Читать книгу "Бахтнинг олис манзили"

Оля ўкириб йиғлар, қонга беланган юзини қўллари билан бекитиб олганди. Серрайиб унга бироз қараб турдим. Сўнг секин ёнига чўккалаб сочини силадим. Бечора қиз бўйнимдан қўлларини ўтказиб қучоқлаган кўйи: “Айй!!!” – деб бақириб юборди.

– Бўлди, бўлди. Ҳаммаси ортда қолди, – дедим уни юпатиб. Кейин ўрнимдан туриб, лоши машинанинг силкинишига монанд тебраниб кетаётган “зўравон”ларнинг камаридаги сув солинадиган идишни олиб, Олянинг қўлига сув қуйдим. У юз-қўлларини ювди.

Бош бармоғимни кўрсатиб: “Зўр”, деган ишорани қилдим. Йўқ, Оля ўзига келмади, баттар ўкириб йиғлади.

Машина бир соатча юргач, секинлаб йўл четига тўхтади. Кабина очилиб, ҳайдовчи ерга тушганди. Мен бортнинг орқа тарафига ўтдим. Ҳайдовчи нимадир деди, лекин гапига жавоб бўлмагач, шарақ-шуруқ этган товуш эшитилди. Демак, у қуролини ўқлади. Мен эса унинг овозидан қаерда турганини чамаладим. Шу боис, ортиқ-ча кутиб турмай, тепкини босдим. Ҳайдовчи бир мартагина “А-а” деган товуш чиқарди-да, сўнг жимиб қолди. Брезентни кўтариб қарасам, у қонига беланганча ерда чўзилиб ётарди.

Рулга Оля ўтирди. Ҳозирги аҳволида машина бошқариши қийин бўлса-да, на илож, менинг қўлимдан келмаса.

Бахтимизга, бизни таъқиб қилишмади. Бу сафар тепамизда вертолёт ҳам учмади, омон-эсон шаҳарга етиб бордик. Бироқ шаҳар кўчаларида ҳарбий машина кўпчиликнинг диққатини тортарди. Шу боис, шаҳарга кириб, бир оз юрганимиздан сўнг машинадан тушдик. Аммо кўчада пиёда юриб ҳам қора танлилардан фарқ қилиб қолдик. Айниқса, Оля. Ҳабаш йигитлар ёнимиздан ўтишаётиб Оляга еб қўйгудек тикилишар, ора-чора гап отиб қўйишарди. Кийимларимиз расвоси чиқиб кетган, кир босгани етмагандай, йиртиқ. Лекин бу ерликларнинг уст-бошидан унча фарқ қилмасди.

Олянинг тил билиши фойда берди. Мен унга бандаргоҳга боришимиз зарурлигини амаллаб тушунтиргандим. У одамлардан бандаргоҳнинг қаердалигини суриштириб билди. Чўнтакларимизда ҳемири йўқ. Шу боис, пиёда кетдик. Албатта, етиб олишимиз осон бўлмади. Йўл-йўлакай полициячиларнинг эътиборини тортмаслик учун ачомлашар, ўзимизча бир нималарни гаплашган бўлиб ҳиринглашардик. Оля лабларининг ёрилиб кетгани, кўзи шишганини яшириш учун, полициячилар ёнидан ўтаётганимизда тумшуғини бўйнимга тиқиб, ўзини ўпаётгандек кўрсатарди. Мен эса уни бағримга босардим. Ҳартугул, ажабтовур қилиқларимиз наф берди, шекилли, бизни ҳеч ким тўхтатиб: “Кимсан? Қаёққа бораяпсан?” – деб сўрамади.

Бу давлатнинг бандаргоҳи Таиландникидай ҳашаматли эмас, лекин катта-кичик кемалар худди автовакзалдаги автобуслардек тизилиб туришар, тепасида турли хил рангдаги байроқлар ҳилпирарди. Одамлар бир кемадан тушаётир, бошқасига чиқаётир, биридан кран юк тушираётган ёки ортаётган бўлса, иккинчисида кийим-боши бизникидан баттар, киндигигача яланғоч бўлган қора танлилар қоп, яшик ташишаяпти. “Айни муддао”, дея ўйладим ва Олянинг қўлидан ушлаб, усти ёпиқ, қоплар тахланиб турган сарой томон юрдим. Юкчилар шу ердан қоп орқалаб чиқишаётган эди. Мен-ку, битта қопни бемалол кўтараман, лекин Олянинг қийналиши тайин. Бир қопни кўтариб кўрдим, хийла оғир. Аёл кишининг белини майиштириб юборади. Оляга қараб, қопни кўрсатдим-да:

– Кўтароласанми? – деб сўрадим.

У нима қилиш кераклигини дарров англаб, елка қисди.

– Сенга ўзим ёрдамлашаман. Фақат озгина чида, бўптими? – деб қиздан жавоб кутиб ўтирмай, кўзимга кичикроқ кўринган қопни Олянинг елкасига қўйдим. Сўнг бошқа бир қопни ўзим орқаладим. Бир қўлим билан ўзимникини, иккинчи қўлим билан Олянинг қопини суяб, у олдинда, мен орқадан кетаяпмиз. Бизга ёнимиздан юк кўтариб ўтган қора танлилар эътибор қилишмади. Уларнинг тиришган манглайи тердан ялтирайди.

Кемага чиқиб, махсус юкхонада тахлаётган ишчиларга қопларни топширдик-да, қайтиб пастга тушмадик. Елкамдаги юкни тушираётиб баланд қилиб тахланган қопларнинг орасига бир ҳабаш яшириниб турганини, бошқа бир қора танли унинг атрофини қоплар билан бекитаётганини кўриб қолдим. Имо-ишоралар билан унга мени ҳам шундай бекитгин, деб сўрадим. Аввалига у кўнмади. Шунда ташқаридагиларга бу йигитни яширганингни айтаман, деган гапни имо-ишорада англатдим ва у афтини бужмайтириб бир оз қараб турди-да, ноилож рози бўлди.

Бор-йўғи уч киши яшириндик, деб ўйлаган эдим. Юкхонанинг улкан эшиги ёпилиб, орадан бирор соатдан мўлроқ вақт ўтгач, гоҳ у бурчакдан, гоҳ бу бурчакдан бекинган одамлар чиқиб келавердики, ҳайратдан донг қотиб қолдим. “Қандай қилиб шунча одам яширинган экан, наҳотки биров сезмаган бўлса?!” – дейман ўзимга ўзим. Нима бўлганда ҳам шуниси маъқул, Оля билан биргамиз-ку, қолаверса, кеманинг эгалари кўриб қолса, кўпчиликка индаёлмайди. Ярим йўлда шунча одамни сувга ташлаб кетолмайди, дея ўзимга таскин бердим.

Оқшом ўтди. Қорин ичига тортиб кетган, бироқ егани бир бурда нон ҳам йўқ. Олянинг аҳволи меникидан бешбаттар. У бир нималар деб ғингшиди, кейин нафаси ҳам чиқмай қолди. Эътибор берсам, уйқудан кўзини очолмайди. Бунақада очидан ўлиб қолиши ҳеч гапмас. Бош-қалар ўзлари билан олган егуликларини тамадди қила бошлашди. Уларнинг кавшанганига қараб, қорин баттар хуруж қилади. Охири чидаб туролмадим. Ўрта бўйли, этлигина, тишларидан бўлак ҳамма ёғи, ҳатто кийиб олган шими-ю кўйлаги ҳам қоп-қора ҳабашнинг ёнига бордим-да, қўлимни чўзиб егулик сўрадим. У аввалига ҳайрон бўлиб тикилди. Мақсадимни англагач, қўли билан “кет” деб ишора қилиб, ўз тилида шанғиллади. “Тиқилиб ўл”, дедим унга ва бошқасининг ёнига бордим. Бироқ бунисидан ҳам ёруғлик чиқмади. Фақат бир негр йигитнинг инсофи бор экан, сув билан бир бурда нон берди.

Юзига сув сачратгандим, Оля чўчиб кўзини очди ва мени кўргач, илжайди.

– Ма, – дедим унга нонни кўрсатиб, – очдан ўлиб қолма тағин.

Оля “емайман” дегандек бош чайқади.

– Каллани қотирма, ол. Аввал сувни ич. Кейин нонни ейсан.

Олянинг буткул тинкаси қуриган экан. Нондан бир тишлади-да, жуда узоқ чайнадики, ютишини кутиб бето-қат бўлдим. Лекин иккинчи луқмани тезроқ чайнаб ютди. Хуллас, менга ҳеч вақо қолмади. “Майли, бир амалларман”, деб ўйлаб қопларнинг устига чўзилгандим, менга нон берган қора танли ёнимга келиб насибасидан яна бир бўлак узатди. Оларимни ҳам, олмасимни ҳам билмай унга бироз тикилиб турдим. Қора танли йигит жилмайди ва узатган нонини қўлимга тутқазиб, ортига бурилиб кетди.

Орадан чамаси икки соатлар ўтди ё ўтмади, ухлаган эканман, бирдан Олянинг чинқирган товушини эшитиб ўрнимдан сапчиб туриб кетдим. Қарасам, қиз шўрликни бўйи икки метр келадиган гавдали қорамағиз эркак маҳкам қучоқлаганча ўпмоқчи бўлаяпти. “Шуниси етмай турганди”, деган хаёлда югуриб бориб Оляни қутқармоқчи бўлгандим, қорамағиз қизни қўйиб юбориб, башарамга бир мушт туширса бўладими? Кўзимдан ўт чиқиб кетаёзди. Қорнига шунақанги қаттиқ тизза қўйдимки, у “ув-вв”лаганча ўкириб, гурсиллаб қулаб тушди. Унинг ёнини олиб ҳеч ким менга ташланмади. Ҳатто шўрликни ўрнидан турғазадиган киши топилмади. Ноилож, ўзим қўлти-ғидан олиб оёқлатгандим, қарасам, кўзидан ёш оқаяпти. Унга шунақанги ичим ачидики, кечирим сўрамоқчи ҳам бўлдим, бироқ улгурмадим. Мендан олдин ўзи қўлини кўксига қўйиб, бир нималарни ғўлдираб бошини қимирлатди. Шу билан жанжал ниҳоясига етди. Бироқ кўп ўтмай, ўша калтак еган негр менга бир талай егуликлар кўтариб келди. Қўлини қайтардим. Ахир, ҳам уриб, ҳам ризқига шерик бўламанми? Нон сўраганимда бермади, энди хушомадгами ёки бошқа важданми, томоғидан қийиб насибасини кўтариб келибди.

– Раҳмат, оғайни, мен сендан хафа эмасман, эркакман, мен ҳам тушунаман. Лекин бу қиз кўп азоб чеккан, иккинчи унақа қилмагин, – дедим. Кошки у бирор сўзимга тушунган бўлса.

Аммо у юзимдаги мулойимликни кўриб илжайди ва олиб келган гўштидан озгинасини оғзига солиб чайнаб ютгач, егуликларини ёнгинамга қўйди. Унинг қилиғидан кулгим қистади.

