Текст книги "Бургут тоғда улғаяди 1-китоб"

Шаршарага кетадиган йўлни Бургутнинг ўзи кўрсатиб кетди. Баланд-паст йўллар, жарликларнинг ёнларидан ҳайдовчилар омон-эсон ўтиб олишди. Шаршарага тахминан икки километрча қолганида Фаррух машинани тўхгатишни буюрди.

– Бу ёғига, – деди у машинадан тушиб, – менинг бир ўзим кетаман. Сизлар шу ерда кутасизлар.

– Нега? – деди Аҳмат ака. – Бундай йўл тутишинг анча хавфли. Ҳаммамиз бирга борганимиз маъқул.

– Ваҳима бўлиб кетади. Мен у ерда кимлар борлигини билиб қайтаман, холос. Ишлар кейин бўлади.

– Менам сиз билан бирга бораман, – деди Моҳирўй ҳам машинадан тушиб.

– Йўқ, сиз чарчаб қоласиз. Ўзи шундоғам базўр юрибсиз, – деди Бургут унга қараб бошини чайқар экан.

– Сизсиз қўрқаман, – деди кўзига ёш тўлган қиз.

– Энди қўрқманг, Аҳмат ака сизни ҳеч кимга хафа қилдириб қўймайди. Қолаверса, шунча йигитлар сизни қўриқлашади. Менинг ўзим тез бориб қайтаман.

– Барибир, – деди Аҳмат ака Бургутнинг қўлидан ушлаб, – ёлғиз ўзинг кетишинг ярамайди. Йигитларнинг ҳеч бўлмаса иккитасини ўзинг билан ол. Менинг ўзим борар эдим-у, лекин ярамайман, деган хавотирдаман-да.

Фаррух унга бироз қараб турди-да, кейин индамай ортига бурилиб кета бошлади. Аҳмат аканинг имоси билан иккита йигит Бургутга эргашди.

Бургутнинг кўнглидаги ўч олиш ҳисси борган сари ортиб кетаверди. Аввалига раис ва унинг атрофидагиларни кўриб, вазиятни билиб қайтмоқчи эди. Аммо шаршарага яқинлашгани сайин нияти ўзгараверди. Охири у: "Раисни кўрганим заҳоти тилиб ташлайман", деган қарорга келди. Лекин бироз юрганидан кейин бу фикрдан ҳам қайтди. Беқарор бўлиб қолди. Тўхтади-да, чордона қуриб ўтириб олди. Йигитлар таажжубланишди.

– Ўтиринглар, – деди Бургут уларга қараб илжаяр-кан. – Одам ҳар-ҳар замон дам олишниям билиши керак.

Фаррухга хос эмасди бу гап. Ўзидан деярли етти-саккиз ёш катта одамларга нисбатан бундай дейиш беўхшовроқ эди. Лекин у шундай деб айтди. Мияси ғовлаб кетганидан, чорасизликдан айтди. Йигитларга оғир ботиш-ботмаслигини ўйламади. Умуман, бу йигитлар кўчанинг одамлари эдилар. Улар ўзларидан зўр одам онасидан олиб сўккан тақдирдаям ғиринг демасди. Уларнинг энсаси қотишига сабаб бошқа нарса эди. Яъни, Фаррухнинг ўтириб олгани-ю, қанақа дарди борлигини айтмаётгани.

– Мен сизларга келманглар, дегандим-ку, – деди Бургут йигитларнинг норозилигини сезиб.

Фаррух бошини эгди-да, нима қилиш кераклиги ҳақида ўйлади. Раиснинг маишат қилаётганлигини кўриб қайтишдан маъно топмади. Шунингдек, унга ҳамла қилишнинг ҳам вақти эмасди. Шунча одамни етаклаб келиб, яна ҳеч нарса қилмасдан олиб кетиш… Бургутнинг обрўси тушиб кетиши ҳеч гап эмас. У шундай йўл тутиши керак эдики, ҳаммаси хамирдан қил суғургандай силлиқ кетиши даркор.

– Кетдик, – деди Фаррух кутилмаганда ўрнидан сакраб туриб, – кўрайлик-чи, мешқорин раис нима ишлар билан шуғулланаётган экан?

Бургут аввал ўзи гувоҳи бўлган манзарани кўраман, деб ўйлаган эди. Адашди. Маишатбозлар орасида амалдору унинг даражасидаги одамлар кўринмади. Агар бўлганида, раис томоғи йиртилгудек бақириб кулмас, дастурхон бошида думалаб ётмасди. Балки қўли кўксида, елибюгуриб хизмат қилиб юрган бўларди.

Бургут маишат қилаётганлар орасида новча ҳам борлигини кўрди. Қони қайнади. Лекин жойидан жилмади. Ўткир нигоҳлари билан уларни кузатиб турди. Сўнг:

– Сиртлон, нима қилиш кераклигини биласанми? – дея сўради ёнидаги йигитларнинг биридан.

– Ҳозир уларнинг ҳаммаси итдай ичган. Молдан фарқи йўқ. Бориб биттама-битта тинчитиб ташласак ҳам бўлаверади, – деди Сиртлон айшу ишрат билан шуғулланаётганлардан кўзини узмай.

– Бўлмайди, – деди Фаррух унга бир қараб қўйиб, – мен номард эмасман. Ўзимдан ожизларга қўл кўтармайман. Ҳозирча кайфу сафо қилиб олишсин, кейин ҳисобкитоб қиламиз.

Бургутнинг бунчалик тез қайтиши Аҳмат акани ажаблантирди. У икки соатдан зиёдроқ кетишса керак, деб ўйлаганди. Шу боисдан ҳам машина ўтирғичини дарахт соясига қўйиб, оёқларини узатганча чўзилиб ётарди. Арчазор орасидан Фаррухнинг чиқиб келаётганлигини кўрганидан кейин ўрнидан туриб кетди.

– Тинчликми? – дея бақириб сўради уларнинг етиб келишини ҳам кутмай.

Жавоб бўлмади. Аҳмат акага бир қараб қўйган Бургут бошини эгганча келаверди. Фаррух кетганидан машинанинг ичига кириб олган, кўз ёш тўкиб Бургутнинг эсономон келишини худодан тилаб ўтирган Моҳирўй Аҳмат аканинг овозини эшитиб машинадан тез тушди. Уни кўрган Фаррух жилмайди, қадамини тезлатди. Худди шу маҳал Моҳирўйнинг нозлангиси келди. Айни дақиқада бунинг ўрни эмаслигини билиб турарди. Лекин шундай қилгиси келиб қолди. Бунинг сабабини ўзи ҳам билмайди. Чопқиллаб арчазор орасига кириб кетса-ю, орқасидан Фаррух қидириб борса, у йигитнинг жиғибийрон бўлиб излаётганлигини кўрса, лекин йигит уни ахтариб тополмаса. Ҳаммаси худди эртакдагидай бўлса. Оти ўчгур ғам-ғуссанинг соясиям кўринмаса. Аммо у арчазор орасига югуриб кета олмади. Оёғи худди ерга михлангандай жойидан қимирлолмай тураверди. Бургут унинг ёнига етиб келди-да:

– Зериктириб қўймадимми? – дея сўради.

Унинг бу саволи қизнинг аччиғини чиқарди. "Энди топишган бўлсаг-у, бу кишим қандайдир ишига ўралашиб, мени ёлғиз ташлаб кетса. Бунинг устига, берган саволини-чи?", дея хаёлидан ўтказди. Фаррух Моҳирўйнинг сочини силаб қўйди-да, Аҳмат аканинг ёнига бориб:

– Орқага қайтамиз. Эртага отамнинг маъракасини ўтказишимиз керак. Уни ўтказмай туриб, мен бирон ишга қўл уролмайман, – деди.

Намоз ўқишни бошлаганидан бери диний масалаларга жиддий ёндашадиган бўлиб қолган Аҳмат ака унинг гапини дарров маъқуллади.

– Сени тушуниб турибман, – деди у. – Худонинг бошқа кунлариям бор-ку.

Улар қишлоққа қайтиб боришганида Музаффарнинг тобути эндигина ердан узилган эди. Фаррух машинадан сакраб тушиб, мозор томон шошаётган одамлар қаторига қўшилди. Унинг йигитлари, Аҳмат ака ҳам унга эргашишди. Чўпон Бургут уялмай-нетмай ўзи ўлдирган одамнинг тобутини кўтараётганлигини кўрганида жони ҳалқумига келди, қони қайнади. Аммо ёлғони ошкор бўлиб қолмаслиги учун аламини ичига ютди. Бунинг устига, у Фаррухдан қўрқди. Лекин шундай бўлса-да, юрагидаги қасос истаги гуркираб ёнаётган аланга мисоли вужудини куйдирмоқда эди. У ўч олишни кўнглига тугиб қўйди.

Фаррух уйига қайтганидан кейин бироз дили ёришди. Йигитлари Баҳромқул бобо олиб келган қишлоқдошлари билан бирга уйни анча саранжомлаб қўйишганди.

– Мана шу менинг уйим, – деди у тўртта чордевордан иборат, вайронага айланган иморатга ҳайратланиб термилганча қотиб қолган Моҳирўйга. – Мен бу ерда яшаётган пайтимда сал тузукроқ эди. Қаровсиз қолганидан кейин ҳар бало бўларкан.

– Ота-онангиз-чи? – деди Моҳирўй.

Фаррух жавоб бермоқчи бўлганида томоғига бир нарса тиқилди. Гапиришга қийналди. Шу боисдан ҳам индамай қўяқолди. Кўзида пайдо бўлган ёшни кўрсатмаслик учун уйнинг ичига кирди. Димоғига туриб қолган чиқиндининг ачимсиқ иси ҳиди гупиллаб урилди.

* * *

Уйига важоҳат билан кириб келган амалдорнинг фиғони фалакка чиқди. Зулайҳо ҳеч қаерда йўқ, унинг қаерга кетганлигини ҳам ҳеч ким билмасди. Хизматкорларнинг довдираб, қалтираб айтган гаплари: "Икки чамадон нарсаларни таксига ортди-да, қаёққадир жўнаб кетди, бизга ҳеч нарса демади", бўлди. "Итдан тарқаган, олдиндан билган экан-да", дея хаёлидан ўтказган Турғун Ғаниевич шитоб билан Достоннинг хонасига кирди. Эркатой ўғил беғам-беташвиш пишиллаб ухлаб ётар эди. Ҳар қанча қони қайнаган, унча-мунча нарса тўхтатиб қолиш мушкул бўлган амалдор Достонга термилиб қолди. У ухлаётган болада ўзига ўхшаб кетадиган жиҳат қидирди. Тополмади. "Шунчалик гўл эканлигимни билмаган эканман", деб ўйлади ва ёнидан тўппонча чиқариб Достонга яқинлашди. Аммо отолмади. Болага нисбатан меҳри бор экан, ана шу меҳр уни бундай иш қилишдан тўхтатиб қолди.

Турғун Ғаниевич чуқур сўлиш олиб уйдан чиқиб келди. Унинг қўлидаги тўппончани кўрган Бахтиёрнинг капалаги учиб кетди.

– Нега безрайиб қолдинг? – деди унинг ёнидан ўтаётган амалдор. – Отганимда эшитардинг-да.

Хўжайиннинг гапидан Бахтиёр бирдан ўзига келди ва Турғун Ғаниевичнинг орқасидан эргашди. Амалдорнинг мияси ғовлаб кетган, нима қилишни билмас эди. Бир зум: "Шу нарсалар менга керакмиди, нима қилардим битта бошимга шунча ташвиш орттириб? Тинчгина яшайверсам бўлмасмиди?" – деган ўй хаёлига келди. Аммо бу ўй ўзини тиклаб олишига улгурмай, иккинчиси уни қувиб солди: "Бунақа махлукдар ичида мен барибир ҳар қандай шароитда ҳам ҳозирги ҳолимда бўлардим. Одамлар мени кўриш тугул, номимни эшитиши билан титрайди. Бу баччағарнинг қизи бўлса ўзига ўйнаш орттириб олибди-я, яна бу гапни мен шунча одамларим орасида эшитдим. Обрўйим сариқ чақаданам арзон бўп кетди. Энасини эмсин! Аввалдан бундан қутулмоқчи бўлгандим. Энди кўрасан, мегажин…"

У чорпояга ҳолсиз ўтирди-да, хизматкорлардан бирини имо қилиб чақириб, пиво олиб келишни буюрди. Хўжайиннинг асаб толалари бироз жойига тушганлигини сезган Бахтиёр секин ёнига кедди-да:

– Битта сауна қилиб дам олинг, – деди.

Амалдор унга жавоб қилмай, келтирилган пивони худди чўлу биёбонда қолиб кетган одамдай ютоқиб сипқорди. Сўнг оғзини кафти билан артганча:

– Бўпти, мен кетавераман, сен бўлсанг, ўша ёққа янгангнинг калласини олиб борасан, – деди.

Бахтиёр бу гапни кутмаган эди. Жойида музлагандек қотиб қолди. У юрариниям, юрмасиниям билмас эди.

– Қулоғинг том битганми?! – дея бақириб юборди унинг қўққайиб туришини кўрган Турғун Ғаниевич.

– Хўжайин, гапингизни яхши эшитдим. Лекин янга…

– Лекин-пекини йўқ. Сен бажар, вассалом!

Бахтиёр "хўп" дегандек бошини оғир қимирлатиб кета бошлаганида амалдор унга яна бир марта бўкириб, Зулайҳони қаердан топишини сўраганида, Бахтиёр "қидириб топаман", дея жавоб қайтарди.

– Қидириб топишингга менинг сабрим чидамайди, Н. шаҳрига бор. У ерда манжалақининг аммаси яшайди. Менимча, ўша ёққа кетган. Кўрган заҳотинг калласини ол, – деди амалдор.

У бу гапни жаҳл билан айтмади. Ерга қараб, паст овозда айтди. Гуё гапида иккиланиш бордай эди. Бахтиёр ўша иккиланишни сезди. Лекин сезмаганга олди ўзини.

* * *

Хатнинг охирига нуқта қўйишидан аввал Зулайҳо "Агарда тезда етиб келмасанглар, эҳтимол, мен ҳам бу дунёдан кетишга улгурган бўларман…" деб ёзди. Шундан сўнггина охирги нуқтани қўйди. Сўнг ёзганларини биров ўқиб қоладигандек шоша-пиша буклаб конвертга солиб, уйдан чиқди. Ташқарида "нажот фариштаси"ни интиқлик билан кутаётган кампир Зулайҳони кўриб, хурсанд бўлиб кетди.

– Холида амма, – деди Зулайҳо жилмайиб, – сизга кичкинагина илтимос чиқиб қолди.

– Вой, амманг ўргилсин, қандай илтимосинг бўлса, айтавер, жон деб қиламан, – деди кампир ёшига ярашмаган чаққонлик билан ўрнидан тураркан.

– Манави хатни почтага ташлаб келинг. Ўзим чиқардим-у, бошим оғриб турибди. Йўл чарчоғи бўлса керак. Озгина дам олмасам бўлмайдиганга ўхшайди, – деди Зулайҳо афтини буриштириб.

Амма яна икки-уч марта айланиб-ўргилганидан кейин жиянининг қўлидан мактубни олди-да, дарвоза томонга шошиб юрди. Унинг орқасидан кулиб қараб қолган Зулайҳо ҳар қандай ёшдаги одамни пул ўзининг истаган кўйига солиши мумкинлигига яна бир марта амин бўлди.

Зулайҳо уйга қайта кириб, кўрпача ёзиб, унга чўзилди.

Ҳадеганда уйқуси келавермади. Ўтган умрини бирма-бир хотирлай бошлади. Афсусланди. Алам қилди. Кўзларидан ёш сизиб чиқди. "Ўлиб кетсин ҳаммаси, – дея пичирлади лаблари. – Қизига уйланмаса ундан нарига ўтиб кетмасмиди, нима ишим бор эди?! Маишатимни қилиб юраверсам бўлмасмиди? Аслида, бошқа эркак билан бўлишимгаям шу падарингга лаънатнинг ўзи сабабчи. Мени нари қилди. Ўзимам биттанинг ёнига бормасдан, бир нечта қилганимда яхши бўларкан. Ҳеч бирига кимлигимни айтмасдим. Балки бекорга хавотир олаётгандирман. У ҳеч нарсадан хабар топмагандир. Хатни қайтарсамми?.. Ўлсин, нима бўлса бўлди энди, шу пайтгача биронтаям қилган ишимни бузмаганман. Шу ҳаётимдан йўқолса йўқолиб кетсин".

– Амманг келмадими? – дея Зулайҳонинг хаёлини бўлиб юборди Санжар чол эшикни очиб. "Падарингга лаънатда фаросат деган нарсанинг уруғиям йўқ. Тўғри келган жойга тумшуғини тиқиб кетаверади", дея пичирлади аёл.

Ичкилик чолнинг ҳамма аъзоларини ишдан чиқараёзган эса-да, унинг қулоғи ҳали-ҳамон аниқ-тиниқ эшитарди. Лекин у Зулайҳонинг гапларидан асло хафа бўлмади. Тўғрироғи, хафа бўлишни истамади. Навбатдаги ароғини, усиз қийналиб қолишини ўйлади.

Шу боисдан ҳам жилмайди-да, эшикни ёпди. Бу пайтда дарвоза ёнида бегона машина тўхтаган эди. Санжар чол Турғун Ғаниевич хотинининг орқасидан келган хаёл қилиб, дарвозага қараб турди. Лекин тезда у тақиллайвермади. "Қўшниникига биронтаси келгандир", – деб ўйлаган чол энди уйига кирмоқчи бўлганида, «ғийқ» этган овоз келди.

Санжар чол ортига бурилиб, иккита барзангининг ҳовлига кириб келаётганлигини кўрди. Чол ҳеч қандай ёмон хаёлга бормасдан, уларнинг истиқболига юрди.

– Зулайҳо келдими? – дея сўради Бахтиёр чолнинг узатган қўлини ҳавода қолдириб.

Чол келган "меҳмон"дан бунақа муомала кутмаган эди. Ўз навбатида уй эгасининг безрайиб туришини кўрган Бахтиёрнинг жаҳли чиқди. Саволини бошқатдан, бир поғона баландроқ қилиб такрорлади.

Қулоғига таниш овоз эшитилган Зулайҳо ўрнидан сапчиб турди-да, секин деразадан ташқарига мўралади. У ҳовлида Бахтиёрни кўриб, юраги орқасига тортиб кетди. Кўзидан бирдан ёш сизиб чиқди. "Бунчалик тез, – дея хаёлидан ўтказди у, – ҳали вақг бор эди-ку!" Унинг оёққўлларидан дармон кетди. Беҳолланиб дераза рахига суянганча ўтириб қолди. Кейин юзини кафти билан бекитиб йиғлашга тушди. Кўз ўнгидан яна бир бора ёшлик дамлари, ундан кейинги ҳаёти ўта бошлади. У мана шу хаёллари тўхташини ҳечам истамасди. Аммо ўжар вақт унинг измига мутлақо бўйсунмасди. "Чора, чора керак менга, нима бўлсаям қутулиб қолишим зарур", – деб ўйлади у ва атрофга олазарак боқди. Шунда унинг кўзи деворда осиғлиқ турган жойнамозга тушди-ю, юзи ёришди.

– Бир оёғинг гўрнинг лабига келиб қолган бўлсаям молдай ичибсан-да, гапир, сассиқ чол, – деди Бахтиёр қошлари чимирилиб.

– Одамдай, – деди Санжар чол. Унинг оғзидан бу гап кутилмаганда чиқиб кетди. Чол шунақа деб гапираман, деб ўйламаган ҳам эди. – Моллар ароқ ичмайди.

Унинг гапи Бахтиёрнинг кулгисини қистатди. Бироқ у кулмади. Қовоғини баттар уйди. Сўнг чолни нари суриб, уй томонга юрди.

Бахтиёр Зулайҳонинг қиблага мутлақо тескари томонга қарата жойнамоз ёзиб олганлигини кўргач, қаҳ-қаҳ отиб кулиб юборди.

– Янга, – деди у, – намозни бошқа томонга қараб ўқийдилар.

Зулайҳо унинг гапига парво ҳам қилмасдан жойнамозга ётиб туришда давом этди. Ҳеч нарсани билмасаям ўзича бир нималарни пичирлаб ўқий бошлади. Бахтиёрнинг бундан баттар завқи келди. "Майли, астойдил намоз ўқимоқчи экан, бироз ўз ҳолига қўяйин, билганини қилиб турсин", дея хаёлидан ўтказди у ва эшикка суяниб ўтирди. Шу пайт унинг орқасидан иккита шериги ҳам етиб келишди. Бахтиёр уларга қараб лабига кўрсаткич бармоғини қўйди-да, "Тсс, намоз ўқияпти", деди илжайиб. Йигитлар ҳам унинг ёнига чўк тушишди. Бири ёнидан сигарета олди-да, тутатди.

Зулайҳонинг намози чўзилиб кетди. Унинг ўзи ҳам ҳадеб пичирлайверишдан зерикиб кетиб, шунчаки думалаб тураверди. Охири бели оғриб қолди. Пешонасидан тер оқиб чиқди. "Балки, улар мени фақат олиб кетишгани келгандир. Мен бўлсам ҳар хил бемаза хаёлларга бориб ўтирибман қаёқдаги хизматкорларнинг олдида паст кетиб. Ҳозир бундай қийналишни тўхтатаман-да, яхшилаб буларни тузлайман. Шунда сичқоннинг уйи минг танга бўлиб, келганларига пушаймон еб жуфтакни ростлаб қолишади", дея у ўзи учун хуш ёқувчи хаёлга борди. Аслида унинг бундай ўйга бели оғриб қолгани сабаб бўлганди. Юрагидаги қўрқув ҳали-ҳамон ўзини билдириб турарди.

