдирмадим.

– Нима, ҳайвон гўшти тешиб чиқармикан?

– Бунисини билмадим. Уни кўрмаганман, бу ерга келмаган.

– Рубен бекорга хушомад қилмаётгандир.

– Бўлмасам-чи. Нефти бор уларнинг. Рубен Живаку билан бирга нефтни арзон-гаровга сотиб олади. Кейин қимматга сотиб бойишади. Бунинг учун подшога совға тариқасида одамнинг жигаридан жўнатиб туришади.

Қўриқчининг бу гапи бошимга тўқмоқдек тегди. Олти нуқталиларга нафратим ўн чандон ошди.

– Қанақа ярамас подшо у? – сўрадим ўзимни зўрға босиб.

– Африкада. Экваториал Гвинея деган давлат бор…

Қўриқчи йигит бирдан гапиришдан тўхтаб, менга тикилиб турди-да:

– Сенга ҳеч нарса айтмадим, – деди.

– Нега бунча қўрқиб кетдинг?

– Рубен эшитиб қолса, менинг жигаримниям совға қилиб юборади. Икки марта шундай бўлган. Ҳозир қизишиб кетдим-да. Шунинг учун сенга гапириб қўйганимни сезмай қолдим. Илтимос, айтганларимни унут. Ҳар қалай, кўринишингдан сотқинга ўхшамайсан-ку.

– Хавотир олма, – деб унинг елкасига қўлимни қўйдим. Ҳаммаси жойида бўлади. Бировга ғинг демайман. Ўзим учун билиб қўйдим, холос. Энди янада эҳти-ёткор бўламан. Ҳа, яна бир гап: бу ерга келганимга анча бўлиб қолди, лекин биронта ҳам ўртоғим йўқ. Менга ўртоқ бўлишни истамайсанми?

– Мумкинмас, ошна.

– Шундаям салом-алик қилиб турарсан.

– Бунисини эплаймиз. Фақат сен оғзингга эҳтиёт бўл. Менга ўхшаб бошқаларнинг ёнида гуллаб юрмагин.

Мен Рубен ўтирган машинага чиқдим. Чиқдим-у, кўзойнак ҳам орқа ўриндиқда ўтирганидан таажжубландим. Унинг кўзи менга тушиши билан иржайди.

– Сезнеки яхше ишлайде, – деди у ўзбекчалаб.

Пешонамни тириштирганча, бир Рубенга, бир кўзойнакка қарадим, гўё энсам қотгандек бўлиб.

– Нималар деяпсан? – Рубен кўзойнакдан сўради.

– Ёшлигимда доим хиргойи қилиб юрадиган қўшиғим бўларди, сўзлари шунақа эди. Ҳозир эсимга тушиб кетди.

Рубен жавобдан қониқди, шекилли, ўшшайди. Мен эса бу маразнинг хотирасига қойил қолдим. Ахир, мени кўрмаганига қанча бўлди? Ҳали эсидан чиқармабди. Рубенни ҳам боплаб алдади… Агар бу ифлос менинг кимлигимни ошнасига айтиб берса-чи… Тўхта, режаларим барбод бўлиб кетади-ку. Нимадир қилишим керак.

Қасрга етиб боргунча шу ҳақда ўйладим. Турли режа туздим. Бироқ режаларимнинг якуни мени қониқтирмади. Шундай қилишим керакки, Живакуга қўшилиб Рубен бошлиқ ҳамма одамхўрлар асфаласофилинга равона бўлишганини сезмай қолишсин.

Машинадан тушганимиздан кейин кўзойнак яна бир марта менга тикилиб қаради. Сўнг пешонасини қашлаб, дарвозадан ичкарига кириб кетди.

Мен энди кечгача бўш эдим. Шу боис, хаёл сурганча уйга кетдим. Хаёлга шунчалик берилиб кетибманки, уйга қандай етиб борганимни сезмадим. Фақат қўнғироқни босганимдан кейингина сергакландим. Шундагина Рена билан маслаҳатлашиш керак, деган қарорга келдим ва сабрсизланиб эшикнинг очилишини кута бошладим.

Эшикни ижарачи кампир очди. У Ёдгорни кўтариб олган, иккала кўзи ёшга тўла.

– Тинчликми? – сўрадим ҳовлиқиб.

– Ре… Рена! – деди кампир худди бўғилаётгандай оғир нафас олиб.

– Нима Рена?! Гапирсангиз-чи тезроқ?! Унга бирор нарса бўлдими? Қани ўзи?!

Ижарачи кампирнинг лаблари пирпирар, кўзи ёшга тўлган эди. Ўзиям Ёдгорни зўрға кўтариб турганга ўхшарди. Яна икки оғиз баланд овозда гапирсам, ўғлимни ташлаб юборгудай аҳволда.

Секин болага қўлимни узатдим. Йўқ, адашган эканман, у гўдакни бағрига маҳкам босиб турган экан, зўрға олдим. Шундан кейингина кампир тилга кирди.

– Рена кетиб қолди, – деди у шунчаки гапни айтаётгандай бепарво оҳангда.

– Қаёққа кетади, нега кетади?! – дедим даҳшатга тушиб.

– “Ўзимникиларнинг ёнига кетаяпман. Узримни айтиб қўйинг. Бола отасидан айрилмасин, деб эргашиб келгандим. Мана, бола омон-эсон туғилди. Соппа-соғ. Мен ниятимга етдим. Нодирга тайинланг, Ёдгорга мен ҳақимда асло гапирмасин. Биламан, икки қайсарнинг боласи, албатта, қайсар бўлади. Ўғлим катта бўлгач, мени қидириб сарсон бўлмасин. Мен ўғлим билан Нодирни қаттиқ севаман. Уларнинг шу дунёда яшаётганининг ўзи мен учун катта бахт”, деди.

Кампир Ренанинг гапларини сўзма-сўз такрорларкан, кўзидан дув-дув ёш оқарди.

Мен бу гапларни тушимда эшитаётгандай, оёқ-қўлим музлаб кетди. Бошим айланди. Йиқилиб тушмаслик учун секин чўк тушдим.

– Мен, – гапини давом эткизди ижарачи кампир, – Ренага жуда ўрганиб қолган эканман. У худди кетмагандай. Нариги хонада ухлаётгандай, ҳали-замон уйғониб Ёдгорни қўлимдан оладигандай. Қийналдим…

Кампир яна алланималар деди. Бироқ унинг гапларини эшитадиган аҳволда эмасдим. “Бўлиши мумкинмас, Рена шунчаки ҳаммасига қўл силтаб кетолмайди. У жасур аёл. Севгиси учун ўлишгаям тайёр… Нега кетди? Болани битта ўзим катта қилолмайман-ку. Огоҳлантиргандаям майлийди! Энди нима қиламан?!” – дея бошим қотарди.

Бола чинқириб йиғлаб юборди, шундагина ўзимга келдим… Ёдгорни ижарачи кампирга тутқаздим-у: “Ҳозир келаман”, деганча ортимга бурилдим.

Тўғриси, бир шиша ароқни қандай ичиб қўйдим, билмайман. Бир пайт ўрнимдан турай десам, бошим айланади. Ўтиб кетар, деган хаёлда озроқ ўтирдим. Бироқ ўтиб кетмади, кайфим ошиб, кўз олдим қоронғилашди. “Гўдаккина, – дедим ўзимга-ўзим гапириб, – онанг сени ташлаб кетди. Мана, даданг ҳам маст. Агар кампир бўлмаганида, бугун сенга ким қарарди? Қорнинг очиб, дардингни бировга айтолмай йиғлаб ётаверармидинг?”

Ичган ароғимнинг пулини тўлашни ҳам унутиб, гандираклаганча кафедан чиқарканман, тинмай ғудранардим. Бир маҳал ортимдан кимдир кўйлагимни тортқила-ётганини сезиб қолдим. Ўгирилиб қарасам, ёшгина қиз турибди.

– Сен… Сен менга айт-чи, сев… севган одамингдан фарз… фарзанд кўр… кўрсанг, ташлаб кетармидинг? – дедим унга.

Қиз менга анграйиб қаради. Ҳойнаҳой, ичавериб эси оғиб қолган бўлса керак, деб ўйлагандир.

– Айт, – дедим ҳамон бир сўз демай термилиб турган қизга.

У кўрсаткич бармоғи билан бош бармоғини бир-бирига ишқалаб менга кўрсатди. Лекин гапирмади.

– Ҳа сен… сен… Ҳиқ!.. Соқовмисан? Биринг туғ… туғиб қочасан… бошқанг соқовсан. Ҳамманг бир гўрсан. Ўзимизнинг ўз… ўзбекка тўғри келмайсан.

Гапим тугар-тугамас унинг ёнига бақалоққина бир одам келди-да:

– Нима гап? – деб сўради.

– Билмадим, – деди қиз, – хорижлик шекилли, алланималар деяпти. Тушунмадим.

Ўша лаҳзада гўё ёрилдим. Шунақанги қаҳ-қаҳ отиб кулдимки, кўзимдан ёш чиқиб кетди. Ахир, мен ўзбекча гапираётганимни ўзим сезмабман.

– Кечирасиз, – дедим ўзимни босиб олгач, бақрайиб турган бақалоқнинг елкасига қўлимни қўярканман, – мастликда одам қайси тилда гапираётганини ҳам сез… сезмай қоларкан, ҳиқ…

Бақалоқнинг юзига табассум югурди.

– Чет элдан келиб, бизнинг тилимизни шунча ўзлаштириб олганингиз учун ароқ сизга текин. Истасангиз, яна битта бериб юбораман. Қайси меҳмонхонага жойлашганингизни айтсангиз, йигитлар олиб бориб қўйишади. Ҳар қалай, меҳмонсиз, бу аҳволда кўчада юрсангиз, полиция бошингизни қотириши мумкин. Бизникилар меҳмонни юз-хотир қилишмайди.

– Ташаккур. Шаҳ… Шаҳрингизни яхш-ши б…б... биламан. Таксида етиб оламан, лекин барибир ар… ароқнинг пулини тўлайман.

Тўғриси, бақалоққа қанча пул берганим ёдимда йўқ. Кўз олдимни туман қоплади. Йиқилаётганимни аниқтиниқ эслайман-у, лекин биронта аъзомни қимирлатолмайман. Хуллас, қолгани эсимда йўқ. Кўзимни очсам, юмшоққина каравотда ётибман. Хона ҳам ажабтовур. Ким мени бу ерга олиб келганини эслашга уриндим. Кошки, эслаёлсам. Бошим лўқиллаб оғрир, сув ичгим келарди. Секин ўрнимдан турдим. Эшикни очиб ташқарига чиқмоқчи бўлдим. Шу пайт эшик очилиб, тиржайганча ба-қалоқ кириб келди. У кўзимга иссиқ кўринди, лекин қачон, қаерда у билан дуч келганимни эслолмадим. Пешонамни тириштирганча унга тикилиб қолдим.

– Бош оғримаяптими? – сўради бақалоқ тиржайган башарасини зиғирча ўзгартирмай.

– Оғрияпти, – дедим. – Мен қаердаман? Сиз кимсиз?

– Меҳмонимсиз, маст бўлиб қолганингиздан сўнг дам олиш хонамизга олиб кириб ётқиздик. Яхши ухладингизми? Озгина ароқ ичиб юборсангиз бош оғриғи қолади.

Мен афтимни буриштирдим. Қўлимни ҳавода силкитиб “керакмас” деб ишора қилдим-да:

– Қаерда юзимни ювсам бўлади? – деб сўрадим.

Муздеккина сув чиройимни очди, бош оғриғи ҳам қолгандай бўлди. Бақалоқ билан хайр-хўшлашиб ташқарига чиқдим. Аллақачон қоронғи тушибди. Фақат бир озгина юрганимдан сўнг нима мақсадда кафега кирганим, нега ичганим хаёлимга келди. “Рена!.. Буни сендан кутмаган эдим!” – дея нолинганча ўғлимнинг ёнига тезроқ етиб бориш учун шитоб билан юриб кетдим.

Ижарачи аёл қовоғини солиб кутиб олди.

– Ҳеч қурса, сен болангни ўйласанг бўлармиди? Биринг туғдириб, иккинчинг туғиб, сўнг бечора гўдакни ташлаб кетвординглар. Шунақа ниятларинг бор экан, нима қилардинглар норасидани дунёга келтириб? Энди сенларнинг касрингга қолиб бу шўрлик бир умр азобланиши керакми? – дея жавради.

– Йўқ, буни ташлаб кетадиган аҳмоқмасман. Ўлсам…

– Яхшиси, онасини қидирсанг бўларди. Ҳеч ким онасидек меҳр беролмайди. Ичганинг билан фойдаси йўқ, ёнингда туриб бўлмайди.

Мен нима деяримни билмай қолдим. Кампир боплаб тузлади. “Бунча сасийсан, оғзинг оқова трубасими?” – дейиши ҳам мумкин эди-ку. Аяди, шекилли. Менимча, азбаройи Ёдгорнинг борлиги учунгина шундай қилди. Чунки у Ёдгорни жуда яхши кўради. Айтса бўларди-ку: “Бола сеникими, ол-да, уйимдан чиқ. Қайтиб қорангни кўрсатма”, деб.

– Болага сут керак, – деди кампир. – Ҳозирча дўкондан олиб келиб ичираяпман. Лекин онасининг сутига тўймаса бўлмайди. Бор, қидир, узоқлаб кетмагандир. Шаҳарни билмайдиган, бунинг устига, ёнида ҳужжати йўқ одамнинг бирон ёққа кетиб қолиши гумон… Эркаксан, ўзингни қўлга ол!

Худди онамдан дакки эшитгандай бўлдим. Кампирга меҳрим янаям жўшди. Итоаткорлик билан уйдан чиқиб кетдим. Кўчага чиққанимдан сўнг: “Қаёққа бораман?” – деган ўй келди хаёлимга. Ярим кечаси, устига-устак, ҳамма уйида дам олаётган бўлса. Кимдан нима деб сўрайман? Кундуз бўлганда-чи? Ренани ким ҳам танирдики, фалон жойда кўрувдим деса?

Таваккал қилиб таксига ўтирдим-да, бандаргоҳга бордим. Ҳамма ёқни айланиб чиқдим. Рена йўқ. Аэропорт, вокзални у билмайди. Ўйлаб қарасам, бандаргоҳни топиб келиши ҳам даргумон. Шу пайтгача ижара уйдан чиққани йўқ… Таксичига айтса, олиб келиб ташлаши мумкину, аммо орол қайси томондалигини билмайди-ку… Бошим қотиб, бандаргоҳдан чиқиб, машиналар зувиллаб ўтаётган кўча бўйида туриб қолдим. Бир маҳал ёнгинамга қоп-қора “Жип” илкис тормоз бериб тўхтади ва эшиги очилиб, пўрим кийинган бир йигит сакраб тушди-да, менга юзланиб:

– Бу ерда нима қилиб юрибсан?! – деди баланд овозда. – Сени қидирмаган жойимиз қолмади.

Уни танидим. Живакунинг тансоқчиларидан. Камгап йигит. Ҳалигача оғиз очиб гапирганини бирор марта эшитмаганман. Ваҳоланки, ҳар куни қаср ёнида кўрардим. Салом берсам, фақат бошини ирғаб қўярди. Бошқалар билан ҳам гаплашаётганига кўзим тушмаган.

– Тинчликми? – сўрадим ундан.

– Машинага чиқ, борганда биласан.

