Текст книги "Бургут тоғда улғаяди 1-китоб"

– Топилади, – деди ҳайдовчи жиддий тортиб ва машинанинг бардачогидан анча вақтлардан бери ювилмаган, бир лаби учган стакан олиб, жувонга узатди.

Зулайҳо унга озгина коньяк солиб чайқади-да, дераза ойнасидан ерга сепиб юборди.

– Эй-й-й! – дея бақириб юборди чол. – Шундай нарсани ерга сочадими, одам дегани. Бунақада нонкўр бўласан-ку. Менга берганингда, ўзим увол қилмасдим… Майли, қуй тезроқ, бошим оғриб турибди.

– Мана, поччажон, – дея шошилмасдан коньякни стаканга қуйиб узатди Зулайҳо, – шифо бўлсин.

Раҳмат насия бўлди. Стаканни икки қўллаб маҳкам ушлаб олган чол суюқликни симира кетди. У шунақа бир эҳтиром билан, ҳар бир қултумни томоғида озгина фурсат тўхтатиб ичар эдики, кўрган одамнинг ҳаваси келарди. Бу Зулайҳонинг ҳам иштаҳасини баттар қитиқлади. Уям худди поччаси каби ичмоқчи бўлиб шишани бўғзидан ушлаб кўтариб бир қултум ичди-ю, томоғида сақламоқчи бўлганида кўзидан ўт чиқиб кетди. Амалтақал қилиб ризқини ютди-да:

– Қандай ичдингиз? – дея сўради афти бужмайиб.

– Бу одамлар, – дея гапга аралашди ҳайдовчи кулиб, – профессионал бўп кетишган. Сиз буларга ўхшаб ичаман деб хаёлингизга ҳам келтирманг. Керак бўлса, бунақалар оғзида сақичдайин чайнаб кетиши ҳам мумкин.

– Тўғри… тўғри, – деди Санжар чол бошини қимирлатиб, – лекин шу сақичдайин чайнаб кўрмаган эканман-да.

Зулайҳо яна бир бор шишани кўтарди. Бу сафар ўзи доимий ичиб юрадиган усулда ичди. Томоғини куйдириб ўтган суюкдик чол айтганидай бироздан кейин уни енгил торттирди. Кайфияти кўтарилди. Бу пайтда чолнинг жағи очилиб кетган эди. У ҳайдовчига ўзининг буюклигини исботлаш билан овора эди.

Орадан икки соатча ўтганидан кейин улар манзилга етиб боришди. Ҳайдовчи йўлдаги тўхташларни ҳисобга олиб, нарх масаласида озгина тихирлик қилди. Бошқа пайт бўлганида Зулайҳо бунақанги майдакашлиги учун у билан яхшилаб гаплашиб қўйган бўларди. Лекин айни дақиқада тишини-тишига босишга мажбур бўлди ва ҳай-довчи айтган суммани бераркан, ичида "тешиб чиқсин", деб қўйишни ҳам унутмади.

Шаҳарлик меҳмонлар иззат-икром билан кутиб олинди. Чол-кампирлар бир-бирларини соғиниб кетишганларидан анча вақтгача ҳол-аҳвол сўрашишди. Зулайҳо уларнинг бунақа сўрашишларидан дарров зерикди. Лекин бардош қилиб ўтиришдан ўзга иложи йўқ эди. Ниҳоят Солия кампир инқиллаб-синқиллаб турди-да, дастурхон олиб келиб ёзди. Қанд-қурс, нон қўйди. Зулайҳо ҳам қараб турмади. Ўрнидан сапчиб туриб, ўзи олиб келган нарсаларни уй эгасига тутқазди. Бирпасда дастурхон безалди.

Дастурхонда ҳамма нарсадан ҳам спиртли ичимлик кўплигидан чолларнинг оғизлари қулоқларига етди. Дарров ичкиликбозлик бошланиб кетди. Уларнинг гўрларига бир сидра ғиштни қалаган кампирлар ўзларининг суҳбатлари билан андармон бўлишди. Зулайҳо эса бегона қўрага кириб қолган қўйдай ётсираб ўтирди. Бир майхўрликнинг "чанги"ни чиқараётган чолларга боқар, бир арзимаган майда-чуйда нарсаларни ҳам эзмалик билан бир-бирига тушунтираётган кампирларга қарарди. Охири боши оғриб кетди. Билдирмайгина пиёласини коньякка тўлдирди-да, сипқориб юборди. Сал енгил тортди. Пиёласини яна бир марта тўлдираётганида эса Солия кампир унинг ишини кўриб, кўзи чақчайиб кетди. Зулайҳо бунга эътибор қилмади ва пиёласини оқлаб қўйди.

– Бу сенга ким бўлади? – деб сўраб қолди жувон қўлини газакка узатганида Санжар чолдан уй эгаси, – Буми? Қайнсинглим. Роса қўли очиқ жувон. Одамни ҳечам хапа қимайди. Катта охирдан ем еган бўлсаям, кеккаймайдиганлар хилидан.

– Бевами? – дея сўради Эсиргап чол кўзи сузилиб.

Унинг гапидан кейин минғирлашиб ўтиришган кампирлар ҳам ялт этиб шу томонга қарашди.

– Бу ўлгур, – деди Солия кампир ғазаби қўзиб, – ичига бир нарса кирдими, дарров айнийди, бева излашга тушади.

– Эй-й, кампир, сен ниманиям тушунардинг. Мен айниётганим йўқ. Икки юз граммларнинг мени айнитишга кучи етмайди. Мен Отақулни ўйлаяпман. Олтмишдан ўтганида бева қолди. Бечоранинг иссиқ-совуғи-дан хабар оладиган ҳеч кими йўқ. Агар буниям эри бўмаса… Яхшигина, очиққина жувонакан…

– Эри бор, – деди бирдан Холида амма. – Бой эри бор. Ҳукуматни сўраб турайдиганлардан.

Аммасининг гапидан жувоннинг жаҳли чиқиб кетди. "Озгина босиб ўтирса, бир жойи камайиб қолмасди", дея хаёлидан ўтказиб бошини эгди.

– Шундайма, мен билмапман. Савоб иш қилмоқчийдим-да.

– Унақа қаримасми? – дея сўради Зулайҳо бетининг терисини сидириб ташлаб.

– Вой ўлмасам… – деб юборди амма.

– Амма, куёвингиз билан келишмай қолганмиз. Мен бу ерга эр излаб келганим йўғ-у, лекин бир одам ёрдамга муҳтож бўлиб турган бўлса, ҳожатини чиқаришим мумкин.

Унинг томдан тушган тарашадай туйқусдан бунақа гапларни айтиши ҳаммани ҳанг-манг қилиб қўйди. Ҳатто чолларнинг кайфи ҳам учди. Дабдурустдан хаёлига келиб қолган гапларни тортинмай айтиб юбораётганига Зулайҳонинг ўзи ҳам ҳайрон эди. Балки ичига шайтоннинг суви кириб олиб "рақс"ини бошлаб юбормаганида, оғзига бунчалик эрк ҳам бермасди.

– Чинингми? – деди жиянининг гапига ишонибишонмай ўтирган амма.

Шунда Зулайҳонинг кўзидан бирдан ёш қуйилиб келди. У бошини ирғаб, тасдиқ ишорасини қилди.

Бир ҳисобдан унинг шу ерда қолиши ҳам аммага маъқулдай эди. Чунки жияни қолса, у боради-ю, кўмманинг ҳаммасини ковлаб оларди. Кейин умрининг охиригача оёғини узатиб, ҳеч нарсани ўйламай яшайверарди.

– Ана, кўрдингми, кампир, – деди Эсиргап чол, – буниям юрагида дарди боракан. Бой бўлама, бошқа бўлама, шундай жувонни хор қип қўйибдими, ҳайф ундай эркакка.

Унинг гапи Санжар чолга кўпам маъқул тушмади. Агар қайнсинглиси бу ерга эрга тегадиган бўлса, ўзи ҳомийсиз қолиб кетар, кейин бундан уч-тўрт кун аввалгидай ким беш грамм қуйиб бераркан, дея қорнини уқалаб ётарди. Шу боисдан ҳам тунд қиёфага кирди-да, пиёласини ароққа тўлдириб, бир кўтаришда ичиб юборгач:

– Ошна, бу Отақул деганингизнинг кистаси қандай? Жиянни қийнаб қўймайдими? – дея сўради.

– У ёғидан иш тутманг, жўра. Болалардан тинчиган, ҳаммаси уйли-жойли бўп кетган. Бунинг устига, бари топармон-тутармон. Отақулнинг ўзини эшигидаям ўн чоғли қора моли бор, – деди Эсиргап чол ғўддайиб. – Ўзиям қўли очиқ одам.

Ошнасининг сўнгги гапидан кейин Санжар чолнинг бироз чиройи очилди. Унга айнан шунақа одам керак эди.

Мўлжалга олинган битим ҳаммага маъқул тушгандай эди. Фақат Солия кампирнинггина боши қотганди. "Ишқилиб, шарманда бўлмасак гўргайди", дея ўйларди у.

Ўша куни Отақул акага бу янгилик тўғрисида хабар берилмади. Бугун яхшилаб дам олинадиган, эртасига Эсиргап чол унинг ёнига борадиган бўлди.

Зулайҳо хурсанд эди. Чунки унга айни кунларда бошпана керак. Бироз ўша бошпанада яшаб, ўзига келиб олишни, ундан кейин амалдорга қарши ишларини бошлашни мўлжал қилганди у.

Алламаҳалгача ичкилик билан шуғулланган чоллар эртасига чошгоҳгача ухлашди. Шундан кейингина Эсиргап чол Отақул аканикига йўл олди.

Сўнгги кунларни зерикиш, сиқилишда ўгказаётган Отақул ака янгиликни эшитиши билан хурсанд бўлиб кетди. Лекин хурсандлигини билдирмади. У пиёниста одамларнинг кўп ҳолларда рост гапиришларини яхши биларди. Шу боисдан ҳам хушхабар кўтариб келган чолнинг гапларига дарров ишона қолди. Бирдан ўғилларига (у ўғилларининг зимдан ўзига кампир қидириб юришганлигини билар эди) бу ҳақда хабар бермоқчи бўлди-ю, лекин дарров фикридан қайтди. "Аввал ўзим бориб кўрайин, маъқул келса, сўнг айтаман", деган қарорга келди у.

Бу пайтда Холида кампир негадир "шаҳарга кетаман"га тушиб қолди. "Бир бориб келмасам бўмайди. Ҳар қалай, жиянимни қуруқ узатсам бўмас. Сандиқда бир нарсаларим бориди, шуларни олиб келаман", деди у. Солия кампир бир-икки бор уни йўлдан қайтармоқчи бўлди. "Жувон эрга тегаётганда сепи билан бориши шартмас", деди. Лекин амма кўнмади. "Бориб келмасам бўмайди", деб туриб олди. Кўнглига ҳеч бир шубҳа ораламаган Зулайҳо эса унинг кетишига эътироз билдирмади. Фақат кузатаётганида ҳар эҳтимолга қарши: "Амма, анави жойни очаман деб юрманг тағин", деди. "Йўқ, ўлипманми, ер ковлашга мендайин кампирда куч қаерда дейсан", деди амма унга жавобан. Бироқ жиянининг гапи унинг гумонини икки карра ошириб юборганди.