– Пишириб қўйганмиди бу ерда? Қутулиб бўладимийўқми сенлардан? Йўқол ҳамманг! – деди жувон ясама дағдаға билан жойнамознинг устида ўтириб олганча.

– Қойил, – деди Бахтиёр мийиғида кулиб, – ҳар қандай шароитда ҳам ўзингизни йўқотмайсиз. Лекин сизга бир нарсани айтиб қўяйин. Биринчидан, қиблага тескари бўлиб олиб, бир нарсаларни пичирлаган одамни худоям кечирмаса керак. Иккинчидан, бу ердан сиз билан бирга кетамиз. Хохласангиз ҳам, хоҳдамасангиз ҳам шу. Дўқ-пўписа қилиб мени қўрқитаман деб ўйламанг. Бундан беш-олти соат олдин шундай қилганингизда, гап йўқ эди. Энди ҳаммаси тамом бўлди…

Бахтиёрнинг гапи охирига етмай қолди. Кўчада қоқилиб кетиб, белини чиқариб қўйишига сал қолган Холида кампир оқсоқланганча дарвозадан ҳовлига кирган заҳоти чолидан учта барзангидай йигит келганлигини эшитди-ю, шоша-пиша уй эшигини очасола:

– Куёв қурмағур бир кунам жиянимсиз туролмайдида, ўзи ҳозиргина келувди, дарров опкетиб қолмангларда, – деб қодди.

– Энди, момо, – деди Бахтиёр, – булар бир-бировига қаттиқ боғланиб қолишган-да. Жиянингизам тез орқамдан одам жўнатинг деган экан. Мана, келиб турибмиз. Чол-кампир уйга кириб турингизлар, биз аввал янга билан гаплашиб олайлик. Балки у киши шу ерда қолар.

– Майли, ишқилиб, олиб кетмасанглар бўлди. Бирикки кун бағримизда яйрасин, – деб кампир чоли билан бирга ўзининг хонасига кетди.

– Жа кўп вақт йўқотиб юбордик, – деди Бахтиёр улар кетганидан кейин. – Ишни бошласак ҳам бўлар энди.

Зулайҳонинг юраги шув этиб кетди. Бахтиёр йигитларига ҳовлидан ўра қазишни буюрганида эса бутунлай адойи тамом бўлди. Бироқ шунда ҳам буткул умидсизланмай, амалдорнинг "ўнг қўли" бўлмиш Бахтиёрнинг кўзларига синовчан тикилди.

* * *

– Мен сизни хафа қилиб қўяман деб ўйламагандим, – деди Моҳирўй Фаррухнинг орқа томонидан келиб, елкасига осилар экан.

– Менинг ҳеч кимим йўқ, ҳаммасидан айрилиб бўлганман. Сизни биринчи марта кўрганимда яқинларим бор эди. Отам тирик эди. Энди эса йўқ. Қабрга қўйиш мендай фарзанднинг қўлидан келмади… Агар менам ўладиган бўлсам, чўпон авлодининг уруғи қурийди…

Фаррух кўз ёшини кўрсатмаслик учун ортига ўгирилмас, имкон қадар овозидаги титроқни яширишга уринарди. Аммо қиз ҳаммасини сезиб-билиб турарди.

– Насиб этса, давом этади, мана кўрасиз, – деб юборди Моҳирўй ўзи ҳам сезмаган ҳолда.

Қиз йигитни ўзига қаратмоқчи бўлди. Лекин Фаррух унинг хоҳишига бўйсунмади. Қиз боланинг олдида кўз ёши тўкаётганидан уялди. Шунда Моҳирўйнинг ўзи унинг олд томонига ўтди-да, оппоқ бармоқлари билан Бургутнинг кўзидаги ёшни оҳистагина сидириб қўйди. Сўнг лабидан нозиккина бўса олди.

Фаррух рўпарасидаги қизнинг пойига тиз чўкиб оёқларига бош ургиси, йиғлаб-сиқтаб бор ҳасратларини унга тўкиб солгиси келди. Лекин бу шаштидан қайтди (Эҳтимол, қамоқхона «ҳаво»сини олиб чиқмаганида шундай ҳам қилиши мумкин эди). Ўрнига қизни қучоқлади, сочларидан ўпди ҳамда қўлини мушт қилиб онт ичди: "Энди ўлсам ўламанки, сени бировга бериб қўймайман. Агар берсам, етти пуштим куйиб кетсин".

Бир-бирини қўлтиқлашиб ташқарига чиққан йигит билан қизни кўрган Аҳмат ака: "Ҳамма ишни ҳозирча бир четга қўйиб, буларнинг масаласини ҳал қилиш керак экан", деган ўйга келди. Мулоҳазаси ўзига ёқди. Шу боис юзида табассум зоҳир бўлди. У шу ёшигача бирор марта ҳам бунақанги ишга қўл урмаганди. Онда-сонда унинг ҳам савобли амал қилгиси келар, лекин ҳеч уддасидан чиқолмасди. Намоз ўқишни бошлаганидан бери ичишни ташлади. Аёллар билан ишрат қилишни йиғиштириб қўйди. «Ўзим учун ўзим савоб қилдим», деб сал енгил тортиб юрган эди. Жума намозини ўқиш учун масжидга борди-ю, ҳафсаласи пир бўлди. Намоз аввалида маъруза қилган қори, худди унинг ичидагини уқиб олгандай, фақат намоз ўқишу ароқ ичишни ташлаш билан одам покланиб қолмаслигини айтганидан сўнг ичидан зил кетди. "Мен қори айтганини қилолмасам керак. Агар унинг айтганини қиладиган бўлсам, ўша куннинг ўзидаёқ жанозамни ўқишади", деган хаёлга борди. Аммо шундай эса-да, бир-икки маротаба одамларига пешона тери билан мол-дунё орттириш лозимлиги, меҳр-оқибатли бўлиш кераклиги, шундан кейингина одам жаннатга тушиши мумкинлигини гапирганида уларнинг энсаси қотди. Йигитларидан бири ҳатто тап тортмай: "Ака, сиз билан танимизу жонимиз бир бўп кетди", деди. Бу гап Аҳмат аканинг суяк-суягигача етиб борди. Оғзидан бузилганнинг қорнини ёриб ташламоқчи бўлди-ю, бироқ шаштидан қайтди. Ҳозиргина бошқаларни инсофга чақирган эди, гапи совишга улгурмасидан унга биринчи бўлиб ўзи қарши боргиси келмади. Йигитга ўқрайиб қараб қўйиш билан кифояланди. Орадан икки кун ўтганидан сўнг ўша йигит Аҳмат акани бўшашган ҳисоблаб яна шаккоклик қилди. Бу сафар у очиқдан-очиқ буйруғига бўйсунмади. Шундан сўнг жаҳли чиққан Аҳмат ака унинг баҳридан ўтиб қўяқолди. Ва қамчидан қон оқмасдан туриб биронта ишни битириш мумкин эмаслигига яна бир карра амин бўлди. Бундан анча аввал – ҳали кучга тўлган йигирма беш ёшларида бу ақидага тушуниб етганди. Мана, орадан шунча йиллар ўтибдики, ўзининг суянган услубига амал қилиб келаётган эди. Намоз ўқишни бошлади-ю, ақидасини ташлаб юбориш фикри туғилиб қолди. Оқибатда, сал бўлмаса, бор топганидан айрилаёзди.

– Бу юришларинг кўрган кўзга яхшимас, – деди Аҳмат ака секин уларнинг ёнига келиб. – Тўйларингни тезлатиб юбориш керак.

Фаррухнинг юзида табассум пайдо бўлди. Моҳирўй эса бошини эгди. Унинг юзига бирданига қизиллик югурганди.

– Қанча тез бўлса шунча яхши, – деди Аҳмат ака қўшимча қилиб.

– Бугуноқ демассиз, – дея Бургут Моҳирўйга қараб қўйди.

– Дердим-у, лекин бошқа томонлари бор-да. Эртага маъракани ўтказиб олайлик, шу ҳафтанинг охирида сизларнинг тўйларингни қиламиз.

– Маъқулми? – дея сўради Фаррух Моҳирўйдан.

Қиз йигитнинг юзига боқди. Унинг кўзларида бир олам гина яширин эди. У аста йигитнинг қўлини қўйиб юборди-да, нари кетди. Моҳирўйнинг орқасидан Бургут кулиб қараб қоларкан:

– Уялиб кетди, – деди.

– Уялса яхши. Лекин мен уни уялтириш учун айтганим йўқ. Гапим жиддий. Тўйларингни тезлатиш керак. Бу аҳволда юришинг бошқа авторитетларнинг ғашига тегади. "Босс ўзини шарманда қилиш учун ёш болани ўрнига қўйиб кетган экан-да", деган гапнинг насоғини ўзингам яхши тушунсанг керак. Бу аҳволда, ажабмаски, кўпчилиги биз билан алоқани узиб қўйса, – деди Аҳмат ака жиддий тортиб.

Унинг гаплари Фаррухни ўйлантириб қўйди. У бир нуқтага тикилганча: "Вақти келиб ҳамманг менга бош эгасан", дея хаёлидан ўтказди. Сўнг Аҳмат аканинг юзига термулиб:

– Шундай экан, ҳафтанинг охирини кутиб ўтирмасдан, отамнинг маъракасини ўтказишимиз билан, эртасига тўйни бошлаб юборамиз, – деди.

Ўша куни улар шаҳарга қайтиб келишди. Аҳмат ака Фаррух учун алоҳида уч хонали уйни тайёрлаб қўйган экан. Калитини тутқазиб:

– Келинни уйга ўзим билан бирга олиб кетаман. Битта уйда қолишларинг шариатга тўғри келмайди. Сен хавотир олмасанг ҳам бўлаверади. Янганг, сингилларинг уни ёлғизлатиб қўйишмайди, – деди.

Фаррухнинг ҳам, қизнинг ҳам бир-биридан ажрагиси йўқ эди. Узоқ айрилиқдан сўнг эндигина кўришганлари-дан, дарров узоқлашиб кетишни исташмасди. Лекин улар Аҳмат аканинг гапига қарши боролмас эдилар.

Маъракага қишлоқнинг деярли ҳаммаси қатнашди. Фаррухнинг бир кун шу қишлоқда бўлиши, мол дўхтиридан бошқа ҳамма билан илиқ гаплашганлиги, ҳатто Музаффарнинг тобутини кўтаргани уларнинг юрагидаги қўрқувни бироз сусайтирганди. Бирови самоварга ўт ёқди. Бошқаси коса-товоқ ташиди. Аллақачонлардан бери бу хонадонга қадамини ҳам босмаган қўни-қўшниларнинг хотин-халажи ҳам келиб, у-бу нарсаларга қарашиб туришди.