Машинага ўтиришни ҳам, ўтирмасликни ҳам билмай иккиланиб туриб қолдим. Ахир мен Ренани топишим керак. Лекин буни унга айтолмайман. Бундан пайтда Живаку билан неча пуллик ишим бор? Чақирмаса, ундан нарига ўтиб кетмайдими? Аслида нима қиламан шулар билан ўралашиб? Уйга етгулик пулим бўлса, аэропортдагиларнинг кўзини шамғалат қилиш қўлимдан келса, жўнаб кетавермайманми?.. Бунинг учун Ренани топишим керак, ернинг тагидан бўлса ҳам топмасам бўлмайди. Ҳар қалай, ҳозирча Живаку билан алоқани узмай турганим маъқул.

– Нимага турибсан, бўл тез! – деди йигит тоқатсизланиб.

– Сигаретинг борми? – сўрадим йигитга бепарво одамдай боқарканман.

– Чекмасдинг-ку, – ҳайрон бўлди у.

– Чекким келиб қолди.

– Машинада.

Тутунни ичимга тортгандим, йўтал тутиб қолди. Машинани елдай учириб кетаётган йигит кулди:

– Оғайни, уддалаган чекади.

У минг бор ҳақ эди. Ҳар бир ишнинг устаси бор. Бировнинг касби-корига зинҳор бурнингни тиқма, кесиб олишади…

Қасрга киришим билан кўзойнакка дуч келдим. Вақт алламаҳал бўлган. Шу боис, унинг бу ердалигидан ажабландим ва айни пайтда сергакландим ҳам.

– Хайрли тун, – дея ўшшайиб ўзбекча гапирди у.

– Тушунмадим, – дедим мен таиланд тилида, – илтимос, ўзингизнинг лаҳжангизда гапирмасангиз.

– Шунақами? – айёрона боқди у.

– Таиландчани яхши билсангиз керак. Ҳар қалай, бошқалар билан гаплашаяпсиз-ку.

– Биласизми, мен ҳатто биринчи марта қачон иштонимни ҳўллаб қўйганимни ҳам яхши эслайман. Ўшанда икки кунлик чақалоқ эдим.

– Хотирангизга балли. Лекин мен ҳақиқатан сиз гапираётган тилни тушунмайман. Ҳайронман, нега менга умримда эшитмаган…

– Наҳотки? Мен бундай деб ўйламайман. Яхшиси, юринг, сизга бир нарсани кўрсатаман. Эҳтимол, ўшандан кейин бир-биримизни тушунармиз.

– Узр, Живаку жаноблари қидираётган эканлар. Шунга…

– Унинг хабари бор, – деб у гапимни бўлди.

– Начора, у хабардор экан, қани, бошланг.

Биз залнинг ўртасидан кесиб ўтиб, чап томондаги оппоқ эшикдан ичкарига кирдик. Унча катта бўлмаган шинамгина хона. Тўрда экрани катта телевизор, ўртада айлана стол, юмшоқ курсилар, хонага мос қандил. Хуллас, маза қилиб дам оладиган жой.

Кўзойнак телевизор тагидаги видеомагнитофонга кассета қўйди ва мени курсига ўтиришга таклиф қилди.

Унинг қилаётган ишига ҳайрон бўлиб, кўрсатилган жойга ўтирдим.

Телевизор экрани ёришди ва ўша мен биладиган, одамларнинг ички аъзолари чавақланадиган “цех” кўринди. Ертўла йўлаги. Кўзойнак пилдираб кетаяпти. Ортидан довдираб, атрофига олазарак боққанча ёшгина йигит бораяпти. Улар махсус хонага киришди. Кўзойнак йигитчага кутиб туришни айтди ва ўзи ичкарига кириб кетди… Этим увишди. Вужудимда титроқ турди. Тишларимни бир-бирига босиб, зўрға чидаб ўтирибман. Чунки ўша соддагина, ҳеч нарсадан хабари йўқ ёшгина йигит мен эдим.