Читать книгу "Төңкеріс. Пиесалар"

Тергеуші кетеді. Ол кетісімен директор сөмкені алып кетпекші болады. Есен тағы да сөмкеге жармасады, тағы да тартыс басталады.

Директор. Әй! Қайсың әй? Қой деймін! Тартпа деймін!

Айна. Директор ағай, сізге не болған?

Үсен. Сіз кіммен сөйлесіп жатырсыз?

Директор. Ә? (жасанды күлімсіреп) Ешкіммен сөйлескен жоқпын. Жәй, дене шынықтырып жатырмын. (сөмкені алған жеріне қоя салады да бірдеңеден қауіптенгендей жан-жағына қарағыштап ұялы телефонмен бір нөмір тереді) Алло! Төтенше жағдайлар министірлігі? Мен орталық мектептің директорымын. Бізде бір бала жоғалып кетті. Соны іздеп табатын біреуді жіберсеңіздер. Жарайды, күтеміз. (телефонын сөндіріп) Ал балалар, мен өз кабинетіме кеттім. Біреу келсе мені шақырыңдар. (жан-жағына қауіптене қарап қойып кетеді)

Үшінші көрініс

Директор кетісімен Үсен швабрасын сүйреп Айнаға жақындайды.

Үсен. Айна, сен не білдің?

Айна. Не білуім керек еді?

Үсен. Осы бөлмеде не болып жатыр?

Айна. Не болушы еді? Біз бөлмені жинап жатырмыз.

Үсен. (үстелдің үстіне отыра кетіп) Мен оны айтпаймын. Мәселен, сен өз бетіңмен терезеден секіре жаздадың. Сосын Жайна бұрымын тікірейтіп ап шегініп кетті.

Айна. Терезеден мені тергеуші итеріп құлатқысы келді. Ал Жайнаның бұрымын мұғалима апай жұлды.

Үсен. (басын шайқап қойып) Ал Асанды кім ұрды?

Айна. (күліп жібереді) Үсен, сен қызық екенсің! Асанды кім ұрыпты? Оның қояншығы ұстап қалған жоқ па.

Үсен. Неше жыл осы мектепте оқығанда ұстамаған қояншығына бүгін не болыпты?

Айна. Енді, Есен жоғалып кеткесін Асанның жүйкесі жұқарған шығар.

Үсен. Сенің де жүйкең жұқарды ма?

Айна. Менің жүйкем несіне жұқарады?

Үсен. Есен жоғалып кеткен жоқ па.

Айна. Жоғала берсін! Ол жоғалды деп менің жүйкем жұқара ма?

Үсен. Жақсы, жұқармай-ақ қойсын. Ал мына Есеннің сөмкесіне не болған? Кім оны әуелі тергеушіден, содан кейін директордан тартып алмақшы болды?

Айна. (таңырқай) Есен, сен осы қайдағыны айтасың. Кім сөмкені тартып алушы еді? Тергеуші мен директор денелерін шынықтырды емес пе.

Үсен. Сөмкеден басқа дене шынықтыруға лайықты ештеңе таба алмағаны ма?

Айна. Сөйткен шығар. (сөмкені алып оңға-солға, ілгері кейін теңселтеді де сосын екі қолымен ұстап алып шыр-көбелек айналады) Нағыз дене шынықтыруға лайықты сөмке. Ап-ауыр, зілдей қара! Өзінің ішіне не – кірпіш салып алған ба?

Сөмкені үстелге қойып ашқысы келеді, сонда Есен алақанымен оның қолдарын шарт еткізіп тартып жібереді.

Айна. Ай! (қолдарын кері тарта қояды да тағы да сөмкеге соза бергенде Есен тағы да оның қолдарын қағып қалады) Ай!

Айна сөмкені тастай сала шаң сүртетін шүберегін алып тақтаны сүрте бастайды.

Үсен. Айна, не болды? Сөмкенің ішін тексермедің бе?

Айна. Ж-жоқ. Бұл сөмкеде не бар дейсің. Тезірек шаң сүртіп үйге кету керек.

Мұғалима кіріп келеді. Үсен үстелден секіріп түсіп еден сүртуге кіріседі.

Мұғалима. Үсен! Айна! Әлі сыныпты жинап болмағансыңдар ма!

Айна. Үсен еден жуудың орнына бос әңгімемен әлек.

Үсен. Ол бос әңгіме емес. Мен Есеннің қалай жоғалып кеткенін анықтайын дегем.

Мұғалима. Онда шатағың болмасын! Ол полиция қызметкерінің жұмысы. Ал сен тезірек еденді жу да үйіңе қайт.

Бөлмеге төтенше жағдайлар министірлігінің саперы кіріп келеді. Оның үстінде скафандр тәрізді жарылыстан қорғанатын арнайы киім, кеудесі мен арқасында ТЖМ деген әріптер бар, қолында жарылғыш мина іздейтін құрал (минаискатель).

Сапер. Азаматтар! Сіздердің өмірлеріңізге қауіп төніп тұр. Дереу бөлмені босатыңыздар! Қазір бұл жерде жарылғыш минаға іздеу жүргізіледі.

Мұғалима. Ә?! Не дейт? Сіз өзі кім боласыз?

Сапер. Мен төтенше жағдайлар министірлігінің саперымын. (мұғалиманы итермелейді) Дереу бөлмені босатыңыздар! Сіздердің өмірлеріңізге қауіп төніп тұр. (Үсен мен Айнаға) Әй балалар! Неғып тұрсыңдар? Дереу бөлмені босатыңдар! (мұғалиманы және Айна мен Үсенді минаискателімен айдағандай бөлмеден шығарып жібереді)

Сапер минаискателін анда-мында кезеп бөлмені тінтеді. Жерде тұрған шелектің үстінен айналдырады, сөмкенің үстіне ұстайды. Шкафтың асты-үстін зерттеп сосын ішіне тығады. Минаискатель бір затқа жақындаған кезде шиқылдаған дыбыс шығарады. Есен оны тартып алмақшы болады, сапер одан айырылмай қарсылық білдіреді.

Сапер. Әй, әй! Бұл кім әй? Жібер! Жібер деймін!

Минаискательдің де жан дауысы шығып шиқылдап жатыр. Ақыры, әрі-бері тартып Есен құралды қоя жібереді, сонда сапер шалқасынан құлап түседі.

Сапер. (тұра алмай аяқ-қолын ербеңдетіп біраз уақыт жатады да сосын жан дауысы шығып айқайлайды) Құтқарыңдар! Тұрғызыңдар!

Директор. (жүгіріп шығады, онымен бірге Үсен де келеді) Не болып қалды тағы да?

Сапер. Мен құлап қалдым.

Директор. (Үсен екеуі бірігіп саперды тұрғызады) Неге жайдан-жай құладыңыз?

Сапер. Біреу мына минаискательді тартып алмақшы болды. Сосын, ол жіберіп қалғанда мен шалқамнан құлап түстім.

Үсен. Бұл бөлмеде сізден басқа ешкім болған жоқ қой.

Сапер. Иә, бұл бөлмеде менен басқа ешкім болған жоқ. Бірақ біреу минаискательді тартып алмақ болды.

Директор. Бұл не шатақ?! Ешкім жоқ, бірақ біреу минаискательді тартып алмақ болады. Сіз өзі кім боласыз? Есіңіз дұрыс па? Мына киіміңіз не? Мұнда не істеп жүрсіз?

Сапер. Не істеп жүрсізге жол болсын! Мен төтенше жағдайлар министірлігінің саперымын. Ал мұнда жарылғыш мина іздеуге келдім. Бірақ бір де бір мина табылмады. Сабақ оқығысы келмейтін балалардың біреуі сынып бөлмесі миналанып тасталды деп қоңырау шалған ғой.

Директор. Қайдағы сабақ оқығысы келмейтін балалар! Төтенше жағдайлар министірлігіне қоңырау шалған мен.

Сапер. Сіз бе?! Неге? Кім сізге мұнда жарылғыш мина бар деді?

Директор. Ешкім жарылғыш мина бар деген жоқ. Біздің іздеп жүргеніміз мина емес. Біз жоғалған бала іздеп жүрміз.

Сапер. Жоғалған бала?! Қайдағы бала?

Директор. Есен деген оқушы. Ол бүгін осы бөлмеде жоғалып кетті.

Сапер. Директор мырза, біз бала іздемейміз. Біз жарылғыш мина іздейміз. Ал жоғалған баланы іздеу үшін кинологты шақыру керек. (рация арқылы министірлікпен байланысады) Дереу кинологты орталық мектепке аттандырыңдар. (кетеді)

Мұғалима мен Айна келеді.

Мұғалима. Үсен! Сен қашан еденді жуып бітіресің?

Үсен. (швабраны ала сала еденді жуа жөнеледі) Қізір, мұғалима апай, қазір. Ана сапер қуып жібермегенде бітіруші едім.

Мұғалима. Айна! Шаң сүртіп болдың ба?

Айна. (шүберекті ала сала тақтаны сүрткілей жөнеледі) Қазір, мұғалима апай, қазір боламын. Біресе тергеуші ағай, сосын сапер ағай жұмысыма кедергі боп тұрмағанда баяғыда бөлмені жинап үйге қайтушы едік.

Мұғалима. Жә, жә! Оларды сылтау қылмаңдар. (директорға бұрылып) Директор мырза, дәлізде бір кісі тұр. Экстрасенспін дейді.

Директор. Ә?! Шақыр онда экстрасенспін десе.

Мұғалима экстрасенсті шақырып келеді. Ол қолдарын ербеңдетіп бөлмені аралап кетеді. Ақыры директордың алдына келіп тоқтайды.

Директор. Не дейсіз, экстрасенс мырза?

Экстрасенс. Бұл бөлмеде ол бала жоқ.

Мұғалима. Осыны анықтау үшін экстрасенстің қажеті жоқ еді.

Директор. Иә, иә! Сіз бізге Есеннің қайда екенін айтсаңыз.

Экстрасенс. Жақсы, айтайын.

Ол тағы да қолдарын ербеңдетіп бөлмені шарлап кетеді, сонда Есен оның аяғын шалып құлата жаздайды. Ақыры экстрасенс мұғалиманың алдына келіп тоқтайды.

Экстрасенс. Ол бала осында жүр.

Мұғалима. Түк түсінсем бұйырмасын! Біресе Есен мұнда жоқ дейсіз, біресе ол осында жүр дейсіз. Сонымен ол қайда?

Экстрасенс. Ол бала осында. Ал бірақ та… (жан-жағына қарайды) ол мұнда жоқ.

Директор. (балдағын шолтаң еткізіп) Хм! Түсінікті. Рахмет, экстрасенс мырза. Сіз боссыз.

Экстрасенс кетеді. Итін жетегінен ұстап кинолог келеді. Иті иесін сүйрелеп еден жуып жатқан Үсенге арс етеді. Үсен швабрамен қорғанады. Ит оны тастай салып Айнаға бас салады. Айна шыңғырып қалып мұғалиманың орындығымен қорғанады. Енді ит директорға жетіп барады.

Кинолог. Осында ма бала жоғалған? (иті директорға үріп жатыр)

Директор. (иттен балдағымен қорғанады) Иә, иә, осында.

Кинолог. Ол баланың заты бар ма?

Мұғалима. Міне, сөмкесі бар. (жанына жетіп келген итке сөмкені тастай бере үстелдің арғы жағына шығып кетеді)

Кинолог. (итке Есеннің сөмкесін иіскетеді) Ізтабар! Ізде! Ізде! (иті Есен тұрған бос бұрышқа үреді, кинолог итті сүйреп бөлменің басқа жерлеріне апарады) Ізтабар, ізде, ізде! (ит әлгі бұрышқа қайтып келіп үреді, кинолог тағы да сүйреп алып кетіп шкафты тексертеді) Ізтабар! Ізде! Ізде! (ит шкафты тастай салып әлгі бұрышқа қайтып келеді де үріп тұрып алады)

Директор. Неге ит бос бұрышқа үре береді?

Кинолог. Иіс сезіп тұр.

Мұғалима. Есенді әрдайым осы бұрышқа тұрғызып қоятынмын, оның иісі бұл жерге әбден сіңіп кеткен ғой.

Ит үруін қоймағасын бұрышта тұрған Есен оны теуіп жібереді. Ит қаңқ етіп қашады, Есен оны қуып береді. Ит қыңсылап бара жатыр.

Кинолог. (сүрініп-қабынып иттің соңында кете барады) Бұл бөлмеде-е ол бала-а жо-оқ!

Мұғалима. Осыны анықтау үшін иттің қажеті бар ма еді?! (директорға) Тағы кімді шақырмақсыз?

Директор. (ұялы телефонымен біреумен сөйлесіп алып) Дәлізде құмалақшы балгер тұр. Соны шақырып келіңіз.

Мұғалима барып балгерді ертіп келеді.

Балгер. Ассаламу ғаләйкүм!

Директор. Уа ғаләйкүм ассалам! Жоғарлатыңыз, балгер мырза. (мұғалімнің үстелін балдағымен тықылдатады) Міне, мына үстелге құмалағыңызды жайыңыз.

Балгер. (үстелге құмалақтарын жайып жатып) Мен жайған құмалақ ешқашан өтірік айтпайды. Жоғалған затыңызды лезде тауып беремін.

Мұғалима. Бізде зат емес, Есен деген оқушы жоғалды.

Балгер. (директор, мұғалима, Үсен және Айна үстелді қоршауға алып тұрады) Мен жайған құмалаққа бәрібір – жоғалған адам болсын, мал болсын, зат болсын – лезде тауып береді. Мінеки (құмалақтарды қолымен түртіп-түртіп қойып) – ол бала, Есен, жаман бала екен, сабақ оқымайды, балалармен төбелеседі, қыздарды бұрымдарын жұлып жылатады, мұғалиманы, яғни сізді, сөмкеңізге талай рет бақа-шаян салып шошытыпты. Ал енді ол бала…

Осы жерде Есен оның құмалақтарын шашып жібереді. (үстелге құмалақ шашатын механизм орнату керек)

Балгер. Астапыралла! (үстелге ентелеп тұрған Үсен пен Айнаға) Әй, балалар! Неге сонша ентеледіңдер. Құмалағымды шашып жібердіңдер ғой.

Үсен. Біз ентелеген жоқпыз.

Айна. Біз құмалағыңызды шашқан жоқпыз.

Балгер. Сонда оны кім шашты?

Үсен пен Айна. Олар өздері шашылып кетті.

Балгер. (шашылып кеткен құмалақтарын жинап жатыр) Өздері шашылатындай бұларға жан бітіп пе?

Мұғалима. Үсен, Айна, сендер неғып тұрсыңдар? Жұмыстарың қайда? (кезекшілер жұмыстарына қайтып оралады)

Балгер тағы да құмалақтарын жаяды. Мұғалима Үсен мен Айна тұрған жерге ауысады.

Балгер. Сонымен, әлгі бала, Есен, тентек екен. Әрдайым оқудан қашып кетеді. Немесе, тақтаға шығып сабақ айтпау үшін партаның астына тығылып қалады.

Есен тағы да құмалақтарын шашып жібереді.

Балгер. (ол енді мұғалимадан көреді) Құмалағымды неге шашасыз? Әлде Есеннің оқудан қашқаны, парта астына тығылғаны өтірік пе?

Мұғалима. Жоқ, өтірік емес. Бірақ мен құмалағыңызды шашқан жоқпын. Бұлар өз бетімен шашылып кетті.

Балгер. Өз бетімен шашылатындай бұларды жын ұрып па?

Мұғалима. (ашуланып) Ұрса – ұрған шығар! (бұрылып кетіп) Айна, Үсен! Сыныпты жинап болғасын есікті құлыптап кілтті маған әкеп тастаңдар. (Айнаға кілттерін береді де кетеді)

Балгер құмалақтарын жинап алып жаяды. Осы жолы оның жанында директор жалғыз тұр.

Директор. (жайылып тұрған құмалақтарды балдағымен кезеп) Сонымен, балгер мырза, құмалақтарыңыз не дейді? Есеннің қандай екенін біз құмалақсыз да білеміз. Сіз оның қалай жоғалып кеткенін айтыңыз.

Балгер. Жарайды, айтайын. Ол бала әр түрлі дәрілерден қоспа жасап осында алып келіпті. Сосын…

Есен балдақпен құмалақтарды соққылай бастайды. Директор балдағына ие бола алмай екі қолдап қарсыласып жатыр.

Балгер. Директор мырза! Сізге не болған? Құмалағымды неге шашып жатырсыз? (балдақ оның өзіне тиіп кетеді) Ойбай! Мұныңыз не? Менің не жазығым бар?

Директор. (балдағына зорға ие болып) Ол мен емес, мен емес! Балдақ өзі, өзі!

Балгер. (ашуланып) Сіз не, мені тәлкек етіп тұрсыз ба? Қай заманда балдақ өзі адамды ұрып еді? (құмалақтарын жинап алып) Мен мұндай жағдайда жұмыс істей алмаймын. Сау болыңыз. (кетеді)

Директор. (балдағын екі қолымен ұстап тұрып) Қайдан білейін, балдақтың мұндайы жоқ еді, бүгін бұған не болғанын. (кезекшілерге) Ал, мен кеттім. Полиция бөліміне қоңырау шалайын. Біз мұнда құмалақ шашып жатқанда ол ендігі табылған да шығар. (жан-жағына қарап-қарап кетеді)

Төртінші көрініс

Айна қайтадан шаң сүртуге кіріседі. Үсен еденді сүртіп тұрады да, директор кетісімен швабраны тастай салып Айнаға жақындайды. Ақырын келіп бүйірінен түртіп қалады.

Айна. Ай! (шұғыл бұрылып) Фу! Үсен! Зәремді алдың ғой.

Үсен. (күліп) Неге сонша зәрең кетті, Айна?

Айна. Мені бүйірімнен сен емес, басқа біреу түртіп қалды ма деп қалдым.

Үсен. Демек, сен бұл бөлмеде екеуімізден басқа тағы біреу бар деп тұрсың, иә? Солай ма?

Айна. (жан-жағына қарап қойып) Жоқ… мұнда бізден басқа ешкім жоқ.

Үсен. Ал сонда Есен қайда кетті?

Айна. Ол трубаға арқан байлап терезе арқылы қашып кетті.

Үсен. Сен соған сенесің, иә?

Айна. Енді тергеуші солай демеп пе еді.

Үсен. Айна, кел, мына жерге отыршы. (мұғалімнің орнын нұсқайды)

Айна. Неге?

Үсен. Кел, отыр. Қорықпа, үстелдің астында ешкім жоқ.

Айна. (сақтықпен үстел астына қарап қойып отырады) Ал, отырдым.

Үсен. Қазір мен бір тәжірибе қоямын. (шкафтан кітап алып Айнаның алдына ашып қояды) Міне, Айна, сен қазір мына кітапты оқисың.

Айна. Не үшін? (кітапты өзінен алыстатып итереді)

Үсен. Тәжірибе үшін. (кітапты тағы қыздың алдына жақындатады) Айна, оқы! Бірақ та, не болса да көзіңді бұл кітаптан айырма. Жарай ма?

Айна. (үлкен сақтықпен жан-жағына қарап қойып кітапқа үңіледі) Жарайды.

Үсен Есеннің орнына барып отырады.

Үсен. Ал, енді, Айна, кітапты оқи бер. Есіңде болсын, не болса да көздеріңді кітап бетінен айырма.

Орнынан тұрып ақырын басып терезенің жанына барады да терезені ашады.

Айна. (көздерін кітап бетінен айырмай) Не істеп жатырсың, Үсен?! Терезені неге аштың?

Үсен. Міне! Қалай ақырын қимылдасам да сен менің терезеге барғанымды, оны ашқанымды сезіп қалдың. Мұғалиманың көзі журналда болды делік, алайда оның құлақтары бос емес пе еді! Есен терезенің жанына барғанын, терезені ашқанын, трубаға арқан байлап жерге сырғып кеткенін естімей ме, сезбей ме? Тіпті Есен арқан алып келген күнде де ол онымен бесінші қабаттан жерге сырғып түспес еді. Өзің айтқандай ол биіктіктен жама-андай қорқатын. Демек…

Айна. (көздерін кітаптан айырмай) Демек?

