Текст книги "Бургут тоғда улғаяди 1-китоб"

– Ота, – деди Фаррух Аҳмат акага ўзгача бир ҳурмат билан, – ишни нимадан бошлаймиз?

– Бугун маишатдан. Сизнинг қутулиб чиққанингиз биз учун байрам, – дея мезбон меҳмонни яна "сиз"лашга ўтди. – Шунинг учун иш ҳақида ўйламаймиз. Ҳозир йигитларнинг ҳаммасини сизга таништираман. Ҳаммаси чаққон, ўзининг ишига уста.

Шу тобда бирданига Фаррухнинг хаёлига Моҳирўй келди. Унинг гўзал табассуми кўз ўнгида гавдаланиши билан Бургут қизни кўргиси келиб кетди. Шу боис, гарчи Аҳмат ака иш масаласини кейинга қолдирган бўлса-да:

– Амалдор ҳозир қаерда? – дея сўради.

Аҳмат ака бир муддат унга қараб турди. Шундан кейин:

– Турғун Ғаниевич анча ожизланиб қолганлигини билдириб қўйди, – деди мийиғида кулиб. – Буни унинг қизи уйидан қочиб кетганлигидан ҳам билса бўлади.

– Ни-ма? – деб юборди Фаррух. – Қочиб кетган?!

– Унинг сизга танишлик жойи бормиди? – деди мезбон Бургутга қаттиқ тикилиб.

– Танирдим, – деди Фаррух асабий тарзда. – Қизни ҳозироқ қидиришга тушамиз. Аввал амалдорни бир ёқли қиламиз. Уйининг тит-питини чиқарамиз, ундан кейин Моҳирўйни топамиз.

* * *

Амалдор ойна орқали орқа ўриндиққа қараб олди. Кейин мийиғида кулди ва Бахтиёрдан:

– Нечага кирдинг? – дея сўради.

Бахтиёрнинг тўппончани ушлаган қўли баттар сиқилди. Кўрсаткич бармоғини тепки устига қўйди. "Бунинг ниятини билдим, – дея хаёлидан ўтказди у, – аниқ мендан қутулмоқчи. Лекин нима сабабдан? Ўзидан-ўзи ўлдириб юбораверадими? Ахир унга қанча хизматим сингган! Озмунча ишларини бажариб бердимми?"

– Нега жим бўлиб қолдинг? Ёки туғилган йилинг эсингдан чиқиб қолдими? – деди амалдор ойна орқали Бахтиёрга яна бир бор қараб олар экан.

– Баракаси учиб кетадими, деб қўрқаман-да, – деди Бахтиёр зўрма-зўраки илжайиб.

– Биласанми, нега мен бу саволни бердим сенга? Умрнинг ҳар бир дақиқаси ганимат. Шу ғанимат даврда нимадир қилиб қолиш керак. Шундай пайтда анави шоирларга ҳавасим келади. Тўрт қатор нарсани қитирлатиб қоғозга ёзадими-йўқми, эртага фалон кўчанинг эгаси бўлиб турибди. Сен билан мен бўлсак, дунёнинг ишини қилганимиз билан, шимилдириққаям эга бўлмаймиз. Отам ёшлигимда айтарди: "Болам, яхшилик қилиб ном қолдириш қўлингдан келмаса, ёмонлик қилиб ном қолдир. Токи одамлар эртага фалончи деган аблаҳ одам яшаган биз томонлардаям деб эслаб юришсин", деб. Энди иккинчи саволим. Балки бунисига жавоб бериш қўлингдан келиб қолар. Бизнинг қилаётган ишларимиз яхшиликми ёки ёмонлик?

– Хўжайин, очиғи, билмадим. Яхшиликкаям ўхшамайди, ёмонликкаям.

– О-о, яша! Менам шуни билмаганимдан сендан сўрагандим. Демак, биз ҳали дунёда қандайдир от қолдириш учун ҳеч нарса қилолмабмиз шу ёшга кириб, – деди амалдор йўлдан кўзини узмай.

Улар қолган вақтда жим кетишди. Ҳар ким ўз ўйи билан овора эди. Бахтиёр ҳам тўппонча ушлаган қўлини бўшатди. Пешонасида пайдо бўлган тер қотди.

Машина шаҳар ташқарисига чиқиб, ярим соатлар чамаси юрганидан сўнг тўхтади.

– Манзилга етиб келдик, энди тушинглар, – деб Турғун Ғаниевич ҳаммадан аввал эшикни очди.

"Бу чолдан ҳамма нарса кутиш мумкин", деган хаёлга борган Бахтиёр ҳам амалдордан кейин машинадан тушди. Турғун Ғаниевич бошқаларга бир сўз демай дала бўйлаб кета бошлади. Бахтиёр бир оз унинг ортидан қараб турди-да, ҳеч нарсани тушунмай, унга эргашди. Улар йўлдан уч юз метрлар чамаси узоқлашганларидан сўнг амалдор тўхтади. Сўнг ҳали ўтлар ўсиб чиқишга улгурмаган ерга бир муддат тикилиб турди-да, ортига бурилиб, савол назари билан ўзига термилиб турган йигитларга:

– Ковланглар, – деди.

Бахтиёр гапирмоқчи бўлиб энди оғиз жуфтлаган эди:

– Адёлга ўралган бир нарса чиқади, бузмасдан оласизлар-да, машинага ортасизлар, – дея уни гапиришга қўймади амалдор ва ёрдамчисининг қўлидан ушлаб машина томонга етаклади.

Бахтиёр нима кўмилгани ҳақида сўрай олмади. Чунки амалдорнинг қовоғи осилиб кетганди. Бундай пайтда Турғун Ғаниевичнинг ўзи ёрилмаса, сўраш ўзига сўкиш орттириб олиш билан тенг эди. Албатта, Бахтиёр даражасидагилар. Бошқалар эса, туғилганига пушаймон ейиши аниқ эди.

Амалдор машина ичига кириб ўтирди. Бахтиёр эса сигарета чекканча, у ёқдан-бу ёққа бориб кела бошлади.

Ҳали тўла чириб улгурмаган мурдани кўрган йигитлар ҳушларидан айрилаёзишди. Айниқса, жасаддан таралаётган бадбўй ҳидга чидаб туриш оғир эди. Лекин улар чидашга мажбур эдилар. Мабодо биронтаси буюрилган ