Текст книги "Аслингиздек бўлишга тайёрмисиз?"

Тасаввуфда руҳнинг ривожланиш босқичи мақомларга (тўхташ)га бўлинади. Масалан, энг биринчи мақом – мақоми нафс. Инсон ўз устида ишлаши мобайнида нафс мақомидан кўтарилиб (нафс мақомида тўхтаб қолмайди), бошқа мақомларга етади. Охири руҳи Комиллик даражасига етган инсон “мақоми Висолга” етади ва ундан ҳам юқори осмонларга чиқиб кетар экан. Нафс мақомида қолиб кетмасликнинг ўзи инсон учун ўзини ўзи қутқариш ҳисобланади. Ибн Арабий шу ҳақда: “Аллоҳ яқинлашга ҳаракат қилаётган бандаларини кўриб туради ва улар ҳам худди Ўзидек, Уни кўришларини истайди, лекин мақом бунга қаршилик қилади”, деб айтганлар.

Қадимги ҳинд фалсафасида, тасаввуфда ҳам ушбу ҳолат қуйидагича баён қилинади: Одам ўлганда унинг руҳи осмонларга чиқади. Ҳар бир осмоннинг ўз қўриқчилари – фаришталари бўлади. Айтиб ўтганимиздек, руҳ Ерда қайси мақомда қолган бўлса ўша даражадаги осмонгача кўтарилиши мумкин. У ёғига кўтарила олмайди. Фаришталар қўймайди. Қалби Аллоҳдан узилмаган, нафсдан халос бўлган руҳ осонликча, фаришталарнинг сўроқ-жавобисиз бир осмондан иккинчи бир осмонга кўтарилиб борар экан. Бу руҳнинг “сайр” қилиши экан. Бу дунё ишларига боғланиб, ўз нафсидан кеча олмаган, кўп гуноҳ ишлар қилган, айниқса, қалбида кибр, ҳасад ҳукмронлик қилган, одамларни норози қилган, уларга нисбатан зулм (туҳмат, адолатсизлик) ёмонлик қилиб қалбан “мублисун”га айланган одамлар руҳининг юқорига кўтарилиши қийин бўлар экан. У ерда турган қўриқчи фаришталар уларнинг руҳини “сайр” қилишига қўймас экан. Бундай инсонларнинг руҳи юқорига чиқа олмай пастда қолиб қийналар экан. Астағфируллоҳ!

Шунинг учун ҳам барча Муқаддас Китоблар, Ер юзига юборилган барча пайғамбарлар инсоният ўз Роббисини таниши кераклигини, Ҳикматли ва Меҳрибон Аллоҳ бизни Ҳикмат билан яратганлигини, бизнинг бу ҳаётдаги вазифамиз – Унга яна қайтиб бориш учун бу дунёда ҳаракат, тараддуд – ўз-ўзимизни қутқариш ва юксак мақомларга чиқишга ҳаракат қилишдан иборат эканлигини билишимиз ҳақида огоҳлантиришган.

Одам ботинидаги Руҳда қувват бор. Аллоҳнинг улкан қуввати бор. Ахир унда Аллоҳнинг барча исми сифатлари мавжуд! Замонамизнинг улуғ Шайхи, мутасаввиф Муҳаммад Нозим ал-Ҳаққоний раҳматуллоҳи алайҳ.: “Бизда “осмонлардаги бир нима бор”. Танамиз Ерга тегишли. Агар Сиз ўз руҳингиз қувватини ишлашга мажбур қилсангиз, сиз Осмонларнинг Мавжудига, ҳаётига эришасиз… “Бу мумкин эмас”, деб айтманг. Агар ниятга эга бўлсангиз ва ана шу руҳда давом этсангиз, Сиз Ерда туриб, Осмон Курсийсига ета оласиз”, деб одамдаги руҳ қуввати нималарга қодир қилиши мумкинлиги ҳақида ёзадилар. “Осмонларга чиқиш учун Сиз 24 соат давомида Аллоҳга нима бераяпсиз? Биз танамизниг эҳтиёжлари учун шунчалар бандамизки, биз Ердан осмонга кўтарила олмаймиз… Сизни Ерга боғлаб қўйиш учун бу нафснинг 80 минг тугуни бор. Агар бу тугунларни бирин-кетин ечмасангиз, ундай ҳолда Сиз халос бўла олмайсиз ва юқорига кўтарила олмайсиз”.

Инсон ўлгандан кейин унинг руҳини Азроил Илоҳий Мавжуд – Аллоҳга олиб келар экан. Аллоҳ: “Унинг қалби ким билан эди, юзини қайси тарафга бурган эди”, деб сўрар экан. Аллоҳ буни Ўзи билса ҳам, жавоб орқали буни осмондаги барча мавжудотлар эшитиши учун атай сўрар экан”…

Жисмимизга жо этилган руҳ – нур ва қувват билан тўла. Биз бу оламни керагича англамасак ҳам, ҳеч бўлмаганида, унга озроқ “тегиб” кўришимиз, уни қалбимиздан ҳис қилишимиз ўзимиз учун жуда ҳам муҳим. “Биринчи ҳолатда сен руҳни англаб бўлмайди, деб тушунасан, шунинг учун ҳам Роббинг сен учун англаб бўлмайдиган сир, иккинчи ҳолатда эса, ўз руҳингни англайсан, худди шунингдек, сен ўз Роббингни англайсан”… (Ибн Арабий).

Ҳиндлар иккита қўлини бир-бирига бирлаштириб “намасте” деб саломлашадилар. Намасте – “мен ботинингдаги руҳингга ҳурматимни изҳор этаман”, деган маънони англатар экан. Бундай маъно фаришталарнинг Одамга сажда қилиш ҳолатларига яқин бўлса керак.

Агар инсон ўз ботинидаги руҳини қалбининг кўзи билан кўра олса, унинг ҳақиқатини англай олса, бошқа одамларнинг ҳам вужудида Аллоҳнинг Нафаси, Нури борлигини англай олади. Бундай одамлар бировларга қўл кўтариш у ёқда турсин, балки ёмон сўз айтиш, ёмонлик қилишни, ёмон кўришни хаёлларига келтирмайдилар. Чунки улар барча одамлар битта, бир эканлигини, ягона Аҳаддан эканликларини англай оладилар.

Демак, менинг асл Ватаним – кўринмас, ғайб оламида. Мен ана шу кўринмас оламнинг бир қисми ҳисобланаман. Менинг аслим ҳеч қандай жисмга эга бўлмаган руҳдан иборат. Ғайб оламида мен Аллоҳга “Албатта Сен менинг Роббимсан, фақат Сенга итоат этаман”, деб аҳд қилганман. Аллоҳ мени шу аҳдим учун, иймонимни синаш ва чархлаш учун, такомилланиш ва руҳий-маънавий тажрибалар орттириб, алоҳида бир Шахсга (руҳий қувватга) айланиши учун мени жисмга, танага жо қилиб, бир муддатга Ерга жўнатди. “Шахсга айланиш” деганда, психологиядаги инсон ақли билан боғлиқ шаклланган одамни тушуниш керак эмас. Буни маънавий такомиллашган, ўз нафсидаги барча қусурлардан халос бўлган, шайтон ҳамлалари устидан доим ғолиб бўлиб Баҳодирга айланган, барча мақомлардан ўтиб, Аллоҳнинг нури билан кучли тарзда йўғрилган, бирлашган, комиллашган руҳ деб тушуниш керак Нумон Али Хоннинг таърифича, руҳ сўзи араб тилидаги роъуҳ сўзига яқин бўлиб, қувонч, мамнунлик сўзларига яқин экан. Бу эса ҳар биримизнинг қалб қўримизда қувонч, бахт манбаи борлигини ва бу руҳ ҳар бир одамнинг ўзида алоҳида эканлигини таъкидлайди. Аслида эса, бу қувонч, бахт, мамнунлик манбаи – муҳаббат! Аллоҳ ҳар биримизнинг юрак қўримизга ана шу неъматни берган. Чунки Аллоҳнинг Ўзи Муҳаббат! Аллоҳ Қуръонда турли хил мевалар ва уларнинг уруғи ҳақида алоҳида эслатади. Эътибор қилинг: мевалар турли хил ва ҳар бир меванинг ўз уруғи бор. Ҳар бир уруғдан алоҳида ўсимлик униб чиқади, етилади, дарахт бўлади, ҳосил беради ва ҳ.к.

Сиз уруғнинг ўсиб, дарахтга айланиш, мева бериш жараёнини кузатишингиз, кўришингиз мумкин. Лекин ана шу турли хилдаги уруғларнинг “ўсиш”жарёнини таъминлайдиган Аллоҳдан келаётган чексиз Яратувчилик Кучини кўра оласизми? Инсонни ҳам ўсишини, яшашини таъминлайдиган манба бор. Бу манба Аллоҳдан келади, лекин бу манбани қалбдан ҳис қилишимизни, ундан баҳраманд бўлиб яшашликдан шайтон тўсиб туради.

Шунга ўхшаш, руҳий оламнинг бир парчаси бўлган инсон ботинидаги руҳ ҳам ҳар бир одамнинг ўзида алоҳида. У одам фаолияти натижасида “ўсиб, унади, ҳосил беради”. Уруғ униб чиқиши учун унга Ер берилган бўлса, руҳ инсон танасига берилган. Инсон танаси эса ана шу руҳнинг “ўсиб, униши”, руҳга хизмат қилиши учун берилган экан. Бу танада руҳ юксалиб, Комилликка эришиши керак. Бамисоли ерга қадалган уруғ мисоли у ўсиши, юксалиши керак. Бу уруғ – бизнинг келажагимиз, наслларимиз. Қандай “ҳосил бериши” ўзимизга боғлиқ. Руҳ танада ўзига керакли “озуқа”ни олиши, юксалиши учун турли хил нафс хоҳишларидан халос бўлиши керак. Шунинг учун инсоннинг ҳар бир қилаётган иши ана шу мақсадларни кўзда тутмас экан, инсон ўзини ўзи ҳалокат томон етаклаётган бўлади. Руҳ – Аллоҳнинг амри билан Ердаги ҳаётда одамнинг вужудида бир муддат бўлади, кейин яна ўз “диёри”га қайтиб кетади. “Тупроқдан яралган яна тупроққа қайтади, Руҳдан яралган яна Руҳга қайтади”....

Қуръонда Аллоҳ Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга “Сендан руҳ ҳақида сўрайдилар. Руҳ Роббимнинг амридандир, сизларга бу ҳақда озроқ илм берилган”, деб хабар беради. Улуғ шайхлардан бири ушбу оятни қуйидагича тафсир қилган экан: Аллоҳ иккита оламда Ўзининг ишларини амалга оширади: аъламул холқ ва аъламул амр, яни яратилган оламлар ва амр олами. Коинот, ундаги барча жисмлар – Ер, осмонлар яратилган олам бўлиб, унда маълум бир қонуниятлар ишлайди. Масалан, Ер вақт қонунига бўйсунади. Ерга уруғ эксангиз, у дарахт бўлиб етилгунича вақт керак бўлади, худди шундай, бугун туғилган чақалоқ маълум бир вақтлар жараёнида катта ёшдаги одам бўлади. Ердаги ҳамма жараёнлар маълум бир вақт мобайнида юз беради. Биз яшаётган олам яралмиш олами. Бизнинг оламдан бошқа яна бир олам борки, бу олам Амр олами дейилар экан. Агар Аллоҳ “Бирор нарса (яратишни) ирода қилганида, Унинг иши фақатгина: “Бўл!” дейишдир. У (нарса) эса бўлур (вужудга келур)” (Ёсин сураси, 82-оят). Аллоҳнинг амри замон, макондан ташқарида, шу заҳотиёқ амалга ошади. Нуъмон Али Хон Амр олами ҳақида гапирар экан, кўринмас оламнинг мавжудлигини ва бу олам ҳеч қандай вақт қонунига бўйсунмаслигини, бу оламда биз яшайдиган оламдан фарқли ўлароқ бошқа қандайдир жараёнлар юз беришини ва бу ўзига хос олам эканлигини айтади. У ўз фикрини қуйидагича баён қилади: “Фаришталар қайси оламдан? – Амр оламидан. Бизнинг руҳимиз қайси оламдан? – Амр оламидан? Қуръон қайси оламдан? – Амр оламидан. Назаримизда бу иккита олам – амр олами ва яралмиш олами бир-бири билан худди вақт оралиғига бўлингандек туюлади. Биз инсонларга келганда эса, биз яралмиш оламидаги қонунларга мувофиқ жисман ривожланиб борамиз, лекин бизнинг маънавий борлиғимиз эса, амр оламига тегишли.

Худди шундай, пайғамбарлар одамларни даъват қилишга чақирилганлар. Лекин уларнинг даъвати, таълими қаердан келган? – Амр оламидан. Улар табиий қонуниятларни бузган ҳолда мўъжизалар кўрсатдилар. Уларнинг мўъжизалари қайси оламдан? – Амр оламидан. Иброҳим алайҳиссаломга таъсир қилмаган олов қайси оламдан? – Амр оламидан. Англаяпсизми? Аллоҳ ушбу оятда бизнинг вужудимиздаги руҳ – Амр оламидан эканлигини айтаяпти. Лекин бу олам ҳақида биз фақат Аллоҳ хабар қилганини биламиз, холос. Умуман олганда, бу олам биздан яширинган, буни тушунишда бизнинг идрокимиз ожиз. Ушбу оятни таҳлил қилиб, биз қуйидаги хулосага келишимиз мумкин: ҳар биримизнинг ботинимизда: менинг ботинимда, сизнинг ботинингизда бир нима бор бўлиб, бу “бир нима” – шахсан сизнинг моҳиятингиз, шахсан менинг моҳятимдир. Аллоҳ: “Ботинингизда кучли бир нарса бор, лекин сизлар бу ҳақда оз биласизлар”, деб айтаётгандек”…

Маълумки, жисмимиздаги бу “бир нима” Аллоҳнинг амри билан қалбимиз қўрига жойланган нур – Руҳимиз эканлигини англаб турибмиз. Буни бир вақтнинг ўзида муҳаббат, деб ҳам билишимиз керак.

Аллоҳ бу дунёда ниманики яратган бўлса, барча нарсанинг зиддини ҳам яратган. Масалан, одамни тўрт унсурдан: сув, ҳаво, тупроқ, оловдан яратган бўлса, булар ҳаммаси бир-бирига зид. Худди шундай, руҳнинг, муҳаббатнинг зидди – дилимиздаги нафс. Илоҳий руҳ билан нафс бир-бирига зид, устуворликда бир-бирини инкор қилади. Руҳ Аллоҳники, у Аллоҳга тегишли. Нафсни эса Аллоҳ инсонга тегишли қилиб берган. У бизники. Руҳ маънавий-руҳий камолликни, муҳаббатни, юксакликни истайди. Дилимиздаги нафс эса инсонга тегишли бўлгани учун “мен”ликнинг истакларини, бу дунёга тегишли бўлган нарсаларни, танамиз, дилимиз эҳтиёжларини истайди. Эътибор қилинг: танамизнинг ҳар бир аъзолари – юрак, жигар, буйрак, қон айланиш тизими, бўғинлардан тортиб, миллиардлаб ҳужайраларгача ва ҳ.к.лар ўзлари учун эмас, Аллоҳнинг Амри билан биз учун, бизнинг танамизни ишлаши учун, ҳаётимизни таъминлаш учун ишлайди. Танамиз эса, айтиб ўтганимиздек, руҳга, унинг комиллашувига хизмат қилиши керак. Биз эса, ўзимизга тақдир қилинган илоҳий вазифани бажармай, ўз дилимиз, нафсимиз истакларини қондириш учун “ишлаймиз”, ҳаракат қиламиз, ана шу истаклар билан нафас оламиз ва натижада танамизнинг руҳга хизмат қилишига, руҳимизнинг комиллашувига имкон бермай қўямиз. Ботинимиздаги Аллоҳнинг Нафаси бўлган Руҳимиз-чи? У Аллоҳники бўлгани учун ҳам Аллоҳга интилади, маънавий юксакликка интилади. Инсоннинг “мен”лиги, дили ана шу илоҳий руҳ билан ўз нафси ўртасида туради ва шулардан бирини танлайди. Ё нафсига итоат этади, ёки ўз ваъдасига кўра Аллоҳга итоат этади. Нафс эса бир томонда дил, иккинчи томонида эса бизнинг “мен”лигимиз, яъни ўзимиз. Агар инсон ўз ҳаёти давомида ўз нафсини (яъни, ўзини) назорат қилиб, жиловлай олса, унинг нафси жаннатнинг хусусияти билан тўлиб борар экан, бу одам Нафси қудсия – тоза, гўзал нафс эгаси бўлиб қолар экан. Нафси аммора – бузилган нафс бўлиб, инсон бу дунёдаги ҳаётида фақат ўз нафси йўлида, ўз “мен”лиги йўлида ҳаёт кечиради, нафси хоҳлаган ишни қилади ва натижада нафс дўзах таркиби билан тўлиб борар экан. Нафс – бу мен. Бу дунёдаги ишларим билан мен ўз нафсимни “тўлдириб” бораман. Мен тирик эканман, ҳар куни, ҳар нафасда, ҳар бир қилаётган ишимда, гапираётган гапимда ўз нафсим орқали Аллоҳнинг синовидан ўтиб бораман. Менинг суратимни ўзимнинг нафсим “чизиб боради”. Нафс ҳам ўлимга маҳкум, у ҳам Қиёматда жавоб беради. Демак, нафс ўзимизга тегишли экан, у ўзимизники, бу дунёники.

Ғаззолийнинг таърифича: …дилдан мурод – ҳақиқати одамийдурким, ани гоҳи Руҳ атарлар ва гоҳи нафс дерлар”. “Ўлимнинг ҳақиқатини билишдан аввал, ҳаётда яшашликнинг моҳиятини англамоғинг даркор. Лекин сенинг нафсинг ва сенинг моҳиятинг бўлган дилингни англамагунингча яшашингнинг моҳияти нимада эканлигини била олмайсан. Сен то ўзингни, нафсингни танимагунингча, Яратганни танишингга умид қилма. Сен ўз нафсинг ортида сенинг “мен”лигинг – дилинг турганлигини, бу фақат инсонга тегишли эканлигини унутма”.

Биз дилимизга нимани жойласак, дилимиз шу нарса билан қарор топади, яъни дилимизда ўзимизнинг “суратимиз” чизилиб боради. Ҳар бир яратилган нарсада онг бор. Онг ҳамма вақт нафс билан боғлиқ. Ўсимликларда ўсимлик онги, ҳайвонларда ҳайвонлик онги, одамларда эса ривожланувчи онг. Умуман олганда дил, онг, ақл, нафс – бизнинг “мен”имиз. Нафс – дил кўпинча истак, хоҳиш, ҳою ҳавас ўрнида кўрилади. Қуръонда Аллоҳ: “Парвардигоридан қўрққан ва нафсини ҳаволанишдан қайтарган”… (Нозиёт сураси, 40-оят), деб нафсни ҳаволаниши ҳақида, уни назорат қила олиш ҳақида гапиради. Дарҳақиқат, инсон ўз нафсини назорат остида тутиши керак. Чунки нафснинг ичида бизнинг ҳис-туйғуларимиз, эҳтиросларимиз, ғазаб, кибр, ҳасад, очкўзлик, қизғанчиқлик, бировнинг нарсасига эга бўлишлик – ўғрилик, зулм, адолатсизлик кабилар ётади. Шунинг учун ҳам ўз Роббисидан қўрққан одамлар ўз нафсини назорат қилишга ҳаракат қиладилар. Ислом олимлари дил – нафснинг уч хил сифати ҳақида қуйидагича фикр билдирадилар: Нафс ёмонлик қилишга ундайди, инсонга бир нималарни қилишни шипшийди. “Нафсимни оқламайман. Зеро, нафс ёмонликка ундовчидир..”. (Юсуф сураси, 53-оят). Шунинг учун ҳам нафсни доимо назорат қилиб туриш, унинг истакларини чеклаш, сабр қилиш ва бахил, қизғанчиқ бўлмаслик муҳимлиги айтилади. Шу билан бирга, надомат қилувчи нафс бўлади: нега ундай, нега бундай кабилар ва шунингдек, нафс чекланиши билан ҳаловот топиши мумкин. Қуръонда Аллоҳ бизни қийинчилик ёки енгиллик билан, касаллик ва соғлик билан, камбағаллик ва бойлик билан, ҳаром ва ҳалоллик билан, итоат ва итоатсизлик билан нафсимизни синашини айтади. Мисол учун, сиз ҳар ишда ҳалолликни ўзингизга касб қилиб олган бўлсангиз, нафсингиздаги ҳалоллик қай даражада эканлигини ҳам синайди. Ўзингизни Аллоҳга қанчалик итоаткор, деб билсангиз, ана шу итоатингиз билан ҳам синайди. Ҳатто, Сизда агар иблиснинг сифатлари бўлса, ана шу сифатларингиз қайси даражага кўтарилгунича синайди. Аллоҳ бизни ҳар нафасда бизнинг нафсимизнинг қандайлигини синайди, бу тўхтовсиз жараён.

Биз онгни нафс билан боғлиқлигини айтдик. Худди шундай, ақл ҳам нафс билан боғлиқ. Инсон ўз онги даражасида, ақли даражасида иш тутади. Инсонни ҳар бир ишида тўғрими, нотўғрими унинг ақли бошқаради. Биз ана шу ҳолатнинг фарқига боришимиз жуда муҳим. “Инсоннинг ақли созланмаган бўлса, унинг бутун аъзолари ишламайдиган ҳолга келади. Оёғи текис йўлдан юролмайди, кўзи кўрмайди, қулоғи ҳар сўзни нотўғри эшитади. Шундай экан, барча иш-ҳаракат ақлнинг шарофати билан юзага чиқади” (Жалолиддин Румий).

Бутун олам бизнинг онгимиз орқали ўтади. Объектив борлиқни биз онгимиз орқали англаймиз. Онгимиз қайси даражада қолганлиги ёки ривожланганлиги нуқтаи назаридан фикр қиламиз. Онгимизнинг даражаси, нафсимизнинг ”аҳволи” бизнинг фаолиятимизни, амалларимизни белгилайди. Шунинг учун ҳам инсон “носоз” ақл эгаси бўлишликдан ўзини эҳтиёт қилиши керак.

“…одам вужудида йиртқич ҳайвонлар, шайтонлар ва малоика сифатлари бордир”, деб айтадилар имом Ғаззолий. Биз одамларда, барчамизнинг ичимизда ана шундай яхши, ёмон сифатлар бор. Агар бизнинг ақлимиз “созланган” бўлса, кучли иймон, илоҳий муҳаббат билан ўзимиздаги ана шу ҳайвоний, шайтоний сифатлар билан кураша оламиз, уларни дилимиздан – нафсимиздан чиқариб ташлаб, малоика сифатларини сақлаб қоламиз. Бу бизга самолардан топширилган “уй вазифаси”. Имом Ғаззолийнинг “Кимёйи саодат” номли китобларида инсон дилини ёмонликдан пок қилиши, инсоннинг нафси паст даражадан қандай қилиб покланиб, юқори даражага чиқиши мумкинлиги ҳақида оддий мисоллар орқали кўрсатиб берадилар. Инсон ўз-ўзини идрок қила олиши учун унинг табиатини ташкил қилган иккита нарсани: танасини ва юрагини (қалбини) билиши керак экан. Юрак деганда унинг моддий жиҳатдан кўринишини эмас, балки маънавий-руҳий жиҳатдан Аллоҳнинг сифатлари билан тўлдирилган “жом”ни тушунишимиз керак эди. Ғаззолий бу юракни тушуниш учун бешта қадам борлигини айтадилар. Биринчидан, бу “илоҳий жом”нинг борлигига иқрор бўлиш; иккинчидан, юрак Улуғ субҳонаҳу таолони англаш орқали бахтга эришиш учунгина ишлаётганини билишликни, бу фақат Холиқ Аллоҳ яратган барча нарсалар ҳақидаги илмни билиш орқали амалга ошиши мумкинлигини айтади. Инсон учун Аллоҳнинг илмидан хабардор бўлишликдан ҳам кўра муҳим нарса йўқ. Ғаззолий мажозий ўхшатиш билан одам танасини бир мамлакат, подшоҳлик деб атайди. Ундаги аъзолар бу мамлакатдаги подшоҳликнинг хизматкорлари: нафс – солиқ йиғувчи, ғазаб – зиндонбандлар, ақл – бош вазир, юрак эса – подшоҳдир, дейди. Инсон вужуди доимо руҳий маънавий кураш ҳолатида бўлади, у маълум бир руҳий маънавий мартабаларга чиқиш учун нафсга, ғазабга қарши курашади. Агар юрак ақлнинг маслаҳатига амал қилиб нафсни ва ғазабни ўз назоратида ушласа, бахтга эришиш аниқ бўлиб қолади. Агар ақл подшоҳликдаги нафс ва ғазабнинг ихтиёрида, итоатида бўлиб қолган бўлса, бу подшоҳлик емирилади, юрак эса бўм-бўш бўлиб қолади… Ақл – юракнинг чироғи бўлиш учун яратилган. Бу чироқнинг нури орқали Аллоҳнинг мавжудлиги англанилади. Шунинг учун ҳам ақл юракнинг хизматкори… Ғаззолий юракни қудуққа, билимни эса унга тўлдирилган сувга ўхшатади. Инсондаги бешта туйғу қудуқни сув билан тўлдиришни таъминлар экан. Қудуқнинг ичида ифлос бор, унинг тагидан эса зилол сув оқади. Мана шу ифлос, чиркинлик сабаб юрак нур ололмас экан, чиркинлик илоҳий туйғуларни ҳис қилишига тўғаноқ бўлиб турар экан. Шунинг учун ҳам сиз келаётган “оқимни” тўхтатиб, қудуқни қуритиб олишингиз керак. Кейин унинг ичидаги чиркларни ўз-ўзингизни тарбиялаш, назорат қилиш ва турли хил эҳтиросларингиз билан курашиш орқали тозалашга эришишингиз керак. Ана шундагина, чексиз илмлар булоғи сизга очилади ва юрагингизни ана шу булоқ суви билан тўлдиради. Ана шу ҳолат Сизни бошқа барча махлуқлардан юқори даражага кўтарилишингизга ва фаришталар даражасига чиқишингизга омил бўлади. Мана шу нарса бахт, саодатнинг бошланиш кимёсидир… (Эй инсон!) Сен бу (оғир кун)дан ғафлатда эдинг. Бас, Биз сендан пардангни очиб юбордик. Энди, бугун кўзинг ўткирдир (Қоф сураси, 22-оят).

Биз ўзимиз ҳақимизда, ўз руҳий оламимиз ҳақида тафаккур қилар эканмиз, инсонга берилган ақл, онг ҳақида нималарни биламиз? Ақл, онг нима? Нима учун биз ақлни кўпинча нафсга, шайтонга қиёс этаяпмиз? Ахир бус-бутун инсонни биз онгсиз, ақлсиз тасаввур қила олмаймиз-ку? Аллоҳ ақл, онгни Ўзи яратган. Онг ҳам эволюция тараққиётини ўташи керак. Шунинг учун уни бу дунёга берган. Муҳаббат эса абадий дунёники. Инсон қалбидаги илоҳий муҳаббат барча ёмонликларни эритиб юбориш қудратига эга. Ақл, онг бунга қодир эмас.

