Текст книги "Бургут тоғда улғаяди 1-китоб"

– Автобусдан тушганимдан кейин уёғига кўп юраманми?

– Унақа кўп эмас. Беш километрча келади-ёв. Ҳа, айтганча, кимникига келаяпсиз ўзи? Менимча, тоғда бириккита чўпон-чўлиқдан бошқа ҳеч ким яшамайди, – деди энди ҳайдовчи йўлдан кўзини узмай.

Моҳирўй бунақа савол бўлишини кутмаган эди. Шу боис, нима деярини билмай қолди. У бироз ўйланиб тургач, индамай аввалги жойига бориб турди. Ҳайдовчи билан Моҳирўйнинг суҳбатига қулоғини динг қилиб турган йигитлар, қизнинг берилган саволга жавоб бермаганлигини эшитишиб, сал енгил тортишди. Улар: «Бу ҳурлиқо ҳайдовчига таниш бўлган биронта исмни айтиб юборади-ю, кейин ҳамма ишларимиз чиппакка чиқади», деб ўйлашган эди.

Ҳайдовчи айтган тўртта қишлоқнинг учтасидан ўтилганида автобус ичида икки чолу битта жувон, Моҳирўй ва уч йигитдан бошқа ҳеч ким қолмади. Ҳайдовчи хиргойи қилишни бошлаб юборган, иккала чол ҳам аллақачон пинакка кетган, жувон ташқаридан кўзини узмасди. Йигитларнинг ичига эса қурт кирган эди.

– Яна ярим чақиримлар ўтилса, чинор келади. Секин шофёр билан гаплашиб олайлик. Шу ерга тўхтасин-да, анавига: «Етиб келдик», деб айтсин. Кейин у билан қўшилишиб бизлар ҳам тушамиз, – деди ёши катта йигит ёнидагининг кулогига шивирлаб.

– Кўнмаса-чи? – деди унинг шериги.

– Тўрт-беш танга узатамиз. Кўнади. Бу одамни яхши биламан. Пул – жони. Бир-икки марта ёрдам берворганман. Шундан бери: "Нима хизмат бўлса айтаверасан, ука", деб юради, – дея ёлғон гапирди биринчи йигит.

– Унда бирон мартаям гаплашмадинг-ку. Сендан: «Каёққа бораяпсан?» деб сўрамадиям…

– Ҳали кўргани йўқ. Кўрсин, кейин гаплашамиз.

– Кўрсин деб ўтираверасанми? Олдига бор, – дея гапга қўшилди учинчи шерик.

Йигитларнинг шивир-шивири Моҳирўйнинг юрагини баттар ўйнатиб юборди. У нажот истаб автобусдаги қолган одамларга қаради. Иккита чол кўзини очай демасди. Бунинг устига, автостанциядаги чолдан дакки эшитганидан сўнг, у чоллардан қўрқиб қолганди. Ранги оппоқ ориққина жувоннинг қўлидан ҳеч нарса келмаслиги кундай аён эди. Узоғи билан у томошабин бўлиши мумкин эди, холос. Шу боис, Моҳирўй биргина ҳайдовчидан умид қилди. "Агар манави йигитлар бирон нимани бошлаб қолишса, ҳайдовчи барибир менинг ёнимни олади", дея ўйлади у. Бироқ ҳайдовчи автобусга минаётганидаёқ Моҳирўйга еб қўйгудек тикилганини у кўрмаганди.

Моҳирўйга тиржайиб қараб ўтган, шерикларидан савлатлироқ йигит ҳайдовчининг ёнига бориб:

– Ака, чинорда тўхтатиб юборасиз-да, – деди.

– Гап йўқ, – деди унга бир қараб олган ҳайдовчи.

– Шу ер охирги астановка, анави қизгаям айтиб юборасиз-да. У ёғига биз ўзимиз кузатиб қўямиз, – деди йигит ҳайдовчидан кўзини олмай.

Ҳайдовчи бирдан хиргойи қилишдан тўхтади. Бир муддат йигитга жавоб қайтармай, пешонасини тириштирганча йўлга тикилиб турди-да:

– Бу қиз кимникига келаётганлигини биласизларми ўзи? – дея сўради йигитга ғазаб билан қараб олар экан.

– Уёғи билан нима ишимиз бор? Сиз тўхтатиб, мен айтган илтимосни қилиб берсангиз бўлди. Хурсанд қиламан, – деди йигит.

– Мениям ўзларингга қўшиб қассобнинг болтаси тагида қолдирмоқчимисизлар? – деди ҳайдовчи овозини бир парда кўтариб.

Уларнинг мунозарасини аниқ-тиниқ эшитиб келаётган Моҳирўй ҳайдовчининг гапини эшитиб хурсанд бўлиб кетди.

Йигит шартта чўнтагидан иккита қип-қизил ўн сўмлик чиқариб ҳайдовчининг ёнига ташлади.

– Овора бўлма, – деди ҳайдовчи йўлдан кўзини узмай.

Унинг гапидан кейин йигит яна чўнтагини кавлади.

Бир йўла қирқ сўмни кўрган ҳайдовчи ўйланиб қолди. "Нима қиламан қаҳрамонлик қилиб? Йўқ жойдан шунча пул ўз оёғи билан келиб турибди. Бир марта маишат қиламан, деб учта барзангидай бола билан олишиб юраманми? Эшитганлар нима дейди? "Фалончи шопир одаммасакан, битта қизни деб ёш болалар билан ёқа йиртишибди, шу ёшга кирибам қуйилмаганакан-да", деса, шарманда бўламан-ку. Ундан кўра, пулни оламан-да, уларни чинорнинг тагига ташлаб кетаман… Болалар жа ўлдириб қўйишмас. Бунинг устига, қизнинг ўзидаям беш-олти қамчи борга ўхшайди. Бўлмаса шундай кийиниб юрармиди? Устига-устак, ўзи билмайдиган жойларга ёлғиз келиб юрибди", дея хаёлидан ўтказди у. Сўнг йигитга қараб кўз қисиб қўйди.

Автобус чинор тагига бориб тўхтади. Моҳирўй эшик ёнидан узоқлашмоқчи бўлиб энди ўртароққа юраётганда, йигитлардан бири унинг билагидан ушлаб қолди.

– Тинчликми? – деди қиз қўрқиб кетганидан.

– Етиб келдик. Шу ерда сиз ҳам тушасиз, – деди йигит иржайиб.

– Йў-ў-қ, мен ҳали тушмайман! – деди Моҳирўй қалтираб.

– Тушмасангиз бўлмайди, – деди иккинчи йигит ҳам унинг қўлидан ушлаб ва эшик томонга тортқилади. Моҳирўй бақириб юборди. Илтижо билан ҳайдовчи томонга қаради. Лекин ҳайдовчи гўё унинг чинқириғини эшитмагандай рулнинг остини отвёрткада чуқалаш билан овора эди. Автобуснинг орқа ўриндиқларидан биридан ўтирган жувон бўлаётган воқеани кўзини лўқ қилиб кузатарди. Чоллардан бири Моҳирўйнинг чинқириғини эшитиб уйғонди-ю, бироқ индамай ўтираверди. Иккинчисининг қулоғи том битгандай, ҳатто қимирлаб ҳам қўймади.

– Кўйворинглар, илтимос! – дея йиғлаб-ёлворарди Моҳирўй.

* * *

Кимдир устида қамчисини ўйнатиб турмаса бўлмайдиган маҳбуслар Босснинг ўлимидан кейин анчагина бесаранжом бўлиб қолишган эди. Ҳали анча ёш, бунинг устига, малакасиз Фаррухга эса бирданига бўйсунишмади. Тўғрироғи, кичкинагина бир гўдакнинг хизматини қилиш уларга малол келди. Бундай ҳолга Мироб ортиқча чидаб туролмади. Бурғутни ёнига чақириб:

– Токайгача шунақа қилиб юрасан? – деди жаҳл билан. – Бу аҳволда шу пайтгача қурилган иморатга дарз кетади. Бундан авваламбор шу иморатни қуриб кетганларнинг руҳи чирқирайди.

– Нимадан бошлашни билмай гарангман, – деди унга жавобан Фаррух.

Мироб бир зум Бургутга термулиб турди. "У ҳақ, – дея ўйлади, – бунинг ёшида бўлганимда мен ҳам боши берк кўчага кириб қолган бўлардим. Ҳозир унга ёрдам керак. Агар кўмак бермасам, Босснинг руҳи чирқирайди".

– Анавилардан бошлайсан, – деди Мироб паст овозда тўрт киши бўлишиб қимор ўйнаётган маҳбусларни кўрсатиб.

Бургут "хўп", дегандек бошини қимирлатди ва ўрнидан туриб қиморбозларнинг ёнига борди. Бу пайтда улардан бири қолганларини мазах қилганча ютуқни йиғиб олаётган эди.

– Жойида турсин! – деди Бургут овозини баландлатиб.

Фаррухнинг овозини эшитиши билан тўртта маҳбус бирдан унга қарашди.

– Пулни эгаларига қайтиб бер, – дея буюрди Бургут ютуқ эгасига.

– Нима?! – дея ўрнидан турди ғолиб.

– Эшитганингни бажар! – деди Бургут таҳдидли овозда.

– Сен ким бўпсан?! – деди ғолиб маҳбус иягини кўтариб. – Суянчиқ аканг Босс энасини эмгани кетди. Энди нимангга кариллайсан?!

Яқингинада Босснинг оёғини ялашга тайёр бўлиб турган бу маҳбуснинг устозига нисбатан айтган ҳақорати Бургутнинг қонини жўштириб юборди. Йигит бор кучини билагига тўплаб, ғўддайиб турган маҳбуснинг жағига чунонам туширдики, у уч-тўрт қадам орқасига учиб бориб йиқилдию, бирдан оғзидан қора қон оқиб чиқди. Ҳушидан кетишига озгина қолиб, полда ағнаб ётган маҳбуснинг қорнига Бургут яна уч-тўрт марта тепди.

– Яна ким бор Босснинг номини ёмонотлиқ қилмоқчи бўлган?! – дея бўкирди у атрофдагиларга қараб. Биров миқ этмади. – Босснинг улуғ номи ерда қолгани йўқ. Ҳақорат қилиш у ёқда турсин, у билан боғлиқ бирон нима айтилганда ҳам оғизларингга қаранглар. Кейин бугундан бошлаб қамоқхонада уч кун мотам куни деб эълон қилинади. Шу вақт мобайнида биронта маҳбус радио-падио эшитмайди, хохолаб кулмайди.

Бургут шу гапларни айтиб бўлганидан кейин Мироб унинг ёнига келди-да, қўлини елкасига қўйди ва маҳбусларга қарата:

– Бургут ҳақ! – деди баланд овозда. – Бунинг айтган гапларини Боссники деб қабул қилиш лозим. Чунки Босс ўзининг ўрнига Бургутни қолдирганини мен сизларга айтганман. Менинг кимлигимни ўзларинг яхши биласанлар. Агар кимда-ким бундан буён Бургут чизган чизиқдан чиқса, айнан Фаррух қандай жазони лозим деб топса, ўшанга муносиб кўрилади.