Амма нақ тўрт соат деганда уйига базўр етиб келди. Кела-келгунча кўрган туши юрагини ҳаприқтириб, аъзойи баданини жиққа терга ботириб юборди. Тушида бир ўзи қоқ туш пайти, ҳамма уй-уйига кириб дам олаётган палла "кўмма"ни очиб қараса, қип-қизил сандиқ турганмиш. Кўтарай деса, оғирмиш. Чолини шунча ёрдамга чақирармиш-у, у келиб ёрдам бериш тугул, қараб ҳам қўймасмиш. Шундан кейин унинг ўзи сандиқнинг оғзини амал-тақал қилиб очибди-ю, у ердаги бойликларни кўриб ақлдан озаёзибди. Дуру гавҳар дейсанми, тилло тақинчоқлар дейсанми… Улардан таралаётган нурдан кампирнинг кўзи қамашибди. Энди олмоқчи бўлиб қўлини узатган экан, бирдан қаердандир пайдо бўлиб қолган Зулайҳо: "Тегманг!" – дея қичқириб юборибди. Худди шу маҳал у уйғониб кетди. Шу боисдан ҳам эрталабданоқ кетаманга тушган эди.

Холида амма ниҳоят ҳовлисига етиб келганидан кейин чуқур нафас олди-да, эшик-тешикнинг ҳаммасини маҳкамлаб бекитди. Ташқаридан биронта хавф пайдо бўлмаслигига ишончи комил бўлганидан кейин белкуракни олиб, секин "кўмма"ни бир чеккасидан оча бошлади. Яқингинада ковланганлиги боис ер юмшоқ эди. Кампир қийинчилик сезмади. Қайтанга баттар авжи келди. Тезроқ, тезроқ бойликларни кўргиси келаверганидан кўзи порлаб кетди. Билакларига қўшимча куч эниб, ёшига ярашмайдиган чаққонлик билан қазий бошлади… Бир маҳал белкуракнинг учи нимагадир тегди. Хурсанд бўлиб кетган кампир белкуракни отиб юборди-да, қўли билан юмшоқ тупроқни у ёқдан-бу ёққа ота бошлади. Кўзи кўк латтага тушди. "Сандиқ матога ўралган экан-да", деган ўй яшин тезлигида хаёлидан ўтган кампир латтани маҳкам чангаллаб олганча жон-жаҳди билан торта бошлади.

Бойликларни эртароқ кўриш, муродига етиш хаёлидан кетмаётган Холида кампир бошқа ҳамма нарсани унутди. Манави латта ўлгурни озгина, яна озгина тортса бас, кейин сандиқ кўринади… Шундан кейин ҳаммаси… ҳаммаси уники бўлади.

Кўз олдини туман қоплаган кампир одам оёғи кўриниб қолган маҳал ҳам ишини давом этказаверди. Бир маҳал иккинчи оёқ ҳам тупроқ остидан чиқди-ю, кампир бирдан ҳаракатдан тўхтади. У аввалига ҳеч нарсага тушунолмай қараб турди, кейин бирдан мурданинг оёғини қўйиб юборганча ортига тисарила бошлади. "Йўқ… йўқ", дея пичирлади кампирнинг лаблари, сўнг ўзи қазиган ўранинг рошига сирпаниб кетди-ю, ўтириб қолди. Ўрнидан турмоқчи бўлди, лекин эплолмади. Тағин йиқилди.

– Вой, дод!!! – дея кампир қичқириб ортига ўгирилди-да, тирмашиб чуқурчадан чиқди ва дарвоза томонга югурди. Беш қадам босар-босмас, худди бир нарсага қоқилиб кетгандай ўмбалоқ ошиб кетди. – Вой, во-оой, ёрда-а-а-м!!! – деб ётган жойида бақира бошлади.

Айни ёз чилласи, қўни-қўшниларнинг ҳаммаси уйларида иссиқдан қочиб, дам олаётганлари боис унинг овозини эшитгувчи бўлмади.

Кампир дарвоза томон қўлларини чўзар, жони борича бақиришга ҳаракат қилар, аммо овози ўзи эшитгулик ҳам чиқмас эди. Шундай бўлса-да, у жон-жаҳди билан олдинга интилди. Бироқ дарвозага етишига уч-тўрт қадамча қолганида оёқ-қўли дармонсизланди. Сўнг Холида кампир бутунлай ҳаракатдан тўхтаб, гуп этиб ерга қулади…

* * *

Зулайҳо аммасини кечгача кутди. Бу вақт ичида куёв бўлмиш келиб, ундан қаноат ҳосил қилиб кетди.

– Эртага мулла олиб келаман. Шу ернинг ўзида никоҳ ўқитамиз. Ундан кейин сени олиб кетаман, – деди Отақул чол Зулайҳодан кўзини узмаган ҳолда.

Зулайҳо ўн саккиз ёшли қиз боладай бошини эгиб турди. Бир оғиз ҳам гапирмади. Куёв бўлмиш мийиғида куларкан: "Бунақа нозни кўрмаганимгаям қанча бўп кетди", дея хаёлидан ўтказди. Сўнг қолган гап-сўзларни Санжар чол билан пиширди.

Зулайҳонинг кўнгли бироз таскин топган эса-да, негадир хавотирланаверди. У тез-тез деразадан ташқарига қараб қўяр, ҳовлида одам пайдо бўлса, "Аммаммасмикин?" – деган ўйда диққат билан боқар, бошқалигини кўрганидан кейин ҳафсаласиз қўл силтарди. У ҳатто ўз хавотири тўғрисида ичкиликдан бошини кўтармаётган поччасига гапирмоқчи ҳам бўлди. Лекин ўйлаб кўриб, ниятидан қайтди. Чунки шишадан бошқа нарсани бутунлай унутган пиёнистадан жўяли гап чиқиши даргумон эди.

Бироқ Зулайҳо адашган экан. Майпараст поччаси кечга томон кампирини эслади.

– Аммангнинг келиши қийин бўп кетдими? – дея сўраб қолди у.

– Бирон жойга кираман демаганмиди? – деди поччасининг саволига савол билан жавоб қайтарган Зулайҳо.

– Айтмовди, – деди чол ва ўрнидан гандираклаб турди-да, эшик томон юра бошлади.

–Яна йиқилиб тушманг, – деб қўйди унинг ошнаси. Чол жавоб қайтармади. Эшик рахидан ушлаб бироз ўйланиб турди-да, яна ташқарига юрди. Кайф ошган. Оёқ равон юришни уддалай олмайди. Лекин мия балодай ишлаётган эди. У ҳар қанча ичсин, ҳар қанча ўзини унутсин, хотини ёнида бўлса бас эди. Шунда бемалол ўтирар, дунёни сув босса тўпиғига келмасди. Лекин кампирисиз шаробнинг энг тотлиси ҳам бемаза бўп кетарди. Татимасди.

Уй ичидагилар аввалига уни ҳожатга чиқаяпти, деб ўйлашган эди. Лекин деразадан чолнинг кўча томонга кетаётганлигини кўришгач, Эсиргап чол ҳам ўрнидан туришга мажбур бўлди. У қадрдоним кайфда қишлоқ оралаб кетиб қолмасин, деган хавотирга борганди. Лекин ўзининг кайфи дўстиникидан кўпроклиги эшикка етмасдан йиқилиб қолганлигидан билиниб қолди. Шундан сўнг унинг Солия кампир ташқарига чиқишга ва Санжар чолни қайтариб келишга мажбур бўлди. Шундаям бутунлай қовоқ-тумшуғи осилиб кетган чол осонлик билан қайтмади. "Шаҳарга бориб кампиримдан хабар олмасам бўлмайди, мазаси бўлмай қолгандир, балки", деб туриб олди.

– Отақул аканинг (куёв бўлмиш ўзидан кичик бўлсада, кампир азалдан уни ака деб чақирарди) болаларида мошина бор. Айтамиз, шаҳарга олиб бориб келади. Ҳозир бир ўзингиз бу аҳволда қаерга борасиз? Юринг уйга, – дея кампир уни базўр йўлдан қайтарди.

Санжар чолда аввалги кайфиятдан асар ҳам қолмаган эди. Унинг қовоғи солиқ, бошини эгиб ўтирарди. Ошнаси бир-икки марта пиёлани ароққа тўлғазиб узатди. Бироқ чол олиш у ёқда турсин, ҳатто қараб ҳам қўймади.

– Кампирсиз напас ололмай қопсизми? – дея унинг устидан кулди Эсиргап чол.

Жавоб бўлмади. Чол мум тишлаганча ўтираверди. Унинг ҳолати ҳаммани ҳайратга солди. На ошнаси, на Зулайҳо уни бирон марта бўлсин бунақа аҳволда кўришмаган эди.

Кўп ўтмай Отақул чолнинг уйига жўнатилган одам унинг ўғли билан қайтиб келди. Улар ҳам бир сидра чолни йўлдан қайтаришмоқчи бўлишди. Аммо Санжар чол унамади. Бир оғизгина "кетаман", деганча хайр-маъзурни ҳам насия қилиб ўрнидан тураётганида, ноилож уни олиб бориб қўйишга мажбур бўлишди.

Қишлоқдан шаҳарга етиб боргунларичаям чол миқ этмади. Ўриндиққа суянганча кўзини юмиб кетаверди. Отақул чолнинг гапдонгина катта ўғли ёрилиб кетишига сал қолди. У бир-икки марта йўловчисига гап қотиб кўрди. Лекин жавоб бўлмади. Қандай ўтириб келган бўлса, шундайлигича машинадан тушган Зулайҳонинг поччаси дарвозасини секин итарди. Аммо ичкаридан қулфланганлиги боис дарвоза очилмади. Чол ажабланди ва қўли билан қаттиқроқ урди. Жимжитлик. Шундан кейин у ўзининг уйга кириб кетишини кутиб турган Отақул аканинг ўғлига қаради-да:

– Сенинг кучинг кўпроқ, қаттиқроқ тақиллатиб кўрчи, кампир ухлаб қолганга ўхшайди, – деди.

Бироқ дарвоза қаттиқроқ урилгандаям ичкаридан ҳеч ким садо бермади. Бундан чолни ваҳима босди ва у ёнидаги йигитга: "Сен шу ерда туриб тур", деб ўзи қўшнисининг уйи томон кетди. Аммо қўшниси тайинли жавоб айтолмади.

Санжар чолнинг кўнгли кампири бирон жойга чиқмаганлиги, уйдалигини сезиб турарди.

– Дарвозани елканг билан қаттиқроқ итарсанг, очилиб кетади, – деди чол руҳсиз бир овозда Отақул аканинг ўғлига.

Бақувват йигитга дарвозани бузиб очиш қийинчилик туғдирмади. Санжар чол ичкарига қадам босди-ю, бирдан жойида тўхтади. Чўзилиб ётган мурда ой шуъласида шундоққина кўриниб турар эди. Чолнинг оёғидан мадор қочиб, чўккалаб қолди. "Кўнглим сезганди", деди у пичирлаб кўзида ёш билан.

– Момо! Момо! – дея Отақул аканинг ўғли жасадни қўли билан туртиб кўрди.

– Барибир жавоб бермайди, ўлиб қолган у, – деди чол ва тиззалаб юрганича кампирининг ёнига борди.

Отақул аканинг ўғли эса қўни-қўшниларникига югурди. Бирпасда ҳаммаёқ талотўп бўлиб кетди. Шовқинсурон кўтарилди. Талай муддат кампирининг қўлини ушлаб, йиғлаб турган чол бошини кўтарди-да:

– Биламан буни ким ўлдирганини! – дея баралла бақирди.

Шу ондаёқ ҳамма унинг оғзига тикилди.

– Буни Турғуннинг одамлари ўлдириб кетган. Зулайҳониям қўли бор!

Бу гапдан кейин шовқин баттар авжига минди. Биров у ёққа, бошқаси бу ёққа югурди. Кўпчиликнинг кўзидан чала очилган "қабр" ҳам четда қолмади. Қўшнилардан бири аллақачон милицияга хабар бериб улгурган экан. Кўп ўтмай милиционерлар ҳам пайдо бўлди. Уларга қўшнилардан бири олиб-бири қўйиб чолнинг нима дегани-ю, қабрнинг топилиши ҳақида шошганча гапириб беришди.

Милиционерлар уч-тўртта қўшнини қолдириб, қолганларни ҳовлидан чиқариб юборишди. Тезда чуқурдаги мурдалар қазиб олинди. Бир гуруҳ милиционерлар Зулайхрнинг қаердалигини чолдан сўраб билиб олишгач, машинада қишлоқ томон елдай учиб кетишди…

Санжар чол бутунлай гунг-соқов одамга айланганди. У қўшниларининг шовқини-ю, милиционерларнинг куймаланишларига мутлақо эътибор бермас, сўралган нарсаларгагина паст овозда қисқагина жавоб берар, бир нуқтадан кўз узмасди.

Фақат милиционерлар кампирини ўликхонага олиб кетишмоқчи бўлишганида Санжар чол ўзига келди.

– Бермайман! – деди ногаҳон у бақириб. – Мениям ўлдиринглар-да, кейин кампиримга қўшиб олиб кетинглар!

– Ота, ўликни экспертизадан ўтказишимиз, нимадан ўлганлигини билишимиз керак, – деди милиционерларнинг каттаси босиқ оҳангда.

– Кейин у тирилиб қоладими?! – деди чол ҳам алам, ҳам киноя билан.

– Қонун шундай, қоида шундай. Жиноят содир бўлган. Жиноятчиларни топишимиз керак.

– Бориб Турғунни ушлаб келаверинглар, Зулайҳони қамоққа тиқинглар. Ана шу итдан тарқаганлар жиноятчи… Кампиримни бўлса ўзим оқ ювиб, оқ тараб кўмаман.

Унинг бу гапларига биров қулоқ солмади. Кампирни оппоқ матога ўрашди-да. машинага орта бошлашди. Шунда Саижар чолнинг қони қайнаб кетди. Жон-жаҳди билан милиционерларга тармашди. Кучи етмади. Кампирини машинага ортишди. Шунда чол ерга ўтириб қолди. Кўз ёшлари селдайин оқди. Кейин ёнига қулади. Бироздан кейин милиционерлар келиб, аллақачон унинг жони узилганини кўришди…

* * *

Амалдор тезда ниятидан қайтди. Тўғрироғи, сариқ сочли қизу ҳаммомчига ичи ачиди. Бунга ҳатто унинг ўзи ҳам ҳайрон қолди. Илгари ҳеч иккиланмай миясига келган ўйни қилаверарди. Кейин ўша қилган иши нотўғрилигини билган тақдирда ҳам афсусланмасди. "Майли, буларам яшасин. Яшаш учун не кўйларга тушиб юришибди", дея хаёлидан ўтказди. Кейин сариқ сочли қиз оппоқ, нозик бармокдари билан тақиб қўйган соатга қаради-да:

– Кеч бўп қопти-ку, Малик қаерда юрибди? Тезроқ ишни битириб келмайдими? – дея пичирлаб ўзига-ўзи гапирди.

Амалдор столга бориб ўтирди-да, ишини битириб, навбатдаги буйруқни кутиб турган қизга пиво олиб келишни буюрди.

Бироқ пивони ичиш насиб этмади. Бирин-кетин Малик бошлиқ йигитлар ҳовлиқиб кириб келишди. Малик шоҳнинг олдига келган қулдайин амалдорнинг ёнига келиб тиз чўкди.

– Ишлар чатоқ, хўжайин! – деди у ҳаяжонланганидан титраб.

– Нега чатоқ бўларкан?! – дея бирдан ўрнидан туриб кетди Турғун Ғаниевич. – Гапир, эшшакдан бўлган, нимаси чатоқ?!

– Аҳмат писта биздан ҳам пухта чиқиб қолди. Биз эндигина унинг уйига ҳужум қилмоқчи бўлганимизда, орқа томонимиздан унинг одамлари ташланиб қолишди.

– Онангни … лар!!! – дея бўкириб юборган амалдор ўрнидан турасола Маликнинг калласига тепиб юборди.

– Итдан тарқаган, шуниям эплолмадингми?! Мол!

– Биз кутмагандик…

– Энангни кутмаганмидинг, ифлос, товуқмия!

Шиша ирғитилди. Стол ағнади. Маликнинг кийимбоши йиртилди. Ўзи яна икки марта тепки еди. Шундан кейин амалдор бироз шаштидан тушди. Сигарета чекди. Нима қиларини, нима деярини билмай у ёқдан-бу ёққа юрди.

– Йигитларингнинг қолгани қаерда? – дея сўради сўнг Маликдан.

Тепкилар зарбидан сулайиб қолган Малик инқиллабсинқиллаб ўрнидан турди-да, бошини эгиб:

– Айрилиб қолдик, – деди хаста овозда.

Қўлидаги сигаретасини улоқтириб юборган амалдор бошини қашлади. "Ҳаммаси тамом бўпти. Энди фақатгина келаётган хавфдан қутулиб қолиш керак", дея хаёлидан ўтказди.

– Тушунарли, – деди Турғун Ғаниевич йигитларига бирма-бир қараб чиқиб. – Машиналарга мининглар, тоққа кетамиз. Шундан ўзга чорамиз қолмаганга ўхшайди. Пистанинг одамлари бу ергаям келиши ҳеч гап эмас. Энди уларни тўхтатиш оғир.

Турғун Ғаниевичнинг йигитлари шошилишганча бирин-кетин машиналарга ўтиришди. Уларга қараб турган амалдорнинг жаҳли чикди. "Булар одаммас, булар қуён. Қуён ҳам булардан беҳроқ. Қуёнларда-ку, юрак йўқ. Лекин ўзлари тоза. Буларнинг бўлса оғзи-бурни қон-у, яна юраги йўқ. Шунча қаланғи-қасанғи атрофимга тўпланган экан-у, билмай юрганаканман юлдуз санаб", дея хаёлидан ўтказди. Аммо хаёлидагини тилига кўчирмади. Юкхонасига Бахтиёру унинг йигити ортилган машинага ўтирди.

Бироз юргач, ҳайдовчига машинани тўхтатишни буюрди ва ортига ўгирилиб, Маликга:

– Ҳаммомдаги иккита қизни ҳам чақириб кел. Бирга олиб кетамиз. Бирон нимага керак бўп қолар, – деди.

Қизлар амалдор уларни ўзи билан бирга олиб кетишларини эшитишганларидан кейин норозиланишиб тўнғиллашган эса-да, барибир Маликнинг олдига тушиб келишди. Улардан бири амалдор ўтирган машинага, иккинчиси кейинги машинага чиқди. Машина ичини бирдан хушбўй атир ҳиди эгаллади. Бир зум йигитлар хаёлидан хафалик чекинди. Эркак эканликлари эсларига тушди уларнинг. Айниқса, ёнига қиз ўтирган йигит анча безовталанди. Иштаҳаси очилди. Тишини-тишига босиб чидашга ҳаракат қилиб кўрди. Барибир эплай олмади. Шунда секингина қўлини қизнинг белидан ўтказди. Машина ичи қоронғи эди. Унинг бу қилиғини қиздан бошқа ҳеч ким сезмади. Қизга эса шўхлик хуш ёкди ва ўзи ҳам йигитнинг қўли устига қўлини қўйиб олди.

* * *

Тонг отиб, Бургут уйқудан уйғонганидан кейингина амалдорнинг қочиб кетганлиги ҳақидаги хабарни айтишди.

У савол назари билан Аҳмат акага қаради.

– Тўйни тўхтатмайлик, – деди Аҳмат ака. – У билан кейин шуғулланамиз.

– Менимча, улар тоққа кетишган. Ўша ёқдаги уйларида жон сақлашни мўлжаллашган бўлишса керак, – деди Аҳмат аканинг гапи кўпам маъқул келмаган Бургут тўнғиллаб.

– Бўпти, йигитларнинг ярмини ўша ёққа жўнатамиз. Кузатиб туришади. Унгача биз тўйни ўтказиб оламиз.

Фаррухнинг рози бўлишдан бошқа иложи йўқ эди. Шу боисдан индамай қўяқолди. Аҳмат ака унинг қўл остидаги одамларидан бири, тўғрироғи, Бургутга яқинроғи эсада, Фаррух уни аллақачон маънавий отаси ҳисоблаб қўйган эди. Ана шу сабаб аксар ҳоллар у Аҳмат аканинг гапларини маъқул топар, эътироз билдирмасди.

"Тўй бошлангунча мен нима қиламан, чўзилиб ётавераманми?" – дея ўйлаган Фаррух аэропортга чиқиш кераклигини эшитганидан кейин ҳайрон бўлди.

– Нима қиламан у ёқда? – деб Аҳмат акадан сўради.

Устоз кулимсиради:

– Сенга айтмасдан Самарага телефон қилиб, Виталийга тўйинг бўлаётганлигини айтган эдим. Ярим соатлардан кейин унинг самолёти қўнади. Йигитларга меҳмонхонадан жой тайёрлаб қўйишни буюрганман. Лекин сенинг ўзинг чиқиб кутиб олмасанг уят бўлади.

Фаррух ҳали қамоқхонадалигида, Боссдан Виталий Самарани бошқариши ҳақида эшитган эди. "Жуда узоқни кўра биладиган, бошқа шаҳардаги авторитетлар у ёқда турсин, чет эл билан ҳам яхшигина алоқаси бор одам. Унинг қулочи, қамрови кенг. Хуллас, яқин бўлсанг, сени ташлаб қўймайди", деган эди Босс раҳматли.