Үсен. (терезені сарт еткізіп жауып) Демек, Есен бұл бөлмеден терезе арқылы шыққан жоқ.

Айна. (әлі де көздерін кітаптан айырмай отыр) Қызық екен. Терезе арқылы шыққан жоқ, есік кілттеулі болды. Сонда ол осы бөлмеден қалай шығып кетті?

Үсен. (Айнаның жанына барып, бір қолымен кітапты жауып, екінші қолымен қыздың иегінен көтеріп өзіне қаратады) Ол ма? Ол осы бөлмеден шыққан жоқ. Түсіндің бе?

Айна. Жоқ, түсінбедім.

Үсен. Есен осы бөлмеден шыға алмады. Демек, ол осы бөлмеде қалды. Ол осында.

Айна. (бөлмені көзімен шолып өтіп) Ол осында болса, қайда? Көрсетші маған оны!

Үсен. Мен оны саған көрсете алмаймын. Білесің бе неліктен?

Айна. Білемін. Өйткені ол мұнда жоқ.

Үсен. Жоқ, ол осында. Экстрасенс не деп еді? «Есен мұнда жоқ, ал бірақ та ол осында» демеді ме.

Айна. Керісінше, экстрасенс: «Ол осында, ал бірақ та ол мұнда жоқ» деген.

Үсен. Солай деген шығар. Айырмашылық жоқ. Ең бастысы – Есен бөлмеде болмағанымен ол осында.

Айна. (кітаппен үстелді соғып қалып) Үсен, менің басым қатты! Бұл бір шима-шатақ сандырақ. Шынын айтсам, маған енді бәрібір. Есен бар ма, жоқ па, ол мүлдем жоғалып кетті ме әлде табыла ма, ол есіктен шықты ма әлде терезе арқылы қашып кетті ме – маған бәрібір! Шынын айтсам, сол тентек табылмаса екен деймін. Есен болмаса сыныпта тыныштық орнаушы еді. Мен тіпті Есеннің жоғалғанына қуаныштымын.

Мұны естіп тұрған Есен Айнаның астындағы орындығын жұлып алады. Қыз еденге жалп етіп отыра кетеді. Ол мұны өзін айналшықтап жүрген Үсеннен көреді.

Айна. (атып тұрып) Сені жын шалды ма?! (қолындағы шүберегі мен бөлменің кілтін Үсенге лақтырып жіберіп есікке беттейді) Жәйдан-жәй құлатқаны несі-ей! Онда бөлмені өзің жина. (кетіп бара жатыр)

Үсен. Айна! Айна! Кетпе, орындықты жұлып алған мен емес.

Айна. (кетіп бара жатып бұрылады) Сен болмағанда кім – көлеңкең бе?

Үсен. Қайтып келші, бәрін түсіндіремін.

Айна. Түсіндіретін ештеңе жоқ! (кетіп қалады)

Үсен. (сөмкені көтеріп үстелдің үстіне қояды) Есен!.. Есен!.. Есен деймін! (Есен оны итеріп қалады) А, достым, бар екенсің. Ал енді мен сені тергеймін. Яғни, сұрақтың астына аламын. «Иә» деп жауап қайтару үшін мені оң жағымнан итересің, ал «жоқ» деу үшін сол жағымнан итеріп қаласың. Түсіндің бе? (Есен оны оң жағынан итеріп қалады) Аһа! Сен өзі осындасың, тек қана көрінбейсің, иә? (Есен тағы да оң жағынан итеріп қалады) Дұрыс! Мен әуелден солай ойлағам. Ал енді айтшы – көрінбей кеткеніңе сен өзің кінәлісің бе? (оң жағынан итеріледі) Түсінікті. Сен жәй жүрмей бірдеңе жеп қойдың ба? (сол жағынан итеріледі) Жоқ. Әлде бірдеңе іштің бе? (сол жағынан итеріледі) Жоқ, ештеңе ішкен жоқсың. Сонда не істедің? (пауза) Не істегеніңді білсем ғой, мен де соны істеп көрінбей кетуші едім. Тамаша! Ешкім сені көрмейді, ал сен өзің бәрін көріп тұрасың. Не істегің келсе соны істейсің – ешкім оны сенен көрмейді. Мен өмір бақи солай жүруге келісер едім.