Ҳамма Миробнинг гапини жим туриб эшитди. Кўпчилик бошини эгиб турди. Айнан шулар кўнглида саркашлик Босс ўлгани ҳақидаги маълумот етиб келганидаёқ пайдо бўлганди. Улар битта одамдан – Миробдан қўрқишарди, холос. Ундан қўрқишдими, демак, Бургутга бош эгишлари шарт эди.

Камерадаги ўн беш киши Бургутнинг тўла итоатига ўтганидан кейин ҳужум бошқа камераларга ҳам кўчди. Уларнинг-да бир-иккитаси аввал бўйсунмайман қабилида ўзини у ёқдан-бу ёққа ташлаб кўрди. Бироқ бирининг бурни, иккинчисининг жағи синганидан кейин мулойимгина бўлиб, Бургутнинг ҳар қандай буйруғини бажарадиган бўлиб қолишди. Бу пайтда қамоқхонага янги бошлиқ тайинланди. У Бургут тахмин қилганидай, ишни лидерлар билан тил топишишдан бошлади. Афтидан, соқчилар Боссдан кейин ким "зек"ларни бошқараётганлиги ҳақида янги бошлиққа хабар беришган, шекилли, у келган кунидан икки кун ўтиб, Бургут билан Миробни ёнига чақирди.

– Менинг исмим Ғайбулла, – деди у иккита "авторитет" билан ҳам кўл бериб кўришар экан, – фамилиям эса Эломонов, кўриб турганларингдай, подполковникман. Яқинда олдим бу званияни. Ҳали болалар билан ювишгаям улгурмасимиздан бу ёққа юборишди. Хўш-шш, – деди янги раҳбар пешонасини тириштириб, – сизларга яна нима десам, ҳа, иккалангиз ҳақингизда озмикўпми маълумотга эгаман. Буни, менимча, яшириб ўтиришдан фойда йўқ. Кейин яқинда қазо қилган Босс ҳам менга бегона эмасди. Уни илгаридан билардим. Энди ўтиринглар, – дея Ғайбулла Эломонов иккала маҳбусни ҳам столга таклиф қилди. Сўнг соқчига уларнинг қўлларини кишандан бўшатишни ҳамда чой олиб келишни буюрди.

Суҳбат анча чўзилди. Қамоқхона бошлиғи кўпроқ Бургут билан Миробнинг оиласи билан қизиқди. Лекин ўзига керакли бўлган маълумотларни ололмади. Шундан кейин яна бир карра амин бўлдики, бу икки маҳбус билан битим тузмасдан ишлаш мумкин эмас экан.

– Мен, – деди у қутидан навбатдаги сигаретани олиб лабига қистирар экан, – муддатларинг тугагунча тинч яшаш тарафдориман.

– Ундан кейин-чи? – дея сўради Мироб мийиғида кулиб.

– Ундан кейин уйларингга кетасизлар. У ёқда қандай яшаш ихтиёрларинг, – деди қамоқхона бошлиғи тутунни ичига ютиб.

– Менга ҳали ўн беш йил бор. Бу ердан чиқиб кетишга умрим етадими-йўқми, худо билади. Умуман, менинг уйим шу ернинг ўзи. Об-ҳаво қанақа бўлса, шунга қараб яшайвераман. Лекин Фаррух ҳали ҳеч нарса кўрмаган. Қолаверса, тасодиф, тўғрироғи, бир-иккита маразнинг дастидан қамалиб қолган. Сиз тинчликни истар экансиз, менинг тилимни қисқа қилиб қўйинг. Яъни, иложини топиб Фаррухни турмадан чиқариб юборинг. Ундан кейин сиз ҳам тинч, биз ҳам, – деди Мироб Ғайбулла Эломоновнинг кўзига тик қараб.

– Биласизми, сиз нимани мендан талаб қилаяпсиз? – деди кўзи чақчайиб кетган қамоқхона бошлиғи.

– Мен гўдак эмасман, – деди Мироб кескин гапириб.

– Бу деярли иложи йўқ нарса.

– Ҳар қалай деярлиси бор экан-ку. Мутлақо эмас-ку.

– Ваъда бермайман, – деди Ғаибулла Эломонов.

– Яхши, – деди Бургут ҳам гапга аралашиб, – биз индамайгина сизнинг фикрингизни кутамиз.

– Шундай қилайлик, – дея жилмайди қамоқхона бошлиғи ва ўрнидан турди.

Бу унинг суҳбатимиз тугади дегани эди.

Маҳбусларнинг қўллари қайтадан кишанланди. Кейин улар олиб чиқиб кетилди.

"Қанча қамоқхоналарда ишладим. Ҳамма жойда "зек-"лар билан келишилган ҳолда ишланади. Агар улар билан қандайдир келишмовчилик бўлса, ўша ерда албатта тинчлик бўлмайди. Эдуард Анисимович бунга мисол. Шунинг учун албатта булар билан тиллашиш лозим. Лекин қўйилаётган талаб ҳам осонмас-да. Нима қилиш керак?" дея ўйлаган Ғайбулла Эломонов столга ўтириб бошини кафтлари орасига олди.

Мироб қамоқхона бошлиғини қандай қилиб кўндиришни билар эди. Шу боисдан ҳам камерага кирганларидан кейин Бургутнинг қўлини ушлаб сиқди-да:

– Табриклайман, – деди.

– Нима билан? – деди Бургут ҳайрон бўлиб.

– Озодлик билан-да, ука, озодлик билан.

– Ҳали чиққаним йўқ-ку.

– Оз қолди.

– Балки тушунтириброқ айтарсиз, – деди Бургут жиддий тусда.

– Юр, ўтирайлик, – деб Мироб Фаррухни ўзининг каравоти томон етаклади. Улар ёнма-ён ўтиришгач, Мироб болишига қаради. Кейин унинг устини силади-да: – Сениям соғинтириб қўйдим, – деди чуқур нафас олиб.

– Нималар деяпсиз? – деди Бургут Миробнинг гапига ҳайрон бўлиб. – Ёстиғингиз билан гаплашяпсизми?

– Менинг ёстиғимнинг файзи бўлакча. Ишлар билан овора бўлиб уни анча соғинтириб қўйдим… Гап бундай. Ҳар ҳафтанинг пайшанба кунлари турмага нон олиб келишади. Нон олиб келадиган одам гражданкада ишлайди.

– Хўш, – деди Бургут Миробнинг кўзига тикилиб.

– Машина кузовининг орқа томонида ҳақиқатанам нон бўлади. У ёғида эса бешта қиз яшириниб кириб келади турмага, – деди Мироб кўзи ёниб.

– Бу ерга келиб нима қилишади? – деди буткул таажжубланган Бургут.

– Кизлар эркакларнинг орасига келиб нима қилишини билмайсанми? – деди Мироб илжайиб.

– Очиқда юрган эркаклар қуриб кетибдими?

– Улар бу ердагилардай пул бермайди-да. Баччағар шофёр битта қизни ўн беш сўмданми, йигирма сўмданми гаплашиб олиб келади-да, "зек"ларга камида элликдан пуллайди. Қамоқдагиларнинг кўзи қонга тўлиб турмаганми, талашиб-тортишиб ўтирмайди. Энг ёмон томони, шу қизлар билан бирга келган нонни биз еймиз, – деди Мироб афти бужмайиб.

– Мошина кираётганида текширилмайдими? Бу ерга қуш ҳам учиб киролмайди, деб мақтанишади-ку.

– Давоси пул-да. Ақчанг бўлса, поезд олиб кирсанг ҳам бўлаверади.

– Тушундим, – деди Бургут. – Хўш, ўша ҳамма жойни ҳаром қилаётган шофёрни нима қиламиз? Тўғридантўғри ўлдириб юбораверамизми?

– Шунақа қизларни олиб келиб, ҳамма ёқнинг ҳаромини чиқараётгани учунгина ўлдириш инсофданмас. Тўғри, ҳар сафар улар келиб-кетишганидан кейин бешолтита маҳбус касалликка чалинади. Лекин бунинг учун умр билан жавоб бериш қаттиқ жазо бўлади, – деди Мироб ўйланиб. – Бир пайтлар Босс қиз олиб келишни бутунлай тақиқлаб қўйганди. Шундан кейин бесоқолбозлик авжланиб кетди. Чунки айримлар йигирма, ундан кўпга қамалган. Аёлсиз чидаши мушкул. Яна шофёр – амалдорнинг одами. Уни ўлдириш янги уруш оловини ёқиб юборади.

– Унда нима қилишимиз керак? – деди Бургут амалдорнинг номини эшитганидан жаҳли чиқиб.

– Яхшилаб тепкиланади. Албатта, соқчилар томонидан. Шунда биз четда қолиб кетамиз. Қамоқхонанинг бошлиғи зийрак одамга ўхшайди. Кимлар бу ишни қилганини дарров илғаб олади.

– Қачон бошлаймиз? – деди Бургут бир нуқтага тикилиб.

– Бундай ишни орқага ташлаб бўларканми? Бугун пешиндан кейин соат учларга яқин машина келади. Кимларнинг зиммасига бунақа ишларни юклаш кераклигини мен сенга кейинроқ айтаман.

Фаррухнинг ўзи ҳам талай муддат кимлар бунақа ишларни эплаши мумкинлиги ҳақида ўйлади. Чаққон маҳбусларнинг имкониятларини чамалаб кўрди. Ўзича бириккитасини мўлжаллади ҳам. Аммо икки соатлар чамаси ухлаб, кейин уйғонган Миробга бу ҳақда айтганида, у бироз ўйланиб турганидан сўнг, мутлақо бошқа исмларни тилга олди. Фаррух у билан тортишиб ўтирмади. "Мен барибир об-ҳавони бунчалик билмайман. Мироб мен танлаган одамларни истамадими, демак, бир гапи бўлса керак", дея ўйлади.

Ҳайдовчи омборхона ёнида қўлга тушди. "Кутилмаганда" нон тушираётганларнинг ёнига иккита бегона соқчи келиб қолди. Улар ҳар хил баҳоналар билан машинанинг атрофида узоқ туришди ва кузовнинг олди томонидаги бешта қизни топишди. Аввал ҳазил-ҳузул қилишди. Кейин эса ҳайдовчини дўппослай кетишди.

– Агар, – деди улардан бири тепки еяверганидан ичаклари аралаш-қуралаш бўлиб кетган, жигари эзилган ҳайдовчига, – яна бир маротаба шунақа қизларни олиб келсанг, қизларнинг ўрнига сенинг ўзингни «зек»ларнинг орасига қўйиб юборамиз. Биринчи сафар бир-ик-кита одамларнинг ҳаққи-ҳурмати бундай ишдан ўзимизни тийдик. Йўқса, бундай қилмишинг учун сениям тўртта деворнинг орасига тиқиб юбориш керак эди.

Шундан кейин ҳайдовчи, гарчи нафас олишга қийналаётган эса-да, соқчиларга қайта-қайта раҳмат айтиб, машинасини елдирганча қамоқхонадан чиқиб кетди.

Эртасига у нон олиб келмади. Ўрнига бошқа одам келди. Унинг айтишича, аввалги ҳайдовчи касалхонага тушиб қолибди.

Ғайбулла Эломоновнинг қулоғига бўлиб ўтган воқеа етиб бориши билан у буюртма ким томонидан бўлганлигини ўзича тахмин қилди. Шу боис соқчиларга қарши ҳеч қандай чора қўлламади. Лекин вақти келиб жазолашни кўнглига тугиб қўйди. Сўнг ёнига Миробни чақирди.

Аввалига саволларга Мироб "йўқ", "билмайман", "сиздан эшитиб турибман" қабилида жавоб бериб турди. Гап Бургутни қамоқхонадан озод қилишга бориб тақалганидан кейин:

– Агар шундай қилсангиз, бошингиз ғалвадан қутулади. Саккиз соат ишга келасиз-кетасиз. Ҳамма нарса жойжойида бўлади, – деди.

– Унда гап бундай. Менга баъзи одамлар телефонда сиз айтган ўша йигитчани, қолаверса, ўзингизни бир ёқли қилишим тўғрисида турли хилдаги илтимослар қилишди. Ҳатто икки марта дўқ-пўписаям бўлди. Лекин мен бировнинг айтгани билан иш қиладиган одаммасман. Очиғини айтишим керак, сизларни йўқ қилганим билан ўрниларингга бошқалар келади. Кейин яна ўша эски тос, эски ҳаммом, – деди ўрнидан туриб у ёкдан-бу ёққа юриб турган қамоқхона бошлиғи. – Ташқаридан Фаррухнинг ўрнига ўтирадиган бошқа бир одам топинг. Айбни бўйнига олсин. Фаррух англашилмовчилик орқасидан қамалиб қолган десин. Шундан кейин ими-жимида Фаррухни озод қилиб юборамиз. Ҳатто у бекордан-бекорга ўтиргани учун компенсация ҳам олади… Эвазига ўша сиз айтган тинчлик бўлиши керак ва қандай жиддий иш бўладиган бўлса, мен бехабар қолиб кетмаслигим лозим. Бу ёғи тушунарлидир.

– Ҳа-а, – деди Мироб бошини қимирлатиб, – талаб-га яраша талаб бўлаяпти. Фақат битта нарса. Мен ҳеч қачон сотқинлик қилмайман.

– Кимга? Менгами ёки…

– Дўстларга.

– Ҳар қалай, энди сиз билан биз бегона бўлмасак керак. Тўғри тушундимми сизни? – дея Ғайбулла Эломонов қўлини Миробга чўзди.

Мироб камерага келганидан кейин Бургутни ёнига чақириб, бўлиб ўтган гап-сўзларни унга гапириб бермоқчи бўлганида, иккита маҳбуснинг кўз қараши унинг эътиборини тортди. Шартта каравотига ўзини ташлади-ю, кўзини ярим юмиб, зимдан ўшаларни кузата бошлади.

Унинг сезгиси бу сафар ҳам алдамаган эди. Кузатилаётган маҳбуслар бир-бирига аллақандай имо-ишоралар қила бошлашди. Мироб уларнинг нима қилмоқчи бўлишаётганлигини билмаса-да, кўнгли қандайдир нохушликни сезди. Шу пайт Миробнинг ёнига Бургут келиб қамоқхона бошлиғи нима деганлигини сўради. Аммо Миробдан садо чиқмади. Шундан сўнг Фаррух уни ухлаган тахмин қилиб нари кетди. Унинг келиб кетиши Миробга янада қўл келди. Чунки шубҳали маҳбуслар ҳам уни уйқу олиб кетган деган ўйга боришиб, ҳали Бургутга номаълум бўлган иборани аралаштиришиб сўзлашар эди. Мироб уларнинғ нима деяётганлигини тушуниб ётарди.

– Овқат гармдори билан ейилса ширин бўлади, – деди улардан бири.

Бу гапни эшитиши билан Миробнинг эсхонаси чиқиб кетди. "Иблислар, – дея хаёлидан ўтказди у, – сенлар ҳали кимни заҳарламоқчи бўлаяпсанлар?"

Амалдор қамоқхонага бошқа одам тайинланганини эшитиши билан тутақиб кетди. Ўрнидан сакраб турганча оғзига келган гапни қайтармай сўкина бошлади. Кимни, нега сўкаётганлигини унинг ўзи ҳам билмас, тобора овози баланддаб кетаётган эди.

– Турғун Ғаниевич, – деди котиба қиз эшикдан бошини кўрсатиб.

Амалдор бирдан ўзини тутди, ҳатто ўзини мажбурлаб кулишга ҳам куч топди. Лекин бу шундай кулиш эдики, кўрган одамнинг эти жунжикарди. Амалдорнинг бор ғазаби кўзида ёниб чиқаётгандай эди. Шу боис котиба қизнинг кўзи пирпираб кетди.

– Сиз, – деди котиба нега келганлигини ҳам бир дам унутиб, – ҳалиги… хўжайиннинг олдига кирармишсиз.

– Хўп бўлади, – деди амалдор ва бир-бир қадам босиб котибага яқинлашаётганида у ортига бурилди-ю, эшикни ҳам ёпмасдан Турғун Ғаниевичнинг хонасидан узоқлашди.

Амалдор биринчининг олдида узоқ вақт қолиб кетмади. Боши оғриётганлигини баҳона қилиб топширикларни эшитмасидан бурун рад этди. Кейин уйига кетди. Уйда эса хотиниям, ўғлиям йўқ эди. У ухламоқчи бўлиб ўринга чўзилди. Бироқ уйқуси келмади. Хаёлини бўлаётган воқеалар эгаллаб олаверди. "Ҳали ҳаммаси йўқотилгани йўқ, – дея ўйлади у, – битта кичкинагина даромадли жой қўлдан кетди. Умуман, унақа бошоғриқ жойнинг кераги ҳам йўқ эди. Лекин ўзаги бор жой эди-да. Ўзимга ёқмаганларни шу ерга тиқиб йўқ қилар эдим. Энди тиққаним билан ҳеч нарса ўзгармайди. Қамалган одам бир кун келиб барибир чиқиб келади. Чиққандаям ваҳшийлашиб, менга тишини қайраб келади. Янгини қандай қилиб қўлга олса бўлар экан? Ҳа-а-а, топдим. Эски усулни қўллайман. Қарабсанки, қўлимга қандай қилиб келиб қўнганини ўзи сезмай қолади…" Амалдор ўйини охиригача етказолмай қолди. Хизматчи аёллардан бири Бахтиёр келганлигини айтиб кетди. Амалдор эринибгина ўрнидан турди-да, ташқарига чикди. Бахтиёр чорпояда оёғини осилтириб ўтирарди.

– Тинчликми? – деди амалдор кўйлагининг тугмаларини қадаркан.

– Хўжайин, сизни соғиндим. Бир чақчақлашиб ўтирайин, деб келдим, – деди Бахтиёр илжайган кўйи.

– Кўргани келдим, дейсанми? Яна чақчақлашиб ҳам ўтиришни хоҳлайсан-а! Дарвоқе, чақчақлашиш деган нарса ҳам дунёда борлигини эсимдан чиқариб юборган эканман. Ҳақиқатан зўр чақчақлашиш. Отиниям қара, "чақ-чақ". Ўйиб ол, бураб ол, демаган. Илондай чаққин деган. Демак, сен мени яхшилаб чақиб, заҳарлаб кетаркансан-да, – деди амалдор йўқ жойдан "ҳикмат" ясаганидан хурсанд бўлиб.

– Йўғ-э, устоз, – деди бирдан ранги ўзгарган Бахтиёр.

– Кўрдингми, – деди Турғун Ғаниевич, – асалдан ҳам заҳар ясаш мумкин. Бунинг учун озгинагина ошқовоқ каллани ишлатсанг бўлгани. Майли, хунобим ошиб турувди. Бир ёзилишиб ўтирайлик, зора падарига лаънат мия дам олса, – дея амалдор шогирди билан кўришиб чорпояга чиқди-да, чордона қуриб ўтирди ҳамда хизматчи аёлни чақириб, дастурхонга ул-бул, энг аввало эса чанқоқбосдига икки шиша пивони олиб келишни алоҳида тайинлади.

– Сен билан менга дам олиш ярашмас экан, – деди амалдор бир кўтаришдаёқ пиво шишасини бўшатганидан кейин. – Қара, дам оламан, яйрайман, деб ўйлайман-у, лекин тилим, "ишларинг қандай, Моҳирўйдан дарак борми, турма масаласини қандай қиламиз, анави итвачча шофёрнинг таъзирини бердингми, йўқми?" деб сўрашга ҳозирлик кўраяпти.

– Агар сўрамаган такдирингиздаям ҳаммасини бирмабир айтиб берган бўлардим. Лекин сизнинг хаёлингизни сал бошқа ёққа чалғитиб, дам олдирмоқчи эдим…

– Кейинги гапинг нотўғри. Сен бу ерга мен билан эзилишиб ўтиргани келганинг йўқ. Дам оламиз деб шунчаки йўлига айтдинг. Асл мақсадинг бошқа. Бўпти, гапир. Мен сендан сўраб ўтирмайман. Ўзинг билиб гапиравер.

– Ғайбулла Эломоновнинг биттаю битта акаси бор экан…

– Қайси Ғайбулла Эломонов? – дея Бахтиёрнинг гапини бўлиб сўради амалдор пешонасини тириштирганча.

– Турмага янги бошлиқ бўлиб келган одам.

– Ҳа-а, оти Ғайбуллами? Эсимдан чиқарган эканман. Хўш, кейин-чи, акаси бор экан, опа-сингиллари, отаонаси-чи? – деди амалдор.

– Ота-онаси беш-олти йил олдин ўлиб кетган. Опасингил бўлмаган, укаям… Асосийси – акаси укасининг орқасидан "иш" қилиб юради. Битта-иккитани қамоқдан олиб қолади. Судга аралашади. Хуллас, пулни яхши кўради. Ундан бемалол фойдаланиш мумкин. У қўлга тушганидан кейин ўз-ўзидан Ғайбулла Эломонов ҳам кафтимизга келиб қўнади.

– Яхши ўйлабсан. Мен ҳали бирон қарорга келганим йўқ эди. Бу ишни битириш учун узоғи билан бир ой муҳлат. Етадими? – дея амалдор дастурхондаги узумдан бир дона олиб оғзига солди.

– Етади.

Амалдор кўкка боққанча ўйланиб қолди.

– Демак, ўшангача Россия билан алоқа қилмай турасан. Дорини ғамлаб тур. Эломоновни қўлга олгандан бир группа аристонга қўшиб, кўпроқ мол юборасан.

– Хўп бўлади.

– Энди иккинчи масала…

– Тушундим. Моҳирўй масаласига келсак. Қўриқчиликка қўйган йигитларимиздан бирон иш чиқмаяпти. Лекин қидирувни кучайтирганмиз. Албатта, топмасдан қўймаймиз. Шофёр эса… Сиз нима десангиз, шуни қиламиз.

– Мени майда-чуйдага араташтирмаларинг, – деди қовоғини уйиб Турғун Ғаниевич. – "Иш" тўхтаб қолганига икки ойдан ошиб қолди. Россияликлар тинимсиз телефон қилишаяпти. Қачон мол етказиб бериш изига тушади, шундан гапир.

– Хўжайин, фақат турмага суяниб қолсак ҳам бўлмаскан. Бошқа запас йўл ҳам топиб қўяйлик.

– У ёғи билан ишинг бўлмасин. Клиентларни йўқотиб қўймасдан бурун, бир ҳафта ичида молни жўнат.

– Хўп, хўп бўлади, хўжайин, – деди Бахтиёр.

– Энди овқатдан ол, – дея Турғун Ғаниевич хизматчи аёл дастурхон устига қўйиб кетган лагандаги ҳил-ҳил пишган гўштга қўлини чўзди.

– Балки овқатдан олдин юз-юз қилиб олармиз, – илжайди Бахтиёр.

– Қуй.

Бахтиёрнинг боши қаттиқ қотган эди. Чунки қамоқхона бошлиғини қўлга олмасдан туриб қорадорини Россияга жўнатиб бўлмасди. Амалдор эса масаланинг бу томонини ўйламай буйруқ бериб юборди. У буйруқ бердими, бажарилиши шарт.

– Хўжайин, – деди Бахтиёр ёғ бўлган лабини сочиққа артар экан, – янгаям қизингизни қидиришга астойдил бел боғлаганга ўхшайди.

Амалдор унга бир ўқрайиб қараб қўйди-да:

– Қаёқдан билдинг? – дея сўради паст овозда.

– Кеча "Анҳор"даги дискотекага бир йигит борибди. У ўйнаётганлар ёнига бориб қизингизнинг суратини кўрсатибди-да, кўрган-кўрмаганлигини сўрабди. Буни дарров пайқаган йигитлар уни ташқарига олиб чиқишиб, аввал обдан "сийлашибди", кейин бу расм қандай қилиб унинг қўлига тушиб қолганлигини сўрашибди. Бечора оғзидан қони оқиб янганинг исмини айтибди. Йигитлардан биттаси янганинг исмини биларкан. "Шуни эртароқ айтсанг ўлармидинг?" – дейишибди-да, қўйиб юборишибди.

Амалдор оғзидаги луқмасини чайнамасдан Бахтиёрнинг кўзига тикилиб қолди.

– Бечорага қийин бўп кетди, – деди сўнг чукур нафас олиб, – қизини қатгиқ соғинган.

Бироқ унинг хаёлида бошқа ўй ҳукмрон эди. "Йўқолса йўқолибди-да, шуни деб бошимизни қотирамизми? Ўзи охирги пайтларда етимчани деб бошимиз ташвишдан чиқмай қолди", деган эди. Энди нега Моҳирўй керак бўлиб қолибди? Бунинг тагида не синоат бор? Ҳақиқатан ҳам ўгай қизига ачиндими ёки таниш-билиш олдида "Қизим йўқолиб қолди", деган гапдан номус қилаяптими?.. Таажжуб… "

– Энди мен борай, – деди Бахтиёр Турғун Ғаниевичнинг ўйланиб қолганлигини кўриб. – Буюрган ишларингизни эртароқ бажаришим керак.

Амалдор унинг кетишига монелик қилмади. Қўлини сочиққа артди-да, меҳмондан бурун ўзи турди. Улар ёнмаён юришиб дарвозахонага яқинлашганларида кўчада қандайдир машина тўхтаб, эшиги очилганлигининг овози эшитилди. "Ҳойнаҳой, уйнинг азроили келган бўлса керак", дея ўйлади амалдор. У Зулайҳога уйланганидан кейин орадан икки йил ўтиб, хотинини шундай янги ном билан "сийлаган" эди. Ўша кезлари уйда амалдорнинг овози эшитилмасди ҳам. Қайнотаси, қайнонаси ва ниҳоят хотинининг жағи тинмасди. Турғун Ғаниевич жим эшитарди. Эшитишдан қулоғи толиқиб кетсаям, тишини тишига босар эди.

Унинг сезгиси алдамаган экан. Кичкинагина сумкача-сини кўтарганча дарвозанинг кичик табақасини очиб Зулайҳо кириб келди. У Бахтиёрни кўриб илжайди.

– Вой, нега кетаяпсиз? – деди у Бахтиёрнинг саломига алик ҳам олмасдан.

– Кўп ўтирдим. Энди борай, – деди Бахтиёр илжайиб.

Аёл Бахтиёрни нигоҳи билан кузатиб қолар экан, "Бунданам унумли фойдаланса бўларкан", дея хаёлидан ўтказди.

У уйига кириб, эри қайтиб келгунича кийимларини алмаштириб ташқарига чиқди. Атайлабдан ёқаси ёпиқ кўйлагини кийди. Сабаби – жазмани уни бугун бўлакча "қийнаганди", у "иши"га шунчалик берилиб кетдики, Зулайҳонинг кўкрагининг бир неча жойини ғажиб олишдан ўзини тиёлмади. Лекин аёл бундан ҳечам хафа бўлмади. Қайтанга завқ олди. Анчадан бери йиғилиб қолган ғуборлари кўтарилиб кетгандай бўлди. Фақатгина уйга келиб кўйлагини алмаштираётганида тиш излари бирозгина оғриқ бергандай бўлди.