Шу сабабдан ҳам Аҳмат ака гапини тугатар-тугатмас Бургут йўлга отланди.

Самолёт у аэропортга етиб борганидан кейин ўн беш дақиқага яқин вақт ўтиб қўнди. Ўрта бўйли, сариқ сочи ўнг томонга силлиқ қилиб таралган, ёнидаги жувонни қўлтиқтаб олган киши Виталий эканлигини айтишди. Фаррух унинг истиқболига борди. Виталий ўзига тўғри келаётган йигитларни кўрганидан кейин жилмайиб қўйдида, хотинига бир нарсалар деди.

– Сиз, менимча, Фаррух бўлсангиз керак, – деди Виталий ўзининг тилида улар учрашганларидан кейин қўлини узатиб.

Бургут рус тилини билмас эди. Шунинг учун йигитларидан бири:

– Худди ўзлари, – деди.

– Сизни кўриб турганимдан хурсандман, – деди Виталий ва қўл беришиб кўришишга қаноат қилмай, Бургутни қучоқлади.

– Мен ўйлаганимдан ҳам ёшроқ экансиз, – деди Виталий билан бирга келган жувон улар кўришиб бўлганларидан кейин.

Фаррух унинг қўлини ўпиб қўйди.

– Кечирасизлар, – деди Бургут бироз хижолат тортиб, – сизлар билан таржимон орқали гаплашишга мажбурман.

Бургутнинг йигитлари хўжайин нима деганлигини рус тилида Виталийга айтганларидан кейин меҳмон кулимсиради:

– Ҳечқиси йўқ, юрагимиз яқин бўлса бас. Барибир тил топишиб оламиз.

Виталий Босс айтганидай одамшаванда, ҳамма нарсага қизиқувчан йигит эканлигига Фаррух машинада кегаётганларида меҳмоннинг бир-биридан сервиқор минораларни кўрсатиб ўзининг тилида мақтаганлигидан, бошқа мавзудаги гапларини ҳам ўта бир самимият билан озгина табассум қўшиб гапираётганлигидан яна бир карра амин бўлди. "Бунақалар ҳеч бир жойда хор бўлмайди. Ҳамма билан эл бўлиб кетади", дея хаёлидан ўтказди у.

Виталий ярим йўлга етганларидан кейин шаҳарни айланишни таклиф қилиб қолди.

– Аввал меҳмонхонага борайлик, ҳар қалай, йўлдан чарчаб келгансизлар, озгина дам олганларингиздан кейин айланишга чиқсак маъқулроқ бўлармиди, – деди Бургут.

– Эҳ, менинг ёшгина дўстим. Агар менга биров самолётда икки соат учиб чарчадим, деса, ишонмайман. Одам ўтириб ҳам чарчайдими? Тушунаман. Бугун сизни банд қилишим тўғри эмас. Ўзингизга яраша ташвишларингиз бор. Қолаверса, мендан бошқа меҳмонларгаям қарашингиз лозим. Албатта, улар ҳам нозик одамлар. Шунинг учун мен сизга жавоб бераман-да, йигитларингиздан биттасини олиб қоламан. Ўша менга йўл-йўриқ кўрсатади. Хавфсизлигимни эса орқа машинадаги иккита йигит таъминлайди. Ахир уларни бекорга боқмаяпман, тўғрими?

Виталийнинг сўнгги гапидан кейин енгилгина кулги кўтарилди.

– Менинг эса, – деди унинг ёнидаги жувон жилмайиб, – тезроқ келинни кўргим келаяпти. Ўзбекларнинг тўйини умуман кўрмаганман. Улар тўйга қандай тайёргарлик кўришади? Шуниси менга жудаям қизиқ. Виталий иккаламизнинг тўйимизга ўзгача тайёргарлик кўрмоқчиман.

Унинг гапидан кейин Бургут бақа бўлиб қолаёзди. У Светани Виталий билан камида беш-олти йилдан бери бирга яшаётган хотини деб ўйлаган эди. Виталий Фаррухнинг таажжубланганлигини тезда илғади ва тушунтириш бера бошлади:

– Шу пайтгача гражданлик никоҳида эдик. Энди тўй қимоқчимиз.

Барибир Фаррухнинг ҳеч балога ақли етмади. У гражданлик никоҳи қанақа бўлишини илгари бирор марта ҳам эшитмаган эди. Шундай бўлса-да, кулиб бошини қимирлатиб қўяркан, англаганлигини билдирди.

Кечгача Фаррух тиним билмади. Ҳали у шаҳардан, ҳали бунисидан авторитетлар келиб туришди. Уларни меҳмонхонагача олиб бориб жойлаштириб келмаган эса-да, ҳар бири билан учрашишнинг ўзига анча вақт кетди.

Ниҳоят, қуёш атрофга қизғиш нурларини сочиб, дам олгани уфққа кетаётган маҳал у Моҳирўйни кўришга муяссар бўлди. Келинчак оппоқ либосда бирам кўркам бўлиб кетган эдики, жамолига тўймаган Фаррух қайта-қайта унга қараб олди.

Улар ресторанда келин-куёвлар жойига бориб ўтирганларидан кейин Бургут атрофга бир қур назар солди. Меҳмонлар ўзи ўйлаганидан ҳам кўпроқ эди. Ҳатто қишлоғидан ҳам одамлар келишганлигини кўрган Фаррух ичида хурсанд бўлди, Аҳмат аканинг фаросатига таҳсин ўқиди.