Есен оны кеудесінен итеріп жібереді, Үсен еденге отыра қалады.

Үсен. (аяғына тұрып үсті басын қағып-соғып жатыр) Бұл сөзім саған ұнамай қалды. Сонда не? Көрінбеген жаман ба екен? (оң жағынан итеріледі) Солай де, жаман де. (иықтарын қиқаң еткізеді) Шынында да, оның несі жақсы дейсің. Ешкім сенің бар-жоғыңды білмейді, ешкім сені керек қылмайды. Жақсы. Енді не істемексің? Қайтадан баяғы қалпыңа келгің келе ме? (оң жағынан итеріледі) Түсінікті. Ол үшін не істеу керек? (бірер секунд жауабын күтеді де өзінің қателігін түсінеді) Ә! Сенің сөйлей алмайтыныңды ұмытып кетіппін. Былай дейін – сені қайтадан адам қалпына келтіретін амал бар ма? (оң жағынан итеріледі) Демек, бар екен. Ол не нәрсе? Дәрі ме? (оң жағынан итеріледі) Дұрыс. Балгер де солай деген. Ал ол дәрі қайда? Үйіңде ме? (сол жағынан итеріледі) Жоқ, үйіңде емес. Демек, осында болғаны ғой. (жан-жағына қарап сөмкеге жақындайды) Сөмкеңнің ішінде ме? (оң жағынан итеріледі) Дұрыс, дәрі сенің сөмкеңнің ішінде.

Есеннің сөмкесін ақтарады, оқулықтар мен дәптерлерді, қалам, қарындаш, фломастер, альбомдарды бір-бірлеп шығарып отырып ақыры бір темір қалбырды алып шыққанда Есен оның оң жағынан қағып қалады.

Үсен. Түсіндім. (қалбырдың қақпағын ашады, иіскеп көреді) Фу! Иісі қандай жаман еді. Ал енді бұл дәріні не істейін? Үстіңе шашайын ба? (сол жағынан итеріледі) Жоқ, шашуға болмайды. Және сенің қай жерде тұрғаныңды қайдан білмекпін. Енді не істеу керек? Суға езіп ішкізейін бе? (сол жағынан итеріледі) Жоқ, суға езіп ішпейсің. Іше де алмайсың. Ішетін сенде ауыз да жоқ. Хм! Мүмкін майға араластырып денеңе жағу керек шығар? (сол жағынан итеріледі) Жоқ, сенің денең де жоқ қой. Онда не істейін? (сәл ойланып тұрып қалады, сонда Есен оны кеудесінен итермелейді) Есен! Тыныш тұра тұршы, ойланып көрейін! (қолындағы қалбырмен ерсілі-қарсылы жүріп кенеттен тоқтай қалады) А! Жайна не деп еді? Есен жоғалып кетердің алдында партаның астында бірдеңе жағып тұтатты демеп пе еді. Мүмкін бұл дәріні жағып жіберу керек шығар? (Есеннің оны оң жағынан итергені сонша, ол құлап қала жаздайды) Өй! Ақырын дағы! Қалбырды түсіріп ала жаздадым ғой. (Есен оны итере бергесін) Болды, болды! Түсіндім. Қазір тұтатамын. (қалбырды үстелдің үстіне немесе еденге қойып қалталарын тінтеді) Сіріңке жоқ, Есен. (Есен оны сөмкеге қарай итермелейді) Ә! Түсіндім! Сіріңке сенің сөмкеңде бар.

Ол сөмкенің ішінен сіріңке алып дәріні тұтатады. Есен бұрқыраған түтіннің ішінде адам қалпына келеді де (актер түтінді таса қылып сахнаға шығады) Үсенге құшағын жая ұмтылады.

Есен. Үсен, достым!

Үсен. Есен! Тентек Есен! Бармысың, бауырым?

Екеуі құшақтаса кетеді.

Үсен. Есен! Сені көргеніме өте қуаныштымын. Шынын айтсам сені енді ешқашан көрмейтін шығармын деп ойлағам.