Шу нуқтаи назардан, агар инсон қалбида ҳамма нарсадан ҳам устун, илоҳий муҳаббат бўлмас экан, инсон ўзини бахтли ҳисоблаши мумкин эмас.

Эслатиб ўтганимиздек, онг барча яратилган нарсаларда мавжуд. Ҳайвонларда ҳайвонларнинг онги бор. Шер ўз ўлжасига ундан нафратланганидан, ёмон кўрганидан ҳамла қилмайди, нафси боис уни ўз ўлжаси деб билади. Унинг онги, ақли фақат ўлжа топишни, ҳамла қилишни ёки ўзини эҳтиёт қилишни билади. Онг моддий оламнинг “маҳсулоти”. Агар инсон ўз устида ишламаса, онгини ривожлантирмаса, унинг онги, нафси ана шу ҳайвон онги, нафси даражасида қолиб кетади. Шунинг учун ҳам бундай онг носоз ақл деб аталаяпти. Биз ақл ҳақида гапирар эканмиз, ақл инсонни юксак маънавий-руҳий ривожланишининг ҳам, ёки аксинча, тубанликка юз тутишининг ҳам омили эканлигини унутмаслигимиз керак. Ақл “подшоҳликдаги нафс ва ғазабнинг ихтиёрига ўтиб қолишидан” инсон уни сақлаши лозим. “Носоз”ақл фақат инсонни эмас, балки бутун бир жамиятни ҳалокат томон етаклайди.

Биз ҳар куни, ҳар бир ракат намозимиз бошида “Фотиҳа” сурасини ўқиймиз. “Эй Аллоҳ! Бизни ғазабга учраганлардан қилмагин!” деймиз. Нуъмон Али Хон ушбу сурани тафсир қилиб, бу оятда агар Аллоҳ инсонга ғазаб қилса, битта Унинг ғазаби тушмас экан, бу инсонга Аллоҳ билан бирга барча малоикаларнинг, иймон келтирганлар, уларнинг фарзандлари, ота-боболарининг ҳам ғазаби тушишини айтади. Аллоҳнинг ғазаби кимга тушади? “Ақлли” одамларга. Қачонки, бу одам тўғри йўл нима эканлигини билади, лекин бу йўлдан ўзи юрмайди, кучли ақли билан барча илмларни эгаллаган, лекин қалби Аллоҳ итоатида эмас, илмини, билимини ўз нафсига, ёмон нарсаларга ишлатади – шайтоннинг дастурини ишлатади. Минг ақлли бўлгани билан онги ҳайвоний нафс даражасида қолган, юраги тошдек қаттиқ бўлади. (Биз бу ҳақда Иблис дастури билан танишганимизда билган эдик.) Аллоҳ ана шундай “ақлли” одамларга ғазаб қилар экан. Астағфируллоҳ! Чунки, иблис ҳам ақлли бўлган, кўп нарсалар билган, лекин унинг қалбида илоҳий муҳаббат бўлмаган, ўз-ўзини руҳий-маънавий юксалтиришни ўйламаган, ақли унга у “зўр” эканлигини, “у ҳукмрон” эканлигини кўрсатган. Шунинг учун ҳам “носоз” ақл – иблиснинг қуроли. У Ер юзида ёмонликни, бузғунчиликни тарқатади.

Ривоятларда келишича (заиф ҳадис), пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Шундай вақт келадики, менинг умматим учун Қуръоннинг ўзидан ҳеч нарса қолмайди, фақат кўриниши қолади; исломнинг номи бўлади, ўзидан нишон бўлмайди, ташқари ичкарини эгаллайди, ҳақиқий моҳиятни маросим эгаллайди; мачитлар одамлар билан тўла бўлади, лекин у ерда ҳақиқатнинг иштироки бўлмайди. Шунда меҳрибон Аллоҳ одамларга улуғ Мураббий – имом Маҳдийни юборади. Маҳдий йўқотилган “муқаддас”( Қуръон нури, дин ҳақиқати)ликни тиклайди. Жоҳиллик туфайли юзага келган турли хил “кўриниш”ларни бузиб ташлаш оқибатида Исломнинг асл покиза, мусаффолигини қайтадан тиклайди. Аллоҳ турли хил жумбоқларни беради, лекин уни ҳар ким ҳам еча олмайди. Аллоҳ улуғ Ҳикмат ва Адолат эгаси. У ўз сирини фақат Ўзига содиқ қолганларга очади…” деб айтган эканлар. Бу ҳадиснинг жумбоғи нимада экан? Майли, жумбоқни ечишни қўя турайлик. Ушбу ҳадиснинг мазмунидан Қуръон бўлгани билан, унинг ҳукми, Сўзи амалда бўлмайди, исломнинг номи бўлади, лекин амалда ислом бўлмайди, мачит тўла одам бўлади, лекин одамларнинг қалбида Ҳақиқат бўлмайди, ҳақиқий намоз бўлмайди, деган маънони англаяпмиз. Лекин “ташқари ичкарини эгаллайди”, деган сўзларини қандай тушуниш мумкин? Имом Маҳдийнинг келишларини биз охирзамонда Дажжол билан курашишларини, қилич билан уни яксон қилишларини тушунар эдик. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам эса Маҳдийни улуғ Мураббий, деб айтаяптилар (ишончли ҳадисларда ҳам кўринади), У исломнинг асл покиза, мусаффо кўринишини тиклайди, деб айтаяптилар. Демак, йиллар ўтиб исломнинг асл мусаффолиги, унинг пок кўриниши, Қуръоннинг Муқаддаслиги йўқолиб бораяпти. Нима учун, нима сабабдан ислом ўзининг асл мусаффо кўринишини йўқотаяпти? Нима учун ислом ўз ҳақиқатини йўқотаяпти? “Ташқари ичкарини эгаллайди” деган гаплари айнан ақлга, нафсга тааллуқли гап эмасмикан? Чунки қалб ичкарида бўлади, нафс, ақл эса ундан ташқарида бўлади. Қалбда илоҳий туйғу бор, муҳаббат бор, руҳ бор. Ташқарида эса шайтоннинг “импульслари” – нафс бор, “созланмаган ақл” бор. Ақл, нафс эса одамнинг ўз-ўзини (руҳини) англашини, ўз-ўзини камолга етказишини истамайди, бу ишдаги саъй-ҳаракатларини бошқа йўлларга буриб юборади. Шунинг учун ҳам “ташқари ичкарини эгаллаб” олмасмикан? Биз шу жараёнга етиб келмаяпмизми?

Дин орқали бизга улуғ йўл кўрсатилган: руҳимизни маънавий ривожлантириш, камолга етказиш ва ўз қалбидаги Аллоҳни топиш йўли кўрсатилган. “Инсоният учун энг катта муаммо шундаки, одамларнинг кўзлари ўз Роббисига қаратилмаган, шунинг учун ҳам улар Оламнинг ҳикмати ва раҳматини англамайдилар”. Шунинг учун ҳам биз дин ичида юрамиз, лекин ўзўзимизни англашни, руҳан камол топишни ўйламаймиз. Соддароқ қилиб мисол келтирсак, ақлимиз уруғдан ўсаётган ўсимликни, дарахтни, меваларни кўради, лекин унга Аллоҳдан келаётган Яратувчилик, Ҳаётбахшлик Қувватини, Кучини, Руҳини кўрмайди. Буни қалб ҳис қилади, носоз ақл эса турли хил “импульслар” юбориб, қалбни турли хил нафс хоҳишлари билан ўраб ташлайди, Аллоҳнинг ёғилиб турган Раҳматини ҳис қилишдан чалғитади.

Агар кенгроқ ўйлаб қарайдиган бўлсак, ҳозирги вақтда кўп мусулмонлар ўз динларининг софлигини сақлаб қолиш учун ҳеч қандай саъй-ҳаракат қилмаяптилар. Бу ишда биз Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ўрганишимиз керак эди. Улар ислом динининг асл софлигини сақлашда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳақиқий ворислари бўлганлар. Бир замонлар дунёвий илм ҳам, диний илм ҳам, илм-маърифат Ислом дини воситасида ривожланган, энг юқори чўққига чиққан. Ҳозирги вақтга келиб эса, кўпчилик учун дин бир кўргазмадек бўлиб қолди. Баъзи бир одамлар учун эса халифалик, исломий давлат қуриш диннинг ишидек бўлиб қолди. Дин деганда мияда фақат аёлларнинг ҳижобда юриши, эркакларнинг соқол қўйиши ва кўп хотинга уйланиши деган контекст ётади. Ислом динини фақат шунда кўришади. Ҳа, дин кўргазмадек бўлиб қолган: “кўргазмага” қараб, уни кузатиб турамиз. Мабодо, “кўргазманинг” эт-бетида бир оз ўзгариш бўлса, хатолик ўтган бўлса “дод-войлаб”, ҳаммага хабар қилиб, оммавий равишда уни ўз ақлимиз билан “тўғрилаб” қўйгандек бўламиз. Муҳими, “кўргазма”ни тўғрилаб қўйишда “мен”им иштирок этган бўлади. Ақлим, “мен”им “кўргазма”нинг тўғри, нотўғри туришини фаол кузатиб туради. Қалбим, қалбим қўрига жо қилинган Аллоҳнинг Нафаси, Унинг сифатлари, эса … ўзимга бегона. Унга назар солишга, Ундан баҳра олишга, Унга қулоқ тутиб, муҳаббат билан яшашга, унинг воситасида руҳий-маъанъанавий ўсиб ривожланишга менда ҳеч бир эҳтиёж йўқ. Бу дунёнинг турли хил ишлари билан яхшигина ишим бор, руҳимнинг, қалбимнинг аҳволи билан эса унча ишим йўқ. Энг муҳими “ кўргазма”нинг ўз ўрнида туришида ақлим,“мен”им ҳукмронлик қилиб турса бўлди, мен шуларнинг итоатида юраман… Диннинг ва диндорликнинг ҳозирги ҳолатини тахминан, ана шундай тасаввур қилиш мумкин.

Аслида, ислом дини ҳар бир одамнинг қалбида, қилаётган ишида, гапираётган гапида жонланиб туриши керак эди. Буни ташқаридан: кўринишдан, кийинишдан, давлат тузилишидан, деб тушуниш мумкин эмас. Ҳамма қатори динга бориш бошқа, лекин дин орқали Худони, ўз-ўзини топиш бошқа. Биз динни ҳам, Қуръонни ҳам, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари, ҳадисларини ҳам ақлимиз билан тушунишга ҳаракат қиламиз. Шунинг учун ҳам илоҳий таълимнинг нақадар чуқурлигини, унинг уммон каби чексизлигини англамаймиз, илоҳий таълимдан моҳият, ҳикмат, ҳақиқатни изламаймиз. Илоҳий таълимни қалбдан ҳис қилмаганимиз учун ҳам ўзимизни танимаймиз, ўзимизнинг маънавий-руҳий оламимизни ҳис қилмаймиз, руҳимиз бир ҳолатдан иккинчи бир ҳолатга ўтиб, юксалиши кераклигини, ҳар нафасда Аллоҳга яқинлашишни ўйламаймиз. Шунинг учун ҳам қаёқларгадир, керакмас “жойларда” ақлимиз билан юрамиз, қалбимиз кенгайиши, унинг мусаффолиги, руҳимиз юксалиши учун керак бўладиган нарсаларни ахтармаймиз. Инсоннинг ҳаёт кечириши фақат “гап, гап”нинг ичида, бу гапнинг ичида ўз “мен”лигини авайлаб, асраб, унинг борлигини, устунлигини кўрсатиб юришдан иборат бўлиб қолди. Бундай ҳолатларнинг юз бериши эса “ақл”дан, бизнинг “мен”имизга носоз ақлнинг ҳукмронлик қилишидан.

Нур сурасининг 35-ояти тафсири билан танишганимизда, инсоннинг қалби қанчалик мусаффо бўлса, нур шунчалик ёрқин кириши, “нур устига нур” бўлиши ҳақида билган эдик. Бу нурнинг биттаси қалбимизда – Аллоҳнинг ҳақиқати, яна битта нур – Аллоҳ, биз яшаётган маконни қамраб олган. Лекин бу нурни ўтказмайдиган, йўлнинг ўртасида тошдек тўсиб турган ақл, нафс бор. Булар юрагимизни бошқа дунёвий нарсалар хоҳиши билан ўраб-чирмаб қўйиб, ташқаридан келадиган Аллоҳнинг нуридан тўсиб туради. Бу эса инсонни ўз йўлини тўғри танлашидан адаштиради. Биз Руҳни қувонч, муҳаббат маъносида ҳам келишини айтган эдик. Ақл эса муҳаббат эмас. У муҳаббатни тушунмайди, шунинг учун ҳам ақл, нафс инсонга бошқа нарсаларни гўзал қилиб кўрсатади.

Биз ҳозирги вақтда муқаддас динимиз, Қуръонимиз ҳақиқати бузилганини, жоҳиллик, онгсизлик, саводсизликнинг “мусулмонлик” кўринишида чиқаётганини, мусулмонлар орасидаги ўзаро фитна, жанжаллар, гуруҳбозлик, бир-бирларини кофир, даҳрий деб ҳақорат қилишларини ҳар куни, ҳар соатда кўраяпмиз. Албатта, бундай ишларни инсон қалбидаги мусулмонлик, муҳаббат қилмайди – унинг зидди бўлган нафс, носоз, мунофиқ ақл қилади. Бу эса жоҳиллик. Жоҳиллик бизнинг моддийликка, ақлимизга қул бўлиб қолганлигимизнинг кўриниши. “Жоҳилликнинг таги – жаҳаннам”. Миясига келган ўз фикрини қаттиқ ушлаб олиш, шу фикрини исботлаш учун Қуръондан ёки суннатдан далил ахтариш – бу жоҳиллик, хурофот. Бундай одамлар ўз “мен”ликларига Аллоҳни шерик қилган бўладилар. Тушунаяпсизми, инсон учун унинг “мен”идан кўра Аллоҳнинг “Мен”и устун бўлиши керак. Жоҳиллик, хурофот эгалари эса ўз “мен”ликларига Аллоҳни шерик қиладилар, Аллоҳдан ўз “мен”ликларини устун қўядилар, лекин буни ўзлари тушунмайдилар – мусулмоннинг ишини қилаяпман, деб динимиз ҳақиқатини бузаётганларини билмайдилар.

Жоҳиллик нафақат инсоннинг, балки, жамият ҳаётини тубдан издан чиқаради. Жоҳиллик сабаб одамлар ислом динини фақат ташқаридан кўрадилар: уни давлат тузилиши билан боғлиқликда, деб биладилар, шунинг учун ҳам ислом давлати ёки халифалик ғояларини илгари сурадилар, мусулмонликни узун соқол қўйиш ва аёлларнинг ҳижобда юришлигида кўрадилар; давлат раҳбарларига, жамиятнинг зиёли, илм-маърифатли инсонларига, ҳижобда юрмаган аёлларга нисбатан нафратларини яширмайдилар, нима қилиб бўлса ҳам ерга уришга ҳаракат қиладилар; ўз қалбларидаги илоҳийликни, муҳаббатни, ҳикматни эса кўрмайдилар, авайлаб-асрамайдилар, Аллоҳнинг ҳаётбахш Нурини, Раҳматининг ёғилиб турганини англамайдилар, англашни ҳам истамайдилар. Бу ислом эмас, бу Қуръон ҳукми эмас, бу Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари эмас. Бу – руҳни хароб қиладиган, ҳалок қиладиган онг, носоз ақл, жаҳолат.

Улуғ саҳобалар Ислом дини софлигини сақлаш учун ҳаракат қилганлар. Улардан бири: “Биз Исломни бошимизга тож қилиб кийган эдик. Мабодо бошимиздаги тож қимирлаб кетса, қўлимиздагини ташлаб, уни тўғрилар эдик”, деб айтган экан. Ҳозирги аҳволга қарайдиган бўлсак, “бошимиздаги тож тушиб кетай деса ҳам, “қўлимиздаги ушлаб олган нарсамиз” бизга муҳимроқ бўлиб қолди.