– Дадаси, – деди у эрининг ёнига икки қадамлар чамаси қолганида юришдан тўхтаб, – ҳалиям сиқилиб юрибсизми?

– Қаёқдан билдинг сиқилганимни?

– Шундоққина рангингиз айтиб турибди. Қўйинг, унақа сиқилаверманг. Ҳали сиз менга, Достонжонга кўп кераксиз.

– Ҳали, – деди амалдор хотинига қараб мийиғида кулар экан. – Куч-қувватингиз борида, демоқчисан-да. Ундан кейин "утил"га чиқариб ташласак ҳам бўлаверади, демоқчисан-да.

– Қўйсангиз-чи унақа гапларни. Сиздай интеллигент одамга шундай оҳангда гапириш ярашмайди. По моему, етимчанинг кетиб қолишида я не виновата, – дея Зулайҳо эрининг бўйнидан қучмоқчи эди-ю, бироқ бир қадам юриб бирдан жойида тўхтади.

Ўзидан анқиётган коньяк ҳидини амалдор сезиб қолишидан ҳайиқди.

– Йўқ, сиз айбдормассиз. Айбдор бошқа. Унинг кимлигини менинг ўзим ҳам билмайман.

– Унда бундай очилиб-сочилиб ўтиринг.

– Энди доим иржайиб-тиржайиб юраман, деб ўзимгаўзим ваъда бердим, – деди амалдор лаб-лунжини қийшайтирар экан.

Унинг бу қилиғи хотинига ёқмади. У бирдан қизариббўзарди-да, ортига бурилиб уйга кирди. "Ҳайф сендай турқи совуққа қилган мулозаматларим. Ундан кўра шундай меҳрибонликни итга қилсам шундан бир иссиқтик чиқар эди", дея хаёлидан ўтказди аёл ва кўзгу ёнига борди. Кўйлагининг ёқасини очиб "жабрланган" баданини томоша қилди. "Менга ёшгина эркак керак. Аслида шу турқи совуққа бекорга теккан эканман. Ҳайронман, ёшлигимда унинг нимаси менга ёққан? Аввал ҳам у сира менинг майлимни қондирган эмас. Ҳозир-ку, умид қилмасаям бўлаверади. Яна кўнгли ўн етти яшарни тусаб қолганига ўлайинми… Менга нисбатан муомаласи кундан-кунга ёмонлашиб бораяптими, демак, бир гап борга ўхшайди. Мен-ку, иккита-учта жазман орттирсам ҳам уларни уйга етаклаб келмайман. Бунга эса ишонч йўқ. Ҳмм, Бахтиёрдан фойдаланишим зарур. Унинг нималарни режалаштирганини билиб оламан-да, кейин шунга яраша иш қиламан. Агар у менга қарши бирон нима қилаётган бўлса, керакли жойга эримнинг қилмишларини етказаб бераман. Айниқса, уйимизда хизматкорнинг дабдурустдан ўлиб қолганлиги, шубҳали тарзда унинг эрим томонидан кўмилиши кўпчиликда қизиқиш уйғотиши турган гап. У кетса ўзимга хон бўлиб қоламан", дея иккинчи бор бунақа ўйни хаёлидан ўтказди аёл ва бундан бирмунча олдин эрининг кирдикорларини ёзган қоғозларини излашга тушди. Қаерга яширганини эслолмагач, стол тортмасидан қоғоз-қалам олиб, эри ҳақида билганларини қайтадан қоғозга туширди. Айни жиноятларни кўринсин деб катта-катта ҳарфлар билан ёзди. Ёзиб бўлгач, ҳеч нарса эсимдан чиқмадимикин, деган хаёлда лабига қаламни теккизганча ўйланиб турди. Бу пайтда амалдор уйдан чиқиб кетган, машинада универмаг томон елиб борар эди.

* * *

Бахтиёр Турғун Ғаниевичнинг кириб келганини кўриб таажжубланди.

– Ҳайрон бўлаяпсанми? – деди амалдор илжайиб. – Шунақа ҳайрон қолдирадиган ишларимам бор. Иккита йигитингни олиб, машинанг ёнига туш. Мен сени ўша ерда кутаман.

Турғун Ғаниевич қандай пайдо бўлган бўлса, яна худди шундай ортига бурилди-ю, кўздан йўқолди. "Ухлаб қолиб туш кўрмадимми, ишқилиб?" – деган ўйда Бахтиёр бироз пешонасини қашлаб турди-да, сўнг йигитларидан иккитасини етаклаб машинаси ёнига борди.

– Машинангда лопатка борми? – дея сўради амалдор ундан.

– Лопатка? – деди Бахтиёр баттар ҳайрати ошиб.

– Биламан, йўқ, йигитларингга айт, олиб келишсин.

– Нима қиласиз лопаткани?

– Дачага борамиз, томорқамни биргалашиб ағдарамиз, – деди амалдор қовоғини очмай.

Бахтиёрнинг имоси билан йигитларидан бири унвермаг ичига югуриб кириб кетди.

"Бу чолнинг мақсади нима ўзи? Яна қандай ўйинни бошлаб келди? Ерини ағдармаслигимиз аниқ. Лекин қаернидир ковлаймиз. Ҳеч қачон унинг кўммасини очмасмиз… Мабодо қабр ковлаш… Йўғ-э, ўлдими, жа унчаликка бормагандир? Бировни ўлдириш керак бўлганида, албатта, менга айтар эди. Ёки янга билан келишмай қолиб, тасодифан… Ахир бу одам жаҳли чиқса ҳеч кимни аямайдиганлардан-ку", – деган ўй ўтди Бахтиёрнинг хаёлидан.