Есен. Мен де солай қауіптенгем. Рахмет, достым, сен болмағанда мен қайтадан адам қалпына қайтып келе алмас едім. Өйткені сен ғана менің қашып кетпегенімді түсіндің, менің осында жүргенімді біліп қойдың. Сен өте ақылдысың, Үсен!

Үсен. (күліп) Сенің осында жүргеніңді түсіну үшін көп ақыл қажет емес еді. Өйткені сен жәй жүрмедің. Бұрынғыдай біреуді итердің, тағы біреудің аяғын шалдың, ал Асанды тепкілеп тастадың. Жайнаның бұрымынан жұлқылап әуреге түсірдің, Айнаны терезеден құлата жаздадың, ақыры оның астындағы орындықты жұлып алып құлаттың.

Есен. Ол менің ашуымды тудырды. Мен оны ұнатып жүрсем, ол менің жоғалғаныма қайғырған да жоқ. Тіпті «Есен мүлдем табылмаса екен» деді.

Үсен. Оның солай деуіне сен өзің кінәлісің. Өйткені сен ешқандай қызды дәл Айнадай ренжітпеп едің.

Есен. Өйткені мен оны қатты ұнатамын.

Айна. (кіріп келіп) Шын ба, Есен? Жаңағы айтқаныңның бәрі шын ба?

Есен. Иә, Айна, шын! (оған да құшағын жая ұмтылады)

Айна. (Есеннің жағынан тартып жібереді) Оңбаған! Ал сонда мен терезеден құлап өлсем не болғаны? А?!

Есен. (жағын сипап кері шегініп кетеді) Мен… мен сені құлатпас едім, Айна. Ол менің көп әзілімнің бірі емес пе.

Айна. Әзіл, иә?! Ал астымдағы орындықты жұлып алып құлатқаның да әзіл шығар? (тағы да жағынан тартып жібереді)

Есен. (екінші жағын сипайды) Иә, иә, ол да әзіл.

Айна. Ах, әзіл екен ғой! Сонда мен белімді үзіп алсам ше? (Айна оны тағы да ұрмақшы болады)

Үсен. (екеуінің арасына түсіп) Айна! Болды енді. Есеннің табылғанына қуана ма десем оны сабағаның не? Ал, енді татуласыңдар, мен директор мен мұғалимадан сүйінші сұрайын. (жүгіріп кетеді)

Есен. (Айнадан қашқақтап жүріп) Қайдам. Олар менің табылғанымды естіп сүйінші бере ме, әлде таяқтың астына сала ма?

Үсен директор мен мұғалиманы ертіп келеді.

Директор. Есен! Сотқар Есен!

Мұғалима. Есен! Тентек Есен!

Екеуі бірге. Әйтеуір табылдың ба!

Есен екеуінің жанына барады.

Есен. (екеуінен де жасқанады) Директор ағай, мұғалима апай! Мені кешіріңіздерші. Мен енді тентек болмаймын. Сабақтан қашпаймын, балалармен төбелеспеймін, қыздардың бұрымдарын жұлмаймын, сөмкеге бақа-шаян салмаймын. Енді оқуды жақсы оқимын.

Мұғалима. (Есенді құшақтап басын сипайды) Есен, мен сенің табылғаныңа өте қуаныштымын. Мен сенің уәдеңе сенемін.

Директор. (балдағымен Есенді оң жақ – сол жағынан қағып қалып) Есен, сен өте дұрыс істедің. Қалай жоғалдың – солай табылдың. Тек қана ендігәрі олай істеме, жарай ма?

Есен. Істемеймін, директор ағай. Енді ешқашан жоғалмаймын.

Директор. Ал енді жүр, тезірек үйіңе жеткізіп ата-анаңды қуантайық.

Мұғалима. Иә, иә! Мамаңнан сүйінші сұрайық.

Есен. Жақсы. Мен сөмкемді жинап алайын. (оқулық-дәптерлерін сөмкесіне жинап салады)

Үсеннен басқасы кетеді. Ол шелегі мен швабрасын алып кетуге ыңғайланады.

Үсен. (көрермендерге) Балалар! Сендер де ешқашан жоғалмаңдар. Тентек болмаңдар, оқуды жақсы оқыңдар. Жарай ма?

Көрермендер. Жарайды!

Шымылдық