Фаррух қишлоқдошларидан бундай меҳр кутмаган, "Ота-бобомнинг ҳурматини қилишармикин? Бир маротаба келиб кетишармикин?" – деган хавотирда эди. Йўқ, адашган экан. Ҳамқишлоқларининг иттифоқчилиги унинг дилини яйратди. Аммо чўпон келмади. Баҳромқул чолга: "Бугун комиссия келади. Тоққа чиқмасам бўлмайди", дея баҳона қилибди. Бургутнинг кўнгли хижил бўлди. У чўпониинг нега келмаганлигини билар эди. Шу боисдан ҳам, таскин бўлармикин, деган умидда тайёрланган овқатлардан, қанд-қурслардан битта тугунча қилдириб, йигитларидан бериб юборди. Лекин берган нарсаларига: "Ит бўлсаям ўғлимни ўлдирди у. Мен боламнинг қотилининг қўлидан ҳеч нарса олмайман. Менга ундан бошқа нарса керак", деган гапни қўшиб қайтариб юборди чўпон.

"Ўша нарсани олиш қўлидан келармикин?" – дея хаёлидан ўтказди Фаррух йигитларидан чўпоннинг "туҳфа"сини қабул қиларкан.

– Индамай кетгандан қўрқиш керак, ким билади унинг нималарни ўзича мўлжаллаб юрганини? Энди бу қишлоққа келсанг, албатта, йигитлардан уч-тўрттаси ёнингда бўлсин, – деди Аҳмат ака Бургутнинг ёнида туриб чўпоннинг гапларини эшитганидан кейин.

Фаррух бош ирғаб қўйди.

Режа қилинганидай, тўй якшанба кунига белгиланди. Аҳмат аканинг хотини худди қиз чиқараётганга ўхшар эди. У эридан: «Бу қиз қаердан келиб қолди? Нега мен уни оқ ювиб-оқ тараб узатишим керак экан? Ўзининг ота-онаси йўқми?» – деб сўрамади. Умуман, у Аҳмат ака билан бир ёстиққа бош қўйганидан бери, майда-чуйдаларни ҳисобга олмаганда, «Нега у унақа, нега буниси бунақа?» деган саволларни бермас, эри нимаики деса, унинг учун қонун эди. Индамасдан бажариб кетаверарди. Билардики, Аҳмат ака ҳеч қачон унга зиён келтирадиган иш қилмасди. Бундан ташқари, у эридан бирор марта ҳам калтак емаган, сўкиш эшитмаган эса-да, қўрқарди. Боиси, унинг кимлигини яхши биларди.

Моҳирўй бунчалик шошиб қоламан, деб ўйламаган эди. Яхшиям Аҳмат аканинг кенжа қизи – Нодира бор экан. Моҳирўй уларникига борганиданоқ хипчабел, қорачадан келган бу қиз билан чиқишиб кетди.

– Бизникига келганингиз яхши бўлди, – деди у самимий табассум билан, онаси уларни ёлғиз қолдириб ташқарига чиқиб кетганида. – Роса зерикиб кетгандим.

– Менам хурсандман сиздай чиройли қиз билан танишганимдан, – деди Моҳирўй унга жавобан.

– Алдаманг. Сиз мендан гўзалсиз, ишонмасангиз, ойнанинг ёнига борамиз.

– Мен сизнинг кўзингиз билан қараганда чиройлиман. Лекин менинг кўзим билан сиз бир қаранг, шунда кўрасиз, ҳақиқий гўзаллик кимда эканлигини.

– Барибир сиз чиройлисиз. Камтарлик қилманг. Моҳирўй қараса, тортишув узоқ чўзиладиган. Айни дақиқада бунга унинг вақти йўқ эди. Шумлик қилди.

– Тўйга ҳамма нарсамни тайёрлашга улгурармиканман? – дея сўради Нодирадан хавотир билан.

– Биргалашамиз. Улгурарсиз.

– Унда мен аввал опам билан ойимга хабарни етказайин, – дея Моҳирўй юмшоқ ўриндиқдан турди.

У Нодиранинг ичи тўла савол эканлигини ва бу саволларнинг мазмунини тусмоллаб сезиб турарди. Бироқ ҳозир бундай саволларга жавоб бергиси келмаётганди.

– Яхши, унда менам сизга қўшилиб бораман, майлими? – деди жилмайиб Нодира.

Аҳмат ака ҳовлида йўқ эди. Шу боисдан ҳам Нодира онасидан рухсат сўради. Аёл ажабланди. У: «Моҳирўйнинг ҳеч кими йўқ бўлса керак, шунга эрим уни узатишни бизнинг зиммамизга юклаган», деган ўйга борган эди. У бироз таажжубланган кўйи рухсат берди. Ҳар эҳтимол-га қарши, ёнларига Аҳмат аканинг йигитларидан бирини қўшиб юборди.

* * *

Моҳирўй ташлаб кетган пуллар ҳам тугаган, она-бола нима қиларини билмай бошларини ушлаб турганларида, эшик тақиллаб қолди.

– Менимча, ЖЭКдан. Кечаям келишганди. Эртагача пулини тўғрилаб қўйинглар, дейишганди, – деди Марҳабо онасига пешонасини тириштириб қараркан.

– Мен ўзим эшикни очаман. Яна биронта баҳона топарман, – дея аёл ўрнидан оғриниб турди-да, оқсоқлана-оқсоқлана эшик ёнига бориб, «очсамми-очмасамми», деб бироз туриб қолди.

Шунда эшик яна тақиллади.

– Ҳозир, ҳозир, – деди аёл синиқ овозда ва калитни бураб эшикни очди-ю, донг қотди.

Остонада Моҳирўй жилмайиб турарди.

– Болам! Ўзимнинг қизгинам! – дея аёл йиғлаб юборди.

Моҳирўй бирдан унинг бўйнидан қучоқлаб олди-да, юзидан ўпди.

– Мен келдим! – деди қиз шўх овозда.