– Мен заҳарлаб келдинг, демаяпман. Ишонаман, ҳаммаси тоза. Лекин ўзинг егин, хўпми? – деб гўштдан озгина олиб оғзимга солдим-да, қолганини қўлига тутқаздим.

Орадан икки кун ўтди. Бизга ҳомийлик қиладиганлар чиқиб қолди. Бироқ кўпчиликнинг егуликлари тугаб бораётганди. Айримлар аллақачон очлик гирдобига тортилаётир, овқатланаётганларга суқланиб қараб, “қулт-қулт” ютинишарди. Бу аҳвол узоқ давом этиши даргумон, ҳализамон бир парча нон учун муштлашишлари турган гап. “Эртароқ манзилга етиб борсайдик”, дея ўйлайман. Бир маҳал кема қаттиқ чайқалиб кетди. Мувозанатни сақла-ёлмай, ҳаммамиз йиқилдик. Ўрнимиздан турмасимиздан кема тағин уч-тўрт марта чайқалди. Ташқарида бақир-чақирлар эшитилди. Яширинча сафарга чиққанларнинг бари эшикка ёпирилди. Уч-тўртта бақувват йигит эшикни гурсиллатиб уриб, бир нималар деб бақирди. Бироздан сўнг кимдир эшикни очди. Юзимга совуқ, намхуш ҳаво урилди. Ҳамма ташқарига отилди. Океанда довул бўлаётган экан. Тепага кўтарилган тўлқин устимизга шовуллаб қуйилди. Шу пайт кема кескин чайқалиб, бизни орқага улоқтириб юборди.

Ҳамма ёғи жиққа ҳўл ҳабаш йигит йиқилганларнинг устидан бирма-бир ҳатлаб ўтиб, бир қопни қучоқлаб кўтариб, пастга улоқтириб юбормоқчи бўлди, бироқ улгурмади, навбатдаги тўлқин уни полга қапиштириб ташлади. Қўлидан чиққан қоп бошини босиб қолди. Ўрнимдан сакраб туриб, устидан қопни олдим. Унинг кўзлари юмуқ, лаблари бир нималарни пичирларди.

Шамол ҳуштак чалиб авжига чиқар, ҳар икки-уч дақи-қада тўлқин ўзининг шўр, муздай суви билан бизни “сийлаб” турарди. Бир пайт, кема ўнг тарафга оға бошлади. Ичига сув тўлиб кетаётган бўлса керак. Қаердандир еттисаккиз чоғли денгизчилар пайдо бўлиб, қопларни пастга улоқтира бошлашди. Биз ҳам ёрдам беришга тушиб кетдик. Бироқ, қопларни пастга улоқтиришнинг ўзи бўлмас, ҳар сафар уч-тўрт марта ағанашимизга тўғри келарди. Ниҳоят охирги қопни ҳам сувга отдик. Бироқ на довул тўхтайди, на ёнбошига оғаётган кема ростланади. Тақдирга таваккал қилиб, қоплар тахланган улкан хонага кириб, деворга қапишганча туравердим.

Орадан уч соатлар ўтгач, ҳартугул, шамол сусайди. Тўлқиннинг кучи ҳам қирқилди чоғи. Тағин ярим соат ўтгач, ичидаги сув, қай йўсинда билмадим, чиқариб ташланди шекилли, кема сув юзида бемалол сузиб кета бошлади. Ҳўл кийимларимизни ечиб сувини сиқиб, энди нафас ростлаб тургандик, ёши элликлардан ошган, ҳарбий кийимдаги қора танли бир киши ёнимизга келди. Уни кўриши билан ҳамма бир қаторга тизилиб бошини эгди. Келган киши бизларга бирма-бир қараб чиқаётиб Олянинг рўпарасида тўхтади ва иягидан ушлаб ўзига қаратди-да, алланималар деди. Оля унга инглизча жавоб қилди. Ҳарбий (кема капитани бўлса керак) инглиз тилини биларкан. Қиз билан уч-тўрт дақиқача гаплашди. Сўнг менга илжайиб қараркан, билагимдан ушлаб кўрди ва бош бармоғини юқорига кўтариб:

– Окэ, – деди.

У кетганидан кейин бизга тоза ичимлик суви, овқат олиб келишди. Роса очиққан эканман, бош кўтармай овқатландим. Бошқаларнинг ҳам иштаҳаси карнай эди.

Яна икки кун сувда сузиб, ниҳоят кема соҳилга яқинлашди. Лекин соҳилда шаҳар тугул бирорта бино ҳам кўринмасди. Бунинг устига, дов-дарахт ҳам йўқ.

Кема соҳилгача тақалиб бормади, анча берида тўхтади ва олтита қайиқни сувга туширишди. Кема капитани ёнимизга келиб ҳар биримизнинг қўлимизни сиқиб чиқди. Оляга эса алоҳида эҳтиром кўрсатди – эгилиб қўлидан ўпиб қўйди. Бизни қуруқликка олиб борган ҳарбий кийимдаги йигитлар қайиқларда ортларига қайтишди. Биз эса кимсасиз, фақат қумликдан иборат чўлу биёбонда қолиб кетавердик.

