Читать книгу "Бахтнинг олис манзили"

“Ақлим билан қилмадимми шу ишни?” – деган хаёлга бордим. Ҳаммасини олдиндан мўлжаллагандим: мақсадим – жонимга қасд қилмоқчи бўлган махлуқни ўлдириш эди. Бошқача бўлиши мумкин эмас. Лекин… Лекин мен одам ўлдирдим! Бировнинг қонини тўкдим!.. Оёқларимнинг дармони қуриб, чўк тушиб ўтириб қолдим. Ўтиравердим… Шу ўтирганимча қуёш бир терак бўйи кўтарилгунча қимирламадим. Хаёлимдан нималар кечмади, эслолмайман. Балки ақл-идроким ўчгандир. Лекин қаттиқ қўрққаним рост. Йўқ, қилмишимни сезиб қолишларидан, қамашларидан қўрққаним йўқ. Одам ўлдириш жуда ёмон экан…

Ниҳоят ўрнимдан турдим. Шунда тош устига ўтирганимни, тиззамга тош ботиб кетганини сездим.

Ички бир туйғу мени ўрага тушишга ундади. Оҳ, айни лаҳзада бунинг мен учун нақадар қўрқинчли эканлигини билсангиз эди! Бунинг ўрнига: “Уммонга чўк”, дейишса бажонидил рози бўлардим.

Ўрага бошимни тиқиб қарадим. Бу ердаги манзара мени баттар даҳшатга солди. Қатор терилган ўнтадан зиёд калла суяги, ўра дорига осилган одамнинг қўли, сони… кўзим тиниб, эсим оғиб қолаёзди. Йиқилиб тушмаслик учун ўранинг лабига қўлларимни тирадим. “Ўҳ, мараз! Бу одамнусха махлуқ шерикларимдан бошқа яна қанча кишиларнинг бошини еган экан?” Ўйлаганим сайин ғазабим тошди ва ҳеч иккиланиб ўтирмай, “тап” этиб ичкарига сакраб тушдим.

Ўра эмас, бу бир ғор эди. Ҳавоси шунақанги бадбўйки, димоғни ёради. Беихтиёр қўлим билан бурнимни бекитдим. Кўзларимга ишонмайман-у, лекин дорга илинган гўшт бўлаклари пиширилган эди. Гулхан ўчиб қолган эса-да, қуёшнинг ёруғи ичкарини ёритиб юборган, хом гўшт билан пишганини фарқлаб бўларди. Чидаб туролмадим, кўзи шокосадай очилиб, тили оғзидан чиқиб қолган одамхўрнинг лошини бир тепдим. Шунда унинг елкасидаги расмга кўзим тушди: олти нуқтадан иборат белги… Шундан кейин унинг кимлигини янаям яхшироқ англадим. Ғазабим икки ҳиссага ортди.

Мурдани тепган одаммасдим, лекин ҳозир ўзимни тутолмай, нафасим бўғзимга тиқилгунча одамхўрнинг жасадини тепкиладим. Сўнг манглайимдан оққан терни артиб: “Бу ифлос яна нима қилғиликлар қилган экан?” – деган ўйда атрофни кузата бошладим. Ғорда болта, пичоқ, нарвон ва бир киши чўзилса бўладиган хас-хашак тўшалган ётоқ-жой ҳам бор эди. Бўртиб чиққан тошлардан бинойидек токча ясаб олибди бу ёвуз. Токчадаги идишларда туз, гугурт ва яна алламбалолар бор.

Ортиқ бу ерда туролмадим. Нарвонни ғорнинг оғзига тирадим.

Ташқарига чиққач, бир оз чўзилиб ётдим. Буткул ҳолдан тойган эдим. Ором олгим келар, бироқ кўзимни юмишим билан ғорда кўрганларим жонланарди. Одамхўр тошларни суриб ташлаб ғордан чиқиб келаётгандай туйилаверди. Қўрқиб бошимни кўтариб ғор томонга қарадим. Майин шамол эсарди, ғор оғзига қотирилган харсанг қабрдай дўмпайиб турарди. Мен бу ерда ортиқ туролмаслигимни сезардим. “Бир оқшом юрагим ёрилиб ўлиб қоламан”, деб ўйладим. Хаёлимда ўликлар энди тинч қўймайдигандек. Лекин қаёққа бораман? Ҳамма ёқ сув бўлса…

Бояги журъатдан юрагимда асар ҳам қолмаганди. Шу ерда тағин озгина ўтирсам, мени ваҳимага солаётган оқшомни кутишга ҳам ҳожат қолмайдигандек. Судралиб ўрнимдан туриб юқориладим. Оролнинг энг баланд жойига чиқдим, узоқларга термилдим. Кутилмаганда кунчи-қар томонда, чапроқда бир қора нарсага кўзим тушди. Юрагим ҳаприқиб кетди, нафас олишим тезлашди. “Нега шу пайтгача қарамадим у тарафга? Мен қутулдим! Мен омон қоламан!” – деб бақирганча рақсга тушиб кетдим. Шодлигим чексиз эди. Худди қишлоғимни кўргандай бўлгандим.

Аммо шодлигимнинг умри жуда қисқа бўлди. Туйқусдан хаёлимга келган: “У ергача қандай сузиб етаман?” – деган ўйдан ҳафсалам пир бўлиб, чўк тушганча йиғлаб юбордим: “Ўлиб кетаманми шу тошлар орасида, эй, Худо?” – ерни муштлаб нола қилдим. Бу билан ҳам қаноатланмай, қўлимга илинган тошни олиб пастга улоқтирар, айни чоғда худди бировдан қасд олаётгандай: “Мана сенга, ярамас! Мана сенга!” – деб бақирардим. Отган тошларимдан бири узоқ учди. Кўзимдан ёш оққанча қараб турдим. Тош ерга тушиб думалаётганида кўзим қайиққа тушди. Қайиқнинг бурни қуруқликка туртиб чи-қиб, дум қисми эса сувда қалқиб турарди. Ғам билан қувонч ораси бир қадам экан. Мен шамолдай елиб пастликка шўнғидим. Ҳовлиққанимдан, ўзимни тўхтатолмай, шалоплаб сувга кириб кетибман…

Қайиқнинг тешигини эгнимдаги йиртиқ кўйлагимни тиқиб бекитмоқчи бўлдим. Кўнглим тўлмади. Бир тошни понага ўхшатиб йўниб, устидан кўйлагимни ўраб тешикка тиқдим. Ҳартугул, тешик жипс беркилди. Бахтимга эшкак ҳам бор экан.

Қайиққа ўтириб, сўнгги бор қувончу қайғуларимга маскан бўлган оролга қарадим. Шерикларимни бирма-бир эсладим. Кўз ёшга тўлди. Тирик қолсам, улар учун қасд олишни кўнглимга тугдим. Шундан кейин эшкак эша бошладим. Очиғини айтсам, шу оролга ҳам меҳрим тушиб қолган экан. Ҳа, бу ерда хавф-хатар остида яшадим, лекин барибир яшаган жойи одамнинг кўзига иссиқ кўринади-да.

Бошида билинмайди-ю, кейинчалик эшкак қўлни толиқтириб қўяркан. Бунинг устига, тепада қуёш қиздираяпти. Тез-тез бошимни ҳўллаб оламан, аммо фойдаси кам.

“Эй, Худо! – деб илтижо қиламан. – Ишқилиб, акула-пакулага дуч келиб қолмайин-да. Қайиқни парчалаб ташласа тамом. Ёмғирдан қутулиб дўлга тутиламан”. Ха-ёлим ўзимга душман. Ҳар балони ўйламасликка ҳаракат қилдим. Чалғий деб Нозимани эслашга уриниб кўрдим.

Йўқ, эслаёлмадим. Одамхўр махлуқ, териб қўйилган бош суяклари, дордаги гўшт… (булардан қутулолмайман, шекилли) мени севган қишлоқдош қизнинг қиёфасини кўз ўнгимга келтиришга йўл бермасди. Эшкак эшаётган озғин қўлларим титрар, бўғзимга ўкинч тиқилган эди.

Бир маҳал шамол турди. Омадимни қарангки, шамол айни мен мўлжаллаб сузаётган қуруқлик томон эсарди. Шамол кучайганида қувондим, тез-тез ортимга ўгирилиб, қуруқликка қараб қўяман. “Яқин қолди, насиб этса, ҳадемай кўзлаган манзилимга етаман”, деб ўйладим. Аммо ширин хаёлим тарқамай туриб, довул қўпди, тўлқин қайиқни писта пўчоғидай ўйната бошлади. Мен жон-жаҳдим билан эшкакка ёпишдим, узоғи билан бир соатларда қуруқликка омон-эсон етиб оламан, дея мўлжалладим. Афсус…

Том бўйи кўтарилган тўлқин қайиқ билан қўшиб ютиб юборгудай қутуради. Эшкакни қайиқ ичига ташлаб, икки қўлим билан қайиқнинг четидан маҳкам ушлаб ўтириб олдим. “Агар қайиқ тўнтарилиб тушса ҳам қўйиб юбормайман”, деган хаёлдаман. Аммо бандасининг айтгани бўлавермаскан. Бир пайт қора тўлқин устимдан бостириб келиб, чирпирак қилиб улоқтириб юбордики, қайиқдан учиб чиқиб кетганимни сезмай ҳам қолибман. Бир зум хаёлим қочди, карахтлигимда ичимга сув ютиб юборибман. Лекин тезда ўзимни ўнглаб, юзага чиқишга уриндим.

Тез-тез нафас олганча қайиқни қидирдим. Бахтимга, узоққа тушмаган экан. Амаллаб етиб олдим-да, маҳкам ёпишдим, тўлқин қанчалик қутурмасин, қўйиб юбормадим. Аммо дармоним қуриб, кўзим тиниб, атрофни ғирашира илғардим. Шу аҳволдаям умидимни узганим йўқ. Қирғоқдаги дов-дарахтлар кўзимга кўрина бошлаганда чўкаётганимни аранг англардим…

Кўзимни очсам, қум устида ётибман. Олтмиш-етмиш қадам нарида ўрмон: дарахтларнинг шохлари шамолда тебранаяпти. Кўнглим беҳузур бўлди, ўқчий бошладим. Ичимда сувдан бўлак ҳеч вақо йўқ эди. Чарчаб қолдим ва юзимни қумга қўйдим. Ана шу пайт қулоғимга чақалоқнинг чинқирган товуши эшитилди. Бошимни кўтардим. Овоз ўрмон томондан келаётганди. Ўрнимдан турдим. Худди маст одамдай гандираклаб товуши тинмаётган чақалоқни ахтариб йўлга тушдим.

Биринчи, иккинчи дарахтнинг ёнидан ўтдим, учинчисига етганимда ғалати манзарани кўрдим: олти-етти ойлик чақалоқ оёғидан дарахт шохига осиб қўйилганди. Шўрлик гўдак шамолда ҳар тебранганида, дарахтнинг танасига манглайи билан уриларди. Уни ечиб олдиммийўқми, тўғриси, аниқ билмайман, бирдан кўкрагимга бир нима гурсиллаб урилди. Эҳтимол, менга шундай туйилгандир, ишқилиб, нима бўлган тақдирда ҳам, орқамга ағанаётганимни эслайман, холос.

Қанча вақт беҳуш ётганимни билмайман, кўзимни очсам, оппоқ соқоли кўкрагига тушган бир чол бош учимда ўтирибди. Ўрнимдан турмоқчи бўлдим, у “қимирлама” дегандек кўкрагимдан босди.

– Қаердаман? – сўрадим ўзбекчалаб.

Қария жавоб ўрнига кулиб қўйди. Шундан кейин гапимни таиландчада такрорладим.

– Менинг уйимдасан, – деди чол ўша кўйи жилмайиб.

– Қандай… келиб қолдим?

– Бу саволингга ўзинг жавоб беришинг керак. Фақат ҳозир эмас, кейинроқ. Аввал ўзингга келиб ол, қара, суягинг қолибди, холос.

Мен жилмайишга уриндим, лекин уддалай олмадим. Кўзим юмилиб кетаверди.

– Ухлашни бас қил, – деди чол майин овозда, – уч кундан бери ухлаяпсан. Қайтиб уйғонмайсанми, деб қўрққандим. Жонинг тошдан экан. Кел, манавини ич.

У қўлини бўйнимдан ўтказиб бошимни кўтарди ва оғзимга пиёлада қандайдир суюқлик тутди. Икки марта ҳўплаёлдим, холос. Учинчи қултум томоғимга тиқилиб қолди. Ўқчидим, лекин қусмадим. Пешонамдан тер чи-қиб кетди. Чол бошимни оҳиста ёстиққа қўйди. Мен чуқур-чуқур нафас ола бошладим. Кўзимга ҳар бало кўриниб кетаверди: қишлоғимиз, отам, укаларим ўтди кўз олдимдан. “Ўлаяпман, шекилли, – деб ўйладим. – Бун-ча тез? Бунча осон? Жон бериш қийин бўлади, деганлари бекор экан”. Йўқ, чол айтгандай, жоним тошдан экан. У пешонамга нимадир қўйганини сездим.

– Мен ўлмайманми? – сўрадим ундан.

– Хавотир олма, энди яшайсан.

Дарҳақиқат, кўп ўтмай бемалол кўзимни очдим.

– Ана, айтдим-ку, – деди чол хурсанд бўлиб, – энди манавидан ич, тетиклашасан.

У берган суюқлик тахир эди. Бу таъмни мен аввал ҳам туйгандайман. Лекин қаерда татиб кўрганимни эслаёлмадим.

Беш кун жойимдан қимирламай ётдим, чол ҳам ёнимдан жилмади ҳисоб. Соқоли уникидан қолишмайдиган, кўзлари қисиқ, пешоналарини ажин босган уч-тўрт киши ҳам кириб-чиқиб туришди. Ҳаммаси мен биладиган таиландчада гапирарди. Уларнинг гап-сўзларига қараганда, сувдан чиқиб келибман. Сўнг дарахтда осилган чақалоқни ечиб олиб, ерга қўйибман.

Улар менинг жудаям озғин, мурдага ўхшашимдан хавфсирашибди. Чақалоққа зиён етказиб қўйишимдан чўчишиб, “пегана” (бамбукдан ясалган думалоқ қурол) билан уриб ағдаришибди. Сўнг бу ерга – оқсоқолнинг ёнига олиб келишибди (қизиқ, кўринишидан бари бир-бирига ўхшайди, оқсоқолини қандай ажратиб олиш мумкин?). Ҳа, эсладим: улардан дастлаб:

– Мени семиртириб, кейин сўйиб емайсизларми? – деб сўраганман.

Чоллар бир-бирларига ажабланиб қарашди, сўнг менга юзланишди. Берган саволимдан ўзим ҳам ноқулай аҳволга тушдим-у, лекин нима қилай, мудом одамхўрлар қўлига тушавериб, юрагим зада бўлиб қолган эди-да.

– Хавотир олма, – деди оқсоқол, – уйингга бемалол етиб оласан.

Бирдан кўзимда ёш ҳалқаланди, йиғлаб юборишдан ўзимни зўрға тийдим.

– Энди тур, ётаверсанг оғирлашиб қоласан. Еттита касалинг бор. Иккитасини даволадим, холос. Қолганини, ҳаракат қилмасанг, тузатолмайсан.

Унинг гапи таъсир қилиб, ўрнимдан туришга ҳаракат қилдим. Бир уринишда кучим етмади. Чоллар ёрдам берай демади, безрайиб қараб туришибди. Алам қилиб, иккинчи уринишда ўрнимдан туриб ўтирдим. Бошим айланди, ётиб қолмай деб ерга қўлимни тираб олдим.

– Яхши, – деди оқсоқол кулиб, – иродали йигит экансан. Тез орада ўзингга келасан.

Улар оёққа туришимга ёрдамлашишди-ю, лекин ташқарига чиқиб олишимга кўмаклашишмади. Бу қариялардан нима умид? Ўзларининг гавдасини кўтариб юришсаям катта гап. Ёшлариям етмиш-саксонга бориб қолгандир, деб ўйладим.

Ташқарига чиқиб, тоза ҳаводан нафас олдим. Ёғочдан тикланиб, томи қамиш билан ёпилган тўртта уй қўққайиб турарди. Беш-олти қадам наридан бошланадиган ўрмонга кўз ташладим. Буларнинг барини мен аввал кўргандай эдим, шу боис, ҳайратланмадим, шунчаки бош чайқаб қўйдим. Уйлар олдида беш-олти бола чопқиллаб юришар, ора-чора енгил сакраб ҳавода ўмбалоқ ошиб тушишарди, бунга ҳайратланмай иложим йўқ эди.

Болакайлар нари борса олти-етти ёшларда. Уларни кўриб ёшлигим, кўча чангитиб юрганларим эсимга тушиб, йиғлаб юбораёздим. Тўғри, уларга ўхшаб ҳавода учиб айланиб ерга тушиш менинг қўлимдан келмасди. Аммо болаликдаги завқ-шавқим буларникидан кам бўлмаган.

Оқсоқол билан бирга овқатландим. Кўп емасам-да, дарров тўйиб қолдим.

– Ҳали ўрганиб кетасан. Ошқозонинг кичрайиб кетган. Ҳа, сенга маслаҳатим: сувга қарама. Бирор ўн кундан кейин қарайсан, – деди оқсоқол.

Нега бундай деганини тушунмадим, шундай эса-да, “хўп” дегандек бош силкиб қўйдим.

– Мана, анча ўзингга келиб қолдинг, – деди у гапини давом эттириб. – Энди нима бўлганини бирма-бир гапириб бер.

Мен учун ўтмишимни эслаш жуда оғир эди. Не кунларни бошдан ўтказмадим. Қанақанги каззобларнинг қўлига тушмадим. Энди ўшаларни бир бошидан қайта эслаш… Оғир… Жудаям оғир.

Бир муддат тин олдим. Мардикорликка борганимдан оролда одамхўрни ўлдирганимгача кўрган-кечирганларимни хаёлимдан ўтказдим. Шундан кейин гапиришга тушдим.

Оқсоқол, бирор марта бўлсин, гапимни бўлмади. Тўхтаб хаёл суриб қолган кезларим юзимга диққат билан тикилиб тураверди. Аммо одамхўр билан рўй берган воқеани айтаётганимда чидаб туролмади: менга тушунарсиз тилда бир нима деб қаттиқ гапирди. Сўнг менга “давом эт” дегандек ишора қилди.

– Биламан, – деди у гапларимни охиригача эшитиб бўлгач, – улар Исо пайғамбар – Оллоҳнинг элчисининг хочга михланишига сабабчи бўлишган. Мана, неча юз йиллар ўтса ҳамки қони тўкилган, вайронагарчилик рўй берган ҳодисаларга улар аралаш. Умрларининг ҳар бир сониясида Оллоҳга ширк келтириш билан овора. Қани, бу ёққа юр, сенга кўрсатадиган нарсаларим бор.

У ўрнидан туриб уй томон юрди. Ортидан эргашдим. Зиналардан иккинчи қаватга кўтарилдик. Сиртдан қарасангиз, бу уйни ҳечам икки қаватли деб ўйламайсиз. Саксондан ошиб қолган қариянинг зиналардан енгил кўтарилиши янада таажжубланарли. Тепадаги қаватга чиқ-қанимизда оғзим очилиб қолди. Пастда учта хона бўлса, тепадаги қаватда бу жой яхлит бир хона, ичи китобга лиқ тўла эди. Кичкина бир оролда, гадойтопмас бир жойда бунчалик кўп китоб борлиги ҳар қандай одамнинг ақлини шошириб қўяди. Ҳайҳотдай хонани китоб жавонлари тўлдириб турарди. Мен кирган жойимда анграйиб туриб қолдим. Оқсоқол жавонлар орасидан адашмай бориб битта китобни олди-да, варақлади. Сўнг мени ёнига чақириб кўрсатди.

– Мана, – деди у китобдаги тагига қизил қалам билан чизиб қўйилган сатрларни кўрсатаркан, – мана бу ерда аниқ-тиниқ ёзиб қўйилган.

Ёзувнинг арабча эканини билардим, бироқ ўқишга тишим ўтмасди. Шу боис, бир китобга, бир оқсоқолга қарадим.

– Дининг нима? – сўради у.

– Ислом.

– Нега унда билмайсан?

– Ҳеч ким ўргатмаган.

– Нега ўргатмаган?

– Билмадим.

– Яхшимас, ўзининг динини билмаслик… Бу бетда Исо воқеаси ёзилган. Ўз қавмининг одамлари римликларга Исони сотишади, унинг устидан бўҳтон уюштиришади. Исо калтакланади, минг бир қийноққа солинади. Бироқ сотқинлар бу билан ҳам қаноатланмай, Оллоҳнинг элчисини хочга михлашни талаб қилиб туриб олишади… Балки ўшанда Исо уларни қарғагандир, лаънатлагандир. У ёғи бизга қоронғи. Лекин далил шуки, ўша лаънатланганлар ўта маккор, ўта ақлли. Қаердаки, бойлик бўлса, унга эга чиқишга ҳаракат қилишади, буни уддалашади ҳам. Улар аввал ишончига киради. Бунинг учун минг хил найрангни ўйлаб топади. Кейин жуда устомонлик билан алдаб, бор-будига эга чиқади. Қарабсанки, қуп-қуруқ тошлоқ жойда осмонўпар миноралар, сайилгоҳлар, фавворалар пайдо бўлади.

Сен ёш болаларни супрадаги ун устига яланғоч ўтқазишиб бигиз тиққанларини эшитганингни гапирдинг. Бу ҳали ҳолва. Улар шундай хунрезликларга қўл уришганки, ҳайратдан ёқангни ушлайсан… Буни сенга кейинроқ гапириб бераман… Сени ертўлага олиб тушганларида емоқчи бўлишмаган. Ўпка, жигарингни, юрагингни сотишни мўлжаллашган. Дунёда шундай бой одамлар борки, битта юракни сотиб олиш учун миллион-миллион долларни аямайди. Аслидаям, аяб нима қилади? Агар юраги ишдан чиқиб, яшашдан маҳрум бўлиб қолса, пулларининг кимга кераги бор? Энди ер остида қилган ишинг хусусида: уларнинг нияти, албатта, сенинг аъзоларингни сотиш бўлмаган. Кимёвий йўл билан олмос ясаш мумкин. Лекин бунинг учун ҳам махсус тош керак. Хуллас, сени ишлатишган, холос. Кейин мурувват кўрсатишган…

– Сиз буларнинг барини қаердан биласиз? – дея оқсо-қолнинг гапини бўлдим.

У жилмайди ва китобларни кўрсатди:

– Бу ер – хазина. Ҳар битта китобни камида ўн мартадан ўқиб чиққанман.

– Қандай қилиб?

– Еттита тилни биламан. Шунинг учун ҳам сен билан бемалол гаплашиб турибман.

– Тил билган билан… бунча китобни ўқиб чиқиш учун озмунча вақт керакми?

– Нима, сенингча, бир юз ўттиз икки йил кам вақтми?

– Ни-ма? – дедим мен ҳайратланиб, – бир юз ўттиз икки?!

– Ҳа, мен шу ёшдаман, – деди оқсоқол жиддий тортиб. – Суҳбатимизни шу ерда тугатамиз. Сенга кўп ҳаяжонланиш мумкин эмас, касалинг оғирроқ.

Мен карахт эдим. Қулоқларимга ишонгим келмасди. Одамзод қандай қилиб бир юз ўттиз икки йил яшаши мумкин? Ақлга сиғмайди. Балки оролдаги ҳалиги чолларнинг ёшлари ҳам юздан ошиб кетгандир. Қаерга келиб қолдим ўзи? Танимда еттита касаллик борлигини бу чол қаёқдан била қолди? Дўхтир эмас-ку… Балки ёшлигида табиблик билан шуғуллангандир. Майли, бунисигаям ишонса бўлади. Лекин сохта олмос ясаш, қайси қавмнинг қандайлиги тўғрисидаги гаплари зўр-ку!.. Миямда минг бир савол туғилган, бироқ уларнинг ҳеч бирига жавоб тополмасдим. Чол мени ухлашинг керак, деб ётқизиб қўйди. Кўзимга уйқу келмайди. Юрагим безовта.

– Манавини ич, – деди бир маҳал оқсоқол мен ётган хонага кириб.

Индамай унинг айтганини қилдим – пиёладаги суюқликни ичиб бўлибоқ ухлаб қолдим.

Эрталаб уйғониб ўрнимдан тетик бўлиб турдим. Таш-қарига чиқдим. Оқсоқол билан бирга овқатландик. Энди иштаҳам очилганди. Чол билан бир соатдан зиёдроқ гаплашиб ўтирдим.

– Кеча шу атрофда бошқа одамларни ҳам кўргандим. Ҳозир улар қаерда? – сўрадим гап орасида.

Оқсоқол кулди. Сўнг ўрнидан туриб, ўрмон тарафга енгил қадам ташлади. Мен унинг орқасидан лўкиллаб эргашдим.

Ўрмон мен ўйлагандан кўра анча қалин экан. Дарахтлар тубидан кўкарган бута ва ўт-ўланлар тиззадан келади. Мен икки ҳафтадан кўпроқ яшаган одамхўрнинг оролида қуш товушиниям эшитмагандим. Бу ерда чуғурчуқларнинг сайрашидан қулоғинг битаёзади. Ҳавонинг тозалигини айтмайсизми, бир чуқур нафас олсангиз, ўзингизни қушдай енгил ҳис этасиз. “Шундай жойда яшагандан кейин мингга киради-да одам”, деб ўйладим.

Ярим соатлар чамаси ўрмон оралаб юрганимиздан кейин кўм-кўк ўт билан қопланган ялангликка чиқдик. Мен бу оролда кўрган одамлар шу ерда экан. Бешта қизжувон, етти-саккиз нафар болакай, қариялар, олтита кампир ва тўртта йигит. Улар аллақандай машқ билан маш-ғул.

– Сен шу ерда ўтир, – деди оқсоқол шуғулланаётганларнинг ёнига етганимизда, – мен баданимни озгина қиздириб олай.

Чол қаторга қўшилиб, оёқларини ердан енгил узиб тепага сакраб ўмбалоқ ошиб тушар, қўллари билан сокин ҳаракат қилиб ҳавода сузарди. Унинг ҳаракати қушнинг парвозини эслатарди. Орадан бирор соат ўтиб, машғулот якунига етди, шекилли, улар ўзларига рақиб танлашиб, ўзаро жангга тушиб кетишди. Ёшлари-ку майли, лекин қарияларнинг дадил уришаётганини кўриб оғзим ланг очилиб қолди. Улар рақибига зарба бериш баробарида, шунақа сакраб ҳимояланишардики, кўзингга ишонгинг келмайди. Чолларнинг абжирлигини тушуниш мумкиндир, кампирларни айтмайсизми! Агар уларнинг оёқ зарбаларидан биттаси менга ўхшаганга тегса борми, майиб қилиши тайин…

Қўл жанги нақ икки соатга чўзилди-ёв. Ҳеч ким ютқизмади, бирор киши ҳансираб ҳам қолмади. Мен эса уларни кўриб-кузатиб туриб ўзимдан хафа бўлиб кетдим.

Ортга қайтдик. Ҳамма ўзининг уй-уйига кириб кетди. Мен чол билан қолдим.

– Юздан ошган одамнинг ҳассага таянмай гавдасини кўтариб юриши ўзи даргумон-у… сиз қандай қилиб…

– Ҳали ҳаммасига тушуниб оласан, – деди оқсоқол гапимни бўлиб, – аввал соғайиб олгин.