Тўй аста-секин қизий бошлади. Меҳмонлар биринкетин келин-куёвни табриклашди. Виталий табрик сўзи айтганидан кейин эса Света келин-куёвнинг ёнига келди. Моҳирўйни ўпиб қўйгач, ёнига ўтириб олди. Сўнг келинчакнинг қулоғига:

– Сизга жудаям ҳавасим келди. Ёнингизда дугонангиз сифатида ўтирай, – дея пичирлади.

Моҳирўй унга қараб жилмаяркан, бошини ирғаб, тасдиқ ишорасини қилди.

Моҳирўй бахтга тўла кўзлари билан меҳмонлар томонга юзланди. Онаси, опасини кўрди. Улар шод эдилар. Шодликлари боис эндигина бошланган мусиқага рақс тушмоқда эдилар. Келинчак ширин энтикиб қўйди.

Тўй тугаши арафасида рестораннинг бир чеккасида беш-олтита авторитетлар қўлларини бир-бирига силкитиб гаплашаётганларига Бургутнинг кўзи тушиб қолди. Виталий билан Аҳмат ака ҳам шу ерда эдилар. Уларни бироз кузатиб турган Фаррух йигитларидан бирини ёнига чақириб, унинг қулоғига баҳс нима ҳақида кетаётганлигини билиб келишни тайинлади. Аммо у юборган одам шефларнинг ёнига яқинлаша олмади. Аҳмат ака бир ўқрайиб қараган эди, орқасига қайтиб кетди. Буни кузатиб турган Фаррухнинг қовоғи осилди. У олдида турган ароқлардан бирини очиб, қадаҳга тўлатиб қуйди ва ичиб юборди.

– Нима бўлди сизга? – дея шу ондаёқ қулоғига шивирлади Моқирўй. – Нега безовтасиз?

– Ҳеч нарса, – деди Фаррух келинчакка жилмайиб қарашга уринаркан.

– Алдаманг, сезиб турибман. Тўйимиз ёқмадими?

– Жоним, нималар деяпсиз? Ҳаммаси жойида. Бундан зўр тўй бўлиши мумкин эмас. Уйлансам икки қадаҳни тўлдириб ичаман, деб ўзимга-ўзим ваъда бериб қўйган эдим. Кутилмаганда шу ваъдам эсимга тушиб қолди. Ёшлик даврларимнинг ҳурмати учун биринчи қадаҳни ичдим…

– Иккинчисини ичишга ҳожат йўқ, – деди кулиб Моҳирўй. – Мен ёнингиздаман-ку.

– Хўп, – деди Фаррух ва қўшиқни авжига чиқарган санъаткорга қаради.

Фаррух баҳслашаётганларни зимдан кузатишда давом этди. "Нима тўғрисида тортишишаяпти? Нега энди келиб-келиб менинг тўйимда? Бошқа пайт қуриб кетдими?" – дея ўйларди у.

Ниҳоят ўртакаш тўйни тугатиш ҳақида эълон қилиб қолди. Фаррух енгил нафас олди.

Келин-куёв кузатиб қўйилгандан кейин ҳам авторитетлар жойларидан қимирлашмай, баҳсни давом этказишди. Фаррух асабийлаша бошлади. Бургут авторитетлар менинг ҳурматимни жойига қўйишмади, деган қарорга келди. У ҳатто Аҳмат акадан ҳам хафа бўлди. "Менга шунча ёрдам бергани бир бўлди-ю, анавилар билан қолиб, ҳатто мени кузатгани ресторан эшигигача ҳам чиқмагани бир бўлди… Ҳали шошмай турларинг, ҳамманг билан бошқача ҳисоб-китоб қиламан. Мен Босснинг энг яқин шогирди эканлигимни эсларингдан чиқариб қўйган кўринасанлар. Амаллаб бугунни ўтказиб олайин", – дея хаёлидан ўтказди Фаррух. Бу хаёллари чимилдиққа кирга-нидан кейин, Моҳирўй билан ёлғиз қолиштач, тумандайин тарқаб кетди.

– Сиз ниҳоятда гўзалсиз. Сизга эришаман деб ҳечам ўйламаган эдим, – деди Фаррух келинчакнинг қоп-қора сочларини силаб.

– Мен бўлса сиздан хафаман, – дея Моҳирўй тескари ўгирилиб олди.

– Нега? – деди ҳайрон бўлган Фаррух.

– Умримизда бир маротаба бўладиган шодиёнамизда ғамгин ўтирдингиз.

– Ўтмишимни эсладим, – дея ёлғон гапирди куёв.

Шу ондаёқ Моҳирўй у томонга ўгирилди-да, бирдан бўйнидан қучоқлади.

– Энди… энди… эсламанг. Мен ҳар доим ёнингизда бўламан.

Фаррух келинчакнинг лабларидан узоқ бўса олди…

Соат эрталабки тўққизга яқин келин-куёвнинг уйига Аҳмат ака хотини билан кириб келди. Моҳирўй келинчакларга хос ўзгача бир назокат ва тавозе ила уларни кутиб олди.

Аҳмат ака дастурхон тузалган хонага кириб ўтирганидан кейин ҳам Фаррухни сўрай олмади. Сабаби аён эди. Гапининг мазмуни: «Куёв бола кечаси чарчаб қолибди» бўлиши мумкин эди. Ҳар қалай, келин-куёвнинг биринчи кечасидан кейин улар икковидан бировини сўроқлаш шу мазмунга олиб борарди.