Бошим ғувиллар, нима қилишни билмасдим. Бошқаларнинг аҳволи ҳам меникидан тузукроқ эмас. Кема кўзга кўринмай кетгунча қараб турдик, сўнг бирин-кетин қумга чўкдик. Бироқ кўп ўтирмадик. Ёши қирқлардан ошиб қолган, манглайини ажин босган, жингалак сочларига оқ оралаган қора танли ўрнидан туриб, чўлу биёбонни кўрсатиб, шерикларига нимадир деди. Унинг гапини инглиз-чага ўгириб Оляга ҳам тушунтирадиган топилди. Бироқ ёлғиз мен ҳеч балони англамадим. Шу боис, одамлар ўринларидан туриб, йўлбошчиларининг ортидан кета бошлагач, ноилож уларга эргашдим. Бир нарсани билишса керак-да улар, деган хаёлга бордим. Ҳадемай шаҳарми, қишлоқ-пишлоққами етиб борармиз, деб ўйлагандим. Қаёқда, қуёш уфққа ёнбошлагунча юриб, кўкариб турган бирорта дарахтни ҳам кўрмадик. Бу чўлнинг кундузи қан-чалик жазирама бўлса, кечаси шунчалик изғиринли экан. Совуқ суяк-суягимгача ўтиб кетди. Оля менга қапишиб ухлади. Қоравойларнинг ҳолига эса маймунлар йиғлади-ёв, бир-иккитаси чидаёлмай ўкириб юборди. Ҳатто ўрнидан туриб у ёқ-бу ёққа югурганлари ҳам бўлди.

Эртасига яна йўл юрдик. Шу зайл орадан уч кун ўтди. Кема капитани инсоф қилиб ташлаб кетган егуликларни еб битираёздик. Сувни эса энди бир-бир ҳўпламдан ичаяпмиз. Шу тахлит чўлда итдай ўлиб кетишимиз ҳеч гап эмас.

Эртаси куни тушга яқин силламиз қуриб, оёғимизни зўрға ердан узиб қадам ташлаб кетаётганимизда узоқдан кўкаламзор кўринди. Оёқларимизга жон киргандай бўлди. Илдамлаб юра бошладик. Аммо қанча кўп, тез юрсак, жамолини кўз-кўз қилиб турган сабзазор шунчалик узоқлашарди. Гўё сароб дейсиз. Балки чиндан ҳам саробдир. Океан бўйида ҳаво нисбатан салқин, нам эди. Юрса бўларди. Чўлни ичкарилаганимиз сайин қуёш шунақанги қиздира бошладики, кундуз куни юриш азобга айланди. Устига-устак, шамол туриб, оёқларимиз остидаги қумни совура бошлади. Энди юриш тугул, ётиб ҳам бу азобга дош бериш мушкул, тинка-мадорни қуритиб ташлайди. Менку, амаллаб чидаяпман, ҳартугул, оқсоқол жисмонан чиниқтирган экан. Бироқ бошқаларнинг, айниқса, Олянинг бу дўзахга чидаши амримаҳол. Ҳа, биз кўзимизга жамолини кўз-кўз қилиб, устимиздан кулаётган жодули кўкаламзорга ета олмадик, бийдай чўлда бирин-сирин қумга думаладик. Ер иссиқ, устимиздан қум ёмғири шовуллаб қуйилаяпти. Ўлсак, гўрковга ҳожат йўқ… Кечга бориб шамол тинди. Қумлар ерга чўкди. Қуёшнинг тафти сусайди. Секин устимдаги чанг-тўзонни қоқиб ташлаб, ўрнимдан турдим. Ажабо, тап-тақир чўлда мендан бошқа ҳеч ким йўқ. Бир муддат гарангсиб, атрофга олазарак боқдим. Беш-олти қадам нарида қум уюми секин қимирлаётганига кўзим тушди. Шоша-пиша кўнглимда бир дунё умид билан қимирлаган уюмни оча бошладим. Авввал кўйлак, сўнг одам танаси кўринди. Негр йигитлардан биттаси экан. Уни қумдан суғуриб олдим. Шунда хаёлимга қум остида одам нафаси қайтиб ўлиб қолиши мумкин, деган ўй келди. Қора танли йигитнинг кўкраги кўтарилиб тушаётганини кўрганимдан кейин бошқа дўмпайган жойларни ҳам қидира бошладим. Яна иккита ҳамроҳимни тирик ҳолда топдим. Лекин уларнинг аҳволи ниҳоятда хароб эди. Тағин беш киши қум остидан ўлар ҳолатда чиқишди. Хаёлим Оляда эди. Бечора, шун-ча азоб-уқубатлар билан шу ерга етиб келганида ўлиб қолмасин, деб хавотир олардим. Қуёш уфққа ёнбошлаган, ҳализамон қоронғилик тушади. Эртароқ уни топмасам, кейин кеч бўларди. Бироз дармонга энган ҳамроҳларим ҳам менга эргашиб мен каби ер тимдалай бошладилар. Ниҳоят, қоронғи тушгунча Оляни топдим. Уни қум остидан суғуриб олдим-у, юрагим “шиғ” этиб кетди.

Ҳартугул, ҳамроҳларимдан бирининг сувдонида озгина сув қолган экан. Олянинг кўксига қулоғимни қўйиб, юраги ураётганини эшитганимдан сўнг юзига сув сепдим.

– Вода-а, – деган ожизгина ун чиқди унинг лабларидан.

Бу сўзнинг маъносини етти-саккиз ёшимдан билардим. Эсимдан чиқмаган экан. Дарров Олянинг оғзига сув қуйдим. У кўзини очди. Жилмайди, она тилида ташаккур айтди. Шундан сўнг бошидан суяб, ўтиришга кўмаклашдим.

Қум бўронида ҳеч ким ўлмади. Ҳаммани топдик. Ҳаво салқинлаб қолгани боис уларнинг ўзларига келиши кўп чўзилмади.

Икки соатдан зиёдроқ вақт дам олганимиздан сўнг, йўлга тушдик. Кундузи кўзимизга кўриниб, бизни ўзига чорлаган майсазорга етдик. Ҳақиқатан ҳам у бор, сароб эмас экан. Хурсандлигимизнинг чек-чегараси йўқ эди. Айниқса, жилдираб оқиб турган сувдан қониб-қониб ичганимиздан сўнг рақсга тушиб кетдик. Мен ҳали қўлимни кўтариб ўйнаган бола эмасман, бироқ ҳамроҳларимнинг шодлигини кўриб қараб тура олмадим. Ҳолдан тойгунимизча ўйнадик.

Теримиз қота бошлагач, совуқдан баданимиз жунжикди. Оля яна пинжимга тиқилди. Мен, ҳар доимгидек қаршилик қилмадим. У мени мижози заиф дея ўйлай бошлаган шекилли, ортиқча қилиқларини қилмасди. Тавба, ҳаётимда бунақанги қизни биринчи кўришим. Чарчаганми, хурсандми, хафами – фарқи йўқ: ўй-хаёли ишқбозлик. Менимча, ажали шундан бўлса керак.

Ҳамма уйқуга кетди. Олянинг ҳам пишиллагани эшитила бошлагач, кўзим илинди. Уйқу ҳам чала. Ярим уйқу, ярим уйғоқ деса ҳам бўлаверади. Ахир, ким ҳам бу совуқда қотиб ухлайди?

Тушга яқин усти очиқ, қумда юришга мослашган учта машина келди. Уловдан тушган оқ яктакли қуролланган одамлар бошларига оқ мато ўраб олишган. Фақат яқинлашиб келганларидан кейингина улар юзларидаги оқ рўмолчани кўтаришди. Ранглари негрникидай қоп-қора эмас, шундан билдимки, булар араблар.

Қизиқ, мен ҳалиям Африканинг қоқ ўртасида юргандирмиз, деб хаёл қилгандим. Аслида эса… Кема қайси томонга юрган, наҳотки Мадагаскар оролини четлаб ўтиб, бизни Арабистон ярим оролига ташлаб кетган бўлса?

Ҳойнаҳой, бу йигитлар биз тушган давлатнинг ҳарбийлари бўлса керак, деб ўйладим. Чунки ҳарбий либосдагиларни кўравериб кўзим кўникиб қолган. Ҳарбийлар бизни қўлга олишиб, қамоқхонага олиб бориб ташлашади. Қизиқ, одам кўпинча ишнинг аввал ёмон тарафини ўйларкан. Айниқса, бошига устма-уст ташвиш тушаверса, шунақа бўлиб қоларкан. Бироқ менинг бу галги ёмон ўйларим нотўғри чиқди. Қуролланганлар биз билан самимий кўришишди. Сўнг афт-ангоримиздан ниҳоятда очиққанимизни сезишиб, овқат билан сийлашди. Уларнинг гапларига тушунмадим. Худди кар-соқов одамдай, ўзимга аталган яхна гўшт ва нонни еб, ора-сирада нималарнидир бир-бирига тушунтириш билан овора бўлган Оля, йўлбошчимиз ҳамда қалин мўйловли барваста ҳарбийга қараб-қараб қўяман.

Тамаддидан кейин машиналарга ўтирдик. Узоқ юрдик. Ниҳоят қалъани эслатувчи, тўрт томони девор билан ўралган жойга етдик. У ерда биронта ҳам дарахт йўқ, фақат бир-бирига туташиб кетган пастаккина уйлар сўппайиб турарди. Фақат қуролланган одамларни кўрганингдан кейин бу ерда қандайдир ҳарбий гуруҳ истиқомат қилишига амин бўласан.

Бизга иззат-икром кўрсатилди. Салқин ҳужрага олиб киришиб, яна бир марта таом билан сийлашди. Сўнг йўлбошчи чиқиб кетди. Мен деворга суянган кўйи ўтмишимни хаёл суриб ўтиравердим. Назаримда, ҳеч қачон юртимга қайтолмайдигандай эдим. Бу ўй юрагимни эзар, Рена билан Ёдгорнинг кўзимга кўриниб кетаётгани эса аламимни баттар оширарди. Ўйларим билан овора бўлиб, йўлбошчининг кириб келганини сезмабман. У жуда хуш-чақчақ кайфиятда ҳамроҳларимга ниманидир айтиб берди. Унинг гапи тугар-тугамас ҳамма ўрнидан туриб ирғишлаб, қийқира бошлади. Ҳеч вақога тушунмаганим боис, уларни лоқайд кузатиб ўтиравердим.

Бироз ўтиб, Оля йўлбошчининг ёнига бориб, у билан инглиз тилида сўзлашди ва кутилмаганда:

– Наув, наув! – деб қичқириб юборди. Бу инглизчасига “йўқ” дегани эди. Мен бирдан Олянинг ёнига бориб, имлаб нима гаплигини сўрадим.

– Идём сюда! Мы по-другому будем говорить, посмотрим, кто здесь останется, – дея у қўлимдан ушлаб ташқарига етаклади.

Ҳовлида бизни бу ёққа олиб келганлардан бирига Оля инглиз тилида мурожаат қилди. Йигит унга жавобан елкасини қисиб қўя қолди. Бундан юзи шолғомдай қизариб-бўзариб кетган Оля бошқасининг ёнига борди. Хуллас, шу ернинг каттасини топгунимизча Оля уч-тўртта одамга мурожаат қилиб кўрди.

Бошлиқ кунчиқар томондаги, кўркамроқ уйда тураркан. У бизни кўриб жилмайди, бироқ унинг жилмайгани қизга зиғирча ҳам таъсир қилмади. Қайтанга кўкраги кўтарилиб-тушаётгани қизишаётганидан далолат берарди. Буни мен тугул, стол ортида нималарнидир ёзиб бўлиб, қоғозларини эринмай тахлаётган бошлиқ ҳам дарров ил-ғади. Бироқ унинг юзидаги табассум ўзгармади.

Оля овозини баландлатиб истагини айтди. Шунда ҳам қорачадан келган, соқол-мўйловли, лаби қалин киши жилмайиб тураверди. Фақат Оля гапириб бўлгач, столни кўрсатиб “ўтиринглар” деган ишорани қилди.

Эътибор қилсам, бу одам босиқлик билан сўзлаётганида ҳам юзида табассум зоҳир бўлиб тураркан. Шундан билдимки, у европача тарбия кўрган. Дарвоқе, оқсоқол менга: “Ҳар қандай вазиятда ҳам кулиб турган одам, албатта, Европанинг нонини еган бўлади. Лекин бундайлар узоқни кўзлайдиган, мулоҳаза билан иш тутадиган одамлар сирасига киради. Улар билан муомалада эҳтиёт бўлмоқ зарур. Агар озгина бефаросатлик қилиб қўйсанг, камида кўнглига озор етказиб қўйишинг мумкин”, деган эди.

Устозимнинг гапларини эслаб, имкон қадар ўзимни одобли тутишга уриндим.

Суҳбат анча давом этди. Тилни билганимда, гап нима ҳақдалигини батафсил сўзлаб берардим. Афсус, ҳеч вақони тушунмадим-да. Лекин Олянинг шодланганидан билдимки, бошлиқ унинг айтганларига кўнганди.

Тун осуда кечди. Мендан бўлак ҳамма оромида ухлади. Негадир кўнглим нотинч эди. Кўрсатилган мурувватлар ортида нимадир яшириндай туйилаверди. Ахир, ҳали бирон жойда, шунчаки… Йўқ, эсимдан чиқай дебди, Таиландга борганимда бир қиз менга беминнат ёрдам берган. Ҳа, мен уни ҳеч қачон ёдимдан чиқармайман. Ўшанда ҳам аҳволим хароб эди. Кейинчалик уни қидирдим, лекин тополмадим. Оқсоқол ҳам ёрдамини аягани йўқ. Балки булар ҳам, қўлларидан келса, албатта, ёрдам берадиганга ўхшади. Аммо буларнинг қурол кўтариб юргани нимадан далолат беради? Мени шу қийнаётган эди. Лекин бекорга безовталанган эканман. Бирор ёмон ҳодиса рўй бермади. Қанча вақтдан бери биринчи марта одамдай ювиниб, одамдай нонушта қилдим.

Орадан бир соат ҳам ўтмай, Оля иккаламизни усти очиқ машинага ўтқазишди. Оля бошлиқ билан қуюқ хайрлашди. Ҳатто бошлиқ ўзини тийиб туролмади, унинг оппоқ юзидан ўпиб қўйди. Унинг бу қилиғидан мен ва яна бир-иккита йигит жилмайиб қўйдик. Шу ерга келиб паноҳ топишимизга сабабчи бўлган қора танли ҳам аввал Олянинг, сўнг менинг қўлимни сиқиб қўйди. Биз орқа ўриндиқда, олдинда эса ҳайдовчи билан яна бир қуролланган йигит. Ортимиздан биз ўтирган машинага ўхшаш уловда тўрт киши қўриқчилик қилиб келаётир. Ҳамма жим. Менинг эса, ичим тошади. Қаердалигимизни, бизни қаёққа олиб кетишаётганини жуда-жуда билгим келади. Аксига олиб, қуролланган йигитлар ҳам мум тишлагандек. Бундан дилим хуфтон бўлиб, баттар хавотирим ошади. Айтиб бўладими, буларнинг нияти нима? Нарироққа олиб бориб, бизни отиб ташлашиб, сўнг изларига қайтиб кетишадими ёки бошқа мақсадлари борми, менга қоронғи. Шу боис, ҳушёрликни эсдан чиқармай, баъзибаъзида бир нарсаларни баҳона қилиб ортга, қўриқчилик қилиб келаётган машинага назар ташлаб қўяман.

Адашмасам, беш соатдан кам юрмадик. Ҳайдовчининг ёнида ўтирган йигит бир неча марта сув берди. Акс ҳолда, гармсел тинкамизни қуритиб ташларди.

Машиналар туя ўркачидек бир қум бархани ёнида тўхтади. Менинг шубҳам ортди, шу боис, сергакландим. Оля эса, негадир бемалол, ҳайдовчининг ёнида ўтирган йигитдан тамаки олиб тутатди. Унинг чекишини энди кўрдим. Бироқ бу одати мени мутлақо қизиқтирмаётганди. Ахир, у нима ишлар қилмаган? Чекиши унинг қилган қилиқлари олдида нима бўпти?

Орадан бир пиёла чой ичгулик ҳам вақт ўтмай, рўпарамизда худди биз ўтирган машинага ўхшаш, сариқ-яшилга мойил иккита машина пайдо бўлди. Улар ёнгинамизга тўхтаганидан кейин тушиб келган, кийинишидан арабларга ўхшаш қуролланган йигитлар билан бизни олиб келганлар қучоқлашиб кўришишди. Сўнг қандайдир қоғозларни алмашишди ва қисқача сўзлашиб олишгач, эҳтиром билан Оля иккаламизнинг нариги машинага ўтишимизни айтишди. Уларнинг эҳтироми юзларидаги табассум ва майин овозларида сезилиб турарди.

Машинада қумликлар оралаб қоронғи тушгунча юрдик. Сўнг бир шаҳарга яқинлашдик. Саҳро ўрнини астасекин яшил қирлар эгаллай бошлади. Шундан кейингина кўнглимдаги ҳадик бир оз ортга чекинди.

Ҳартугул, ёмон одамларга дучор бўлмабмиз, деган ўй кечди хаёлимдан. Шаҳаргача иззат-икром билан олиб келишдими, демак, бу ёғига ҳам ниятлари ўзгармас. Лекин меҳрибонликларнинг боиси нимада? Наҳотки, эвазига биздан ҳеч нарса талаб қилишмаса?

Дарвоқе, шаҳарга кираверишда қўриқчилар машиналарини тўхтатишиб, кийимларини ўзгартириб олишди. Менга ҳам арабча кийим кийдиришди. Олянинг-да либослари ўзгарди.

Аллақачон қоронғилик тушган эса-да, шаҳар кўчалари кундузгидек ёп-ёруғ эди. Одам сийрак, аммо машиналар кўп. Баъзан чорраҳаларда ўн беш дақиқача туриб қоламиз. Шу тарзда бир соатга яқин юрганимиздан сўнг, пештоқига арабча ва инглизча сўзлар ёзилган ўн қаватли меҳмонхона ёнига тўхтадик. Хийла дид билан қурилган бу мусофирхонанинг кираверишида одамлар кўп эди. Ҳамма ўзининг ташвиши билан овора, бизга эътибор берадиган киши бўлмади. Яхшиям, Рубен Таиландда тай-ёрлаб берган ҳужжатларни йўқотмаганим, акс ҳолда, яна ишнинг пачаваси чиқаркан. Мусофирхона ходими бир марта юзимга қараб қўйди ва қоғозларни расмийлаштириб, қўлимизга калит тутқазди.

Уч юз ўн еттинчи хонага Оля иккаламиз жойлашганимиздан сўнг, бизни шу ергача кузатиб келган йигитлар ўта самимият билан қўлларимизни сиқиб, иккаламизга ҳам бир пачкадан юзталик доллар беришиб (астойдил рад этганимизга қарамай, чамамда, буйруқ шундай бўлган шекилли, стол устида қолдиришди) ортларига қайтиб кетишди. Хуллас, уларнинг бунақанги муруввати менга кўпам ёқмади. Омонатдай туйилди. Ҳализамон бу сахийликлари эвазига нимадир талаб қиладигандай эди. Шунинг учун чиннидай озода, юмшоқ ўриндиқлар, чиройли стол, кўзни қувнатадиган пардаларга қараб кўнглим ёришмади. Оля ювиниш хонасидан чиқиши билан чўмилгани кирдим. Илимилиқ сув остида талай муддат тургач, ҳиди одамнинг ҳушини оладиган даражада хушбўй шампунни кўпиртириб, бутун танамга суриб, роҳатланиб ювиндим, бироқ дилимдаги хижиллик кетмади. Кийинаётганимда Оля ўтдай нигоҳини менга қадади. Бу қарашнинг маъносини жуда яхши англаган эсам-да, ўзимни гўлликка солдим. Бепарво кийиниб, сочларимни тартибга келтирдим. Танамда ажиб бир енгиллик бордай, лекин барибир хавотирим бу ҳузурга соя солиб турарди.

Оля ёнимга келиб, қўлимдан ушлади-да, боши билан эшик томон ишора қилиб:

– Ресторан, – деди.

Мен кулдим. “Бориб юз грамм ароқ ичаман, шунда ҳамма нарсани унутиб бемалол ухлайман”, деган фикр хаёлимдан ўтди. Аммо меҳмонхонада ароқ сотилмас экан. Ҳафсалам пир бўлиб турганди, Оля ўрнидан турди-да, қаёққадир ғойиб бўлди. Унга доимо кўнглимда шубҳа билан қараганман. Ўта маккор, қилни қирқ ёрадиган, кимларгадир жуда садоқат билан хизмат қиладиган айғоқчи ўйлаганман уни. Тўғри, бирга кўп қийинчиликларни бошдан кечирдик. У гумон туғдирадиган бирор иш қилгани йўқ. Лекин барибир ишонгим келмасди. Бизга араблар шунча иззат-икром кўрсатишиб, ҳатто кетар чоғларида пул ҳам бериб кетишди. Албатта, бу бекорга эмас. Ҳозир ҳам, Худо билади, Оля кимларга қанақанги маълумот етказгани кетди? “Майли, манжалақи, ўйин қилиб тур-чи, кейин кўрамиз ҳаммаси нима билан тугаркан?” – дея муштимни тугдим.

Эътибор қилсам, шинамгина, кичик рестораннинг асосий мижозлари шу ерлик одамларга ўхшаб кийинишган. Фақат уч-тўртта европалик бор. Бирортаси ароқ ичаётгани йўқ. Ароқдан умидимни узиб ўтирганимда Оля пайдо бўлди. Юзи қизаринқираган, лабида табассум, қўлида графин.

– Ели нашла, – деди у шивирлаб. Кейин жойлашиб ўтириб олди-да, у ёқ-бу ёққа қараган киши бўлиб, графиндаги қизғиш суюқликдан аввал ўзининг қадаҳига, сўнг меникига қуйди ва шоша-пиша ўзиникини ичиб бўшатди. Мен ҳам ичдим. Суюқлик томоғимни куйдириб ўтди. Шундагина ароққа компот аралаштирилганини сездим.

Яна икки қадаҳдан ичиб, тановулни бошлаганимизда, бизга яқин столда ўтирганлардан бири ёнимизга келиб, Оляга инглиз тилида нимадир деди. Жавобни эшитиши билан рус тилида гапира бошлади. Оля қўлидаги қоши-ғини тушириб юбориб бир оз қараб турди-да, ўрнидан сакраб туриб, бояги одамнинг бўйнидан қучоқлаб йиғлаб юборди. Гапираман, дейди, бироқ тили айланмайди, ну-қул ҳиқиллайди, йиғлайди. Унинг аҳволини кўриб кўзимдан ёш чиқиб кетаёзди. Оғзимдаги луқмамни чайнашимни ҳам, чайнамаслигимни ҳам билмай тикилиб туравердим. Ич-ичимдан қизга ҳавасим келди. Ахир, у ниҳоят юртдошини топди, ўз она тилида гаплашди. Бундан ортиқ бахт борми?! Энди шу одам орқали Россияга етиб олса ҳам ажаб эмас!

Оля ўзини босиб олишига беш-олти дақиқа керак бўлди. Сўнг у юртдошини ёнига ўтқизиб, иккаласига тўлдириб ароқ қуйди-да, бирга-бирга ичишди. Кейин улар мени ҳам унутиб гаплаша кетишди. Тўғрироғи, Оля оғзи тинмай гапирар, ватандоши эса мен томонга қараб-қараб қўярди. Орада Оля “Ўзбекистон” деган сўзни ҳам ишлатиб юборди ва мени кўрсатиб:

– Вот, он тоже земляк, узбек, – деб қолди.

– Йўғ-э, – деди унинг ёнида ўтирган одам менга қараб, менинг она тилимда гапираркан, – сиз ўзбекмисиз?

Менинг бутун танам музлаб кетди. Нима деяримни, нима қиларимни билмай ўрнимдан секин турдим, “қулт” этиб ютиндим. Сўнг:

– Ака! – дедим кўзимдан дув-дув ёш оқиб. – Акажон!!!

Биз бир-биримизни маҳкам қучдик. Олядан баттар аҳволга тушдим. Аъзойи баданим титрарди. Худди уйимизга етиб боргандай, отам билан қучоқлашиб тургандайман.

– Ё худо! – дедим бақириб. – Ҳақиқат бор экан-ку!

Албатта, мен қаерда эканлигимни ва бошқалар менга: “Жинни бўлганми бу?” – деб ажабланиб қарашларини ҳам унутгандим. Умуман, ким нима деса демайдими? Портлаб кетмайдими ҳаммаси? Ахир, ўн йилдан буён бирорта ўзбек фарзандини кўролмай доғдаман-ку!..

– Ҳаммаси жойида, ҳаммаси яхши, ўтиринг, – деди у менга стол тўғрилаб.

– Ака! – дедим мен ўтирганимдан кейин ҳам ўзимни босолмай. – Мен ўзбек зотини кўролмай ўлиб кетаманми, деб ўйловдим! Худога шукр, мана кўрдим!

У жилмайди. Оляни яна қадаҳларни ароққа тўлдиришга ундади. Сўнг елкамга қўлини қўйиб:

– Биродар, ҳар кимнинг ҳам яхши кунлари кўп бўлади. Қани, манавини ичинг, – деб қадаҳни тутқазди у.

Менинг ўзимни босиб олишим учун графиндаги ароқ камлик қилди. Оля яна графинни тўлдириб келди. Бироқ биз энди графинни олиб ресторандан чиқдик. Мени ҳамюртим хонасига таклиф қилди.

У билан бирга яна бир қадаҳдан ичганимиздан сўнг:

– Исмим Собир, – деди ҳамюртим қўлини чўзиб.

Унинг қўлини тутдим, бироқ тилим калимага келавермади. Чунки отам қўйган исмни эслаёлмай қийналардим. Тилимнинг учида турганди-ю, лекин дарров ёдимга келмасди.

– Меники… Меники, ҳа, топдим, – дея жилмайдим юзим ёришиб, – Нодир! Асли исмим Нодир! Биласизми, мен ўзбекчани бутунлай эсимдан чиқариб қўйган бўлсам керак, энди гапиролмасман-ов, деб юрардим. Мана, гапирдим. Гапироларканман!

– Шунисига хурсанд бўлинг, эсидан чиқариб қўяётганлар кўп. Бу ерларда нима қилиб юрибсиз, ука? – деди Собир ака.

– Эй-й, ака! – деб хўрсиндим. – Ўзимам билмайман, бу ерларга қандай келдим? Асли қаердалигимниям билмайман.

– Йўғ-э, уйдан чиқаётганингизда қаерга бораётганингиз билан қизиқмадингизми? Бошингиз оққан тарафга кетавердингизми?

Собир аканинг гапи менинг ярамни тирнаб юборди. Кўзимдан ёш чиқиб кетди.

– Билардим… Билардим… Лекин адашиб-алданиб… Қўйинг, эслатманг. Эсласам ўзимни-ўзим ўлдиргим келади. Мана, ака, сизни топдим-ку…

– Тушунаман. Сизга ўхшаганлар озмас. Ишқилиб, ўзингиз соғ-омонмисиз?

– Яхшиман. Лекин тортган азобларимни айтсам… Асли эркак одамга ёзғириш тўғри келмайди-ю, ичинг тўлиб кетганидан кейин…

Оля Собир аканинг ёнига келиб бир нималар деб менинг гапимни бўлиб қўйди.