Орадан бир ҳафта ўтди, мен бутунлай соғайиб кетдим. Шу орада орол қавми билан танишиб ҳам олдим. Улар сиртдан вазмин кўрингани билан шўх, хушчақчақ экан. Гапирганда, албатта, ҳазил, киноя аралаштиришаркан. Энг ёққан томони эса, менинг ёнимда улар ҳеч қачон бошқа тилда гаплашишмасди.

– Нега бундай қиласизлар? – деб сўрасам:

– Кўнглингга ғулғула тушишини истамаймиз, – деб жавоб қилишди.

Шу гапдан кейин меҳрим икки ҳисса ошди ва уларга ҳавас қилдим. Оқсоқолнинг ёнига бориб (у куннинг асосий қисмини китоб мутолааси билан ўтказарди. “Нима қиларкан шунча ўқиб? – деб ўйлайман мен. – Бу китобларни бир неча марта ўқиб чиққан бўлса, яна тикилган билан мойи чиқармиди?”):

– Менгаям каратэни ўргатинг, – дедим.

Оқсоқол кулди ва ўқиётган китобини эҳтиёткорлик билан ёпди-да:

– Биз каратэ билан шуғулланмаймиз, бажараётган амалларимизни қилолмайсан. Ёшинг ўтиб қолган, – деди.

– Нега ёшим ўтиб қолади? Ҳали йигирмагаям кирмаганман-ку, – дедим ҳайрон бўлиб.

– Сен дарахтдан ечиб олган ўша чақалоқ олти ойлик. Бизда одамни шу даврдан бошлаб ўргатилади. Сезмаган экансан-да, биз – нинзалармиз.

Мен ҳайратдан донг қотган эдим. Оқсоқолнинг гапларига ишонишни ҳам, ишонмасликни ҳам билмасдим. Аммо кўзим билан шунча нарсани кўрганимдан сўнг ишонмасдан иложим йўқ эди.

– Оёғидан осилган гўдак ҳар тебранганида дарахтга урилади. Албатта, унинг боши ғурра бўлмаслиги учун дарахтга юмшоқ қоплама бойлаб қўйганмиз, – дея гапида давом этди оқсоқол.

– Олти ойлик гўдак нима каромат кўрсатиши мумкин? Ёки сиз мени шунчаки…

– Олти ойлик гўдакда ҳам сезиш қобилияти бор. Бошқа биров ёрдам бермагач, у ўзини-ўзи ҳимоя қила бошлайди. Сен бўлсанг, ўзингни ҳимоя қилиш палласидан ўтиб кетгансан. Энди сенга бирон усулни ўргатиш қийин. Ўрганишинг мумкин, фақат оддий нарсаларни.

– Йўқ, – ўжарлигим тутди, – мен ҳали кўп нарсани ўргана оламан. Мана кўрасиз.

Чол кулиб қўйди ва китобни очиб, келган жойидан ўқишга тушиб кетди. Ҳафсалам пир бўлиб, унинг ёнидан чиқдим.

Агар уларнинг жанг усулларини ўрганиб олсам, мени шу кўйга солганлардан ўч олар эдим. Одамни хароб қилиб, унинг тана аъзоларини сотадиганларнинг кунини кўрсатардим…

Орадан яна бир ҳафта ўтди. Оқсоқол кўмак бермаслигига ишончим комил бўлгач, ўзим саҳарлаб туриб, бош-қаларга қўшилиб югура бошладим. Улар бажараётган машқларни такрорлашга уриниб кўрдим. Бироқ машқ бажариш у ёқда турсин, ҳатто оёғимни икки ёнга чўзишга ҳам қурбим етмас, бу менга алам қиларди. Лекин на илож? Кампирлар коптокдай сакраб машқ бажарганда, бир нарсани эплолмасам-да, югуриб турганим яхши эмасми? Лекин ичимда ўзимни улардан кучлироқман, деб билардим. Бир куни бўйи меникидан калтароқ, бургутбурун, сочлари типратиканга ўхшаш, кўзи бир чизиқ – қисиқ Сёхэй исмли йигитнинг ёнига бориб:

– Мен билан спаринг тушмайсанми? – деб сўрадим (спаринг – ўзингга рақиб танлаб, тепишиш машғулоти).

У менга бошдан-оёқ разм солди-да, кулди. Кейин еттисаккиз ёшлардаги Такешини кўрсатиб:

– Ўша билан тушсанг, қаттиқ урмайди, – деди.

– Нима деяпсан? – дедим жаҳлим чиқиб. – Менинг тенгим шу гўдак бўлиб қолибдими?

– Хафа бўлма, лекин сен ҳали ҳеч нарсани билмайсан.

– Кўрамиз!

– Майли, ўзингдан кўр, – деди у.

Хаёлимда: “Биринчи бўлиб мен уришим керак. Шунда у қочишга улгурмайди. Кейин ер билан битта қилиб ташлайман”, деб ўйладим.

Рақибим, менга ўхшаб, қўлларини мушт қилиб тугмади, жангга тайёрланмади. Демак, менсимади мени. Кўрамиз, бунинг оқибати нима бўларкан? Сакраб-сакраб секин унга яқинлашдим-да, икки қоши ўртасини мўлжаллаб зарба бердим. Бемалол уриб ағдарсам керак, деб ўйлагандим. Назаримда, унда куч йўқдай. Кучи бўлмагач, у ёқдан-бу ёққа сакраганидан нима фойда? Лекин у бошини озгина қимирлатди, муштим тегмай ўтиб кетди. Мувозанатимни йўқотиб, йиқилаёздим.