Аслида унинг ҳам бўғзига йиғи тиқилиб турарди. Йиғлаб юбормаслик учун атайлабдан ўзини шўх-шодон кўрсатмоқчи эди у.

Аёл анча муддатгача Моҳирўйни қўйиб юбормади. Гапирай дейди, гапиролмайди. Нима дейишини ҳам билмайди. Нуқул кўзидан ёш оқади.

– Ойи, менгаям навбат беринг, – деди онасининг орқасида турган Марҳабонинг тоқати тоқ бўлиб, – менам кўришайин.

Унинг гапидан кейингина аёл Моҳирўйни бўшатди.

Кўришишлар ниҳоясига етганидан сўнг Моҳирўй уйга таклиф қилинди. Икки қават кўрпача солинди-ю, аммо дастурхон ёзилмади. Чунки унга қўйиладиган нарсанинг ўзи йўқ эди. Моҳирўй бунга эътибор ҳам қилмади. Аммо Нодира ажабланди ва уйга бир қур назар ташлаб, деворнинг оҳаги сарғайганлиги, унда-бунда сувоғи ҳам кўчганлигини кўрганидан кейин излаган саволига жавоб топгандай бўлди.

– Мен янгилик билан келдим, – деди Моҳирўй бир опасига, бир онасига қараб.

– Қанақанги янгилик? – дея сўради бирдан кўзлари катта-катта бўлиб кетган Марҳабо.

– Бизнинг уйгаям янгилик келаркан-ку, – деди хурсанд бўлиб кетган аёл.

– Ишқилиб, тинчмисан? – деди тобора хавотири кучайиб бораётган Марҳабо.

– Ҳа, опажон, ҳаммаси жойида. Мен турмушга чиқаяпман!

– Кимга?! – бирдан она-бола жўр овозда сўрашди.

– Ўша ўзим яхши қўрган одамга, – деди бир дам шодлиги йўқолган Моҳирўй.

– Нега бунча тез? – сўрашда давом этди Марҳабо. – Ишқилиб…

– Опажон, ҳечам хавотирланманг, ҳаммаси жойида. Юзингизни ёруғ қиламан. Мана кўрасиз. Ишонинг менга!

Марҳабо синглиси томон сурилиб ўтирди-да, унинг сочларини силади.

– Ойи, – дея онасига қаради у кўзларида жиққа ёш билан, – Моҳирўй иккаламиз шу кунгача бир нарсани сиздан яшириб келаётган эдик.

– Нималар деяпсизлар, икковингнинг ҳам гапингга тушунмаяпман. Бировинг эрга тегаяпман, дейсан, иккинчинг мендан яширган нарсангни айтасан. Ёки шунчалик овсар бўп қолдимми?! – аёлнинг сўнгги гаплари қалтираб чиқди.

– Ойи, – деди Марҳабо бошини эгиб, – Моҳирўй сизнинг йўқотган қизингиз бўлади. Синглим бу менинг, ҳақиқий синглим!

– Билардим! – дея қичқириб юборди аёл. – Кўнглим сезган эди! Адашмабман!

Аёл бошқатдан Моҳирўйни қучоқлади. Она-бола талай муддат йиғлаб ўтиришди. Ҳалигача бошини эгиб турган Марҳабо ҳар-ҳар замон бурнини тортиб қўяр, кўз ёшларини кафти билан артарди. Нодира эса буткул ҳайратланиб қолганди.

– Қизим, – деди ниҳоят аёл бошини кўтариб, – ишқилиб, бахтли бўлгин. Илло-билло, мен билан опанг-нинг куни бошингга тушмасин. Орамизда ҳеч қурса сен бахтли бўлгин.

– Ойижон, насиб этса, ҳаммамиз бахтли бўламиз!

Нодира тўсатдан оҳиста шивирлади:

– Моҳирўй опа, кетадиган вақтимиз бўп қолди.

–Ҳозир, – деди Моҳирўй ва бошини кўтариб кўзидаги сўнгги ёшларни ҳам артди-да, жилмайди. – Эсим қурсин. Бу қиз менга ҳам дугона, ҳам сингил бўлади, исми Нодира.

Аёл Нодира билан сўраша кетди. Моҳирўй жиянчасининг бешиги ёнига бориб, ухлаб ётган Орзунинг юзини майин чимди-да, сўнг чўлпиллатиб ўпиб қўйди. Шундан сўнг Марҳабо ўрнидан туриб ошхона томонга кетди ва шу ёқда туриб синглисини чақирди.

Моҳирўй борганидан кейин ундан уйдан чиқиб кетганидан бери нималар бўлганлигини бирма-бир сўради. Сингил гоҳ йиғлаб, гоҳ кулиб бошидан ўтганларнинг ҳаммасини қисқагина гапириб берди.

– Хайрият, – деди Марҳабо, – худонинг ўзи сени асрабди. Бундан буёғига эҳтиёт бўл. Ҳар қалай, куёвнинг юрган йўли нозикка ўхшайди. Қадамида қоқилиб қолиши ҳеч гап эмас.

– Биламан, – деди Моҳирўй бош эгиб, – анави дадам ҳам шунақа. Атрофига ҳар хил одамларни тўплаб олган.

– Ишқилиб, синглим, бошинг тошдан бўлсин-да. Ойим айтганидай, сен бахтли бўлсанг, бизнинг қувончимиз шу.

– Раҳмат, – деб Моҳирўй опасини қучоқлаб юзидан ўпди.

Улар қайтиб кирганларидан кейин Нодира Моҳирўйга безовта қараш қилиб қўйди. Бу унинг: «энди бўлди, кетайлик», деганидан далолат эди.