– Биринчисидан қутулиб қолдинг, – дедим ҳансираб, – мана бунисига чап бериб кўр-чи?

Унинг нима қилаётгани ақлимга сиғмасди. Секин қимирлаб қўяди-да, менинг зарбаларимни бемалол ўтказиб юборади. Сўнг мени масхаралагандай иржайиб қўяди. Аламдан жон-поним чиқиб кетади. Ўлжасини ғажимоқ-чи бўлган арслондай ташланаман-у, ерга ағанаб тушаман. Чамаси, ўн дақиқалар олишиб, унга ҳатто бармо-ғимнинг учиниям теккизолмадим. Нафасим бўғзимга тиқилиб қолди. Тепмоқчи бўлиб оёғимни силтаганимни биламан, юзтубан йиқилдим. Кейин ғазаб билан ерда ётган таёқни қўлимга олдим-да, бурилиб “душман”имга улоқтирдим. Шу ҳам тегмай ўтиб кетди. Сёхэй ўзини озгина чапга олди, холос. Таёқ ёнгинасидан ўтиб кетди. Шунда бошқаларнинг ”қаҳ-қаҳ” отиб кулгани эшитилди. Атрофимга разм солиб қарасам, одамлар тўпланиб томоша қилиб туришган экан. Уларга еб қўйгудек бўлиб тикилдим.

Оқсоқол ёнимга келди. Оталарча меҳрибонлик билан елкамга қўлини қўйди-да, кўзимга ғалати назар билан синчиклаб қаради. Билмадим, чолнинг кўз қараши таъсир қилдими, муштлашолмай шарманда бўлганимдан тошиб турган ғазабим ўз-ўзидан ариди.

– Энди шуғулланамиз, – деди у бир оғиз ва ортига бурилиб кетди.

Эртасига тонг отмасидан, оқсоқол мени туртиб уйғотди.

– Тинчликми? – дедим ҳайрон бўлиб.

– Ортимдан югур.

Ташқарига чиқишим билан оқсоқол ўрмон ичига қараб чопиб кетди. Мен ортда қолиб кетмаслик учун югурдим. Ҳали уйқум тарқамаган, нега чопаётганимизни билмасдим. Ўрмон зим-зиё, бу ҳолатда кундуз куни ҳам эҳтиёткор бўлмаса, бирорта шох-шаббага урилиб кетиши ҳеч гап эмас. Уйқусираётганим панд берди. Ҳали тузукроқ ичкариламай туриб пешонам бир шохга қарсиллаб урилди-ю, кўзимдан ўт чиқиб, орқамга гурсиллаб қуладим.

– Тур! – қичқирди оқсоқол.

Мен уни кўрмадим, овозини эшитдим, холос. Шу ёшида бу чолнинг чопқиллаб кетишини қаранг! Кўзи ҳам тузук-қуруқ кўрмаса керак. Кеча китобни кўзойнак билан ўқиётганди. Қандай қилиб шохларга чап бериб югуради, ҳайронман.

Гандираклаб ўрнимдан турдим. Бироқ уч ёки тўрт қадам босар-босмас яна бир шохга манглайимни уриб олдим. Бу сафар оғриқнинг зўридан инграб юбордим.

Чол иложсиз ортига қайтиб, қўлимдан ушлаб турғазди.

– Сен олдинга интилишинг керак, – деди юмшоқ, аммо қатъий оҳангда.

– Яна дарахтга урилсам, бошим иккига бўлинади! – дедим йиғламсираб.

– Орқага қайтиш йўқ!

У икки қўлимни елкасидан ушлатиб, югуришга тушди. Юзимга майда шох-шаббалар урилар, кўзимни юмиб олгандим. Лекин ҳадеб юзга шох-шабба урилаверса, одамнинг этини пўла қилиб қўяркан. Энди энкайиб, оқсо-қолни пана қилиб чопишга тушдим. Унинг бўйи меникидан паст, югуриш ўта ноқулайки, бир неча марта оёғим чалишиб йиқилай дедим. Бироқ чолни менинг аҳволим мутлақо қизиқтирмас, у тинмай югурарди. “Бунинг чар-чамаганини, озгина дам олса нима қиларкан?” – деб ўйлайман.

Бир маҳал оёғим чуқурчага тушиб қайрилиб кетди, йиқилдим. Оёғим синди-ёв дейман, оғриқ жуда кучли эди. Инграб ётишим қариянинг парвойига ҳам келмади. Тортаётган азобларим камлик қилганидай, қўшимчага эшимча қилиб аямасдан оч биқинимга икки марта тепса бўладими?

– Қасдингиз борми менда?! – дея ўкириб юбордим.

– Тур! – деди у ғазаб билан.

Товуши шунчалик ўткир чиқдики, оғриқни ҳам унутиб, сакраб турдим. Югурмай десам, чол яна калтаклаб қолишидан қўрқаман, югурай десам, оёғим узилиб тушгудай оғрияпти. Хуллас, ялангликка чиққунимизча ит азобини кўрдим.

Қариянинг оғзидан: “Озгина дам ол”, деган гап чиқиши билан ўзимни ерга ташладим. Негадир ўкириб-ўкириб йиғлагим келди. Лекин… Тишимни тишимга босдим.

Ҳартугул, оқсоқол анча дам олишимга изн берди. Ўзи эса уфққа тикилганча бир нималарни пичирлаб ўтираверди.

Тонг отди. Чарчоқ ва оғриқдан инқиллаб, ухлаб қолибман. Чол ўтирган жойидан туриб ёнимга келди-да, оёғимни кўздан кечирди. Сўнг бошини сарак-сарак қилиб:

– Бошқа югуролмайсан, – деди. “Сенда ҳам юрак бор экан-ку, сен ҳам тушунаркансан-ку, кўрдингми, оёғимни майиб қилдинг”, деб хаёлимдан ўтказдим. – Ўзинг айбдорсан, – деди у гўё фикримни уққандай.

Гапини қаранг: ўзинг айбдорсан, эмиш. Нима, мен ўз-ўзимдан шу қалин зим-зиё ўрмон ичида югурибманми? Менга қолса, тонг отиб, ҳамма ёқ ёришганидан кейин мана шу ялангликка келиб, қанча бўлса югураверардим. Сенлардай бўламан деб бирон жойимни майиб қилишим шартми?

– Кейинчалик ўзинг тушуниб оласан, – деди диққат билан юзимга тикилиб турган оқсоқол. Сўнг қўлимдан тутиб, ўрнимдан туриб олишимга кўмаклашди. Кейин юрғизиб кўрди. Чўлоқланиб юришимдан кўнгли тўлмай:

– Мен сени опичлаб оламан, – деди.

Бир кулгим қистайди, бир жаҳлим чиқади. Ёши юз ўттиздан ошган бу чол ушоқдай гавдаси билан мени ортмоқлаб қаергача борарди? Кўтараман деб қоқилиб кетмаса бўлгани. Қолаверса, биздаям ғурур бор, чоллар устига миниб оладиган хотинчалишлардан эмасмиз.

– Шарт эмас, аста-секин ўзим боравераман.

Оқсоқол жилмайди. Сўнг мендан сўраб ҳам ўтирмай, бир қўлимдан тортиб, оёғимдан чаққон кўтариб, елкасида хуржундай осиб олди. “Баттар бўл, ҳозир йиқиласан”, деб ўйладим. Лекин у пилдираб юриб кетди. “Озгина юр, ундан кейин кўраман ҳолингни, қари чол”, деган хаёлда индамай кетаяпман. Юз метр, икки юз метр юрди, кейин қалин ўрмон бошланди. Бироқ қария тўхтай демайди. Қайтанга, шундоғам шилиниб кетган юзимга шохшабба урилиб баттар азоблайди. Манглайимдаги ғурранинг лўқиллашини-ку, айтмай қўя қолай.

Ўрмоннинг ўрталарига етганимизда чол мени секин елкасидан ерга туширди. Бу чол мени ортмоқлайман деб бели чиқиб кетди-ёв, дегандим, у ҳатто ҳансирамасди ҳам. Мени кўтариб олганда қандай бемалол турган бўлса, ҳозир ҳам худди шундай қаққайиб турибди.

– Бу ёғига ўзинг йўл топиб борасан, – деди у илжайиб. – Огоҳлантириб қўяй: таёққа суянадиган бўлсанг, ўзингдан кўр.

“Онангни эмгур! – ичимда сўкдим уни. – Бу аҳволда қандай етаман? Соғ оёғимниям майиб қилайми? Ўзи, сен дўстга ўхшамайсан. Агар сал одамгарчилигинг бўлганида, мени бунча қийнамасдинг”.

Оқсоқол хайр-маъзурни насия қилиб, ортига бурилиб кетди. Ўрмоннинг ўртасида ёлғиз қолдим. Аламим келиб, ерга чўзилдим. Бош, оёқ оғриғига хўрлигим қўшилиб кайфиятим бузилди. Кўп азобларни кўрдим-у, лекин бу падар лаънати нинзага ўхшаб ҳеч ким мени усталик билан лаққа туширмаган. Камбағални урма-сўкма, кўйлагини йирт, дейишади. Оқсоқол ҳам шундай қилди. Беихтиёр кўзимдан ёш чиқиб кетди. Бурнимни торта-торта, кўз ёшларимни кафтим билан артдим. Сўнг секин ўрнимдан турдим. Аввалига: “Оқсоқол уриб ўлдирмайдими, бирорта таёқ топиб суяниб кетаман”, деган ўйга бордим. Лекин қўрқдим. Одам тинимсиз калтак еяверса ҳам безиллаб қоларкан.

Бир оёқда чўлоқланиб ҳаккалаб кета бошладим. Бахтимга, дарахтлар қалин, уларга суяниб, нафас ростлайман, сўнг яна йўлимда давом этаман.

Азобдан, очликдан тинка-мадорим қуриб, оқсоқолнинг уйига етиб борганимда қуёш тиккага келган эди.

– Мана келдим, – дедим кўзимни зўрға очиб. – Яна қаерга бориб келай?

Бўсағада чордона қуриб, чой ичаётган оқсоқол тиржайди (чой ичиб ўтирган жойини қаранг).

– Яхши, – деди пинагини бузмай чол, – ёнимга ўтир.

– Ўтирмайман.

– Нега?

– Кейин туришим қийин.

– Ўтир, бошқа турмайсан.

Кампирлардан бири тоғора кўтариб кирди. Унинг ортидан келган қизнинг қўлида ҳар хил кўкатлар бор эди. Чол аввал тоғорадаги сувда оёғимни ювди. Сўнг шишган жойига кўкатни эзғилаб сувини чиқариб босди-да, устидан латта билан сиқиб боғлади. Манглайимга ҳам кўкатни сиқиб босиб, боғлаб қўйди.

Уч кун чўлоқланиб юрдим. Чол мени ётқизиб қўймади, қўлимга арабча ёзувдаги китобни берди. “Нима қиламан буни? Ўқий олмасам”, дегандим, яна калтак остида қолдим.

Тўртинчи куни оқсоқол оёғимдаги латтани ечиб ташлади. Шиш қайтибди.

– Тузук, – деди чол, – дардга бардошли экансан. Манглайингдаги ғурра ҳам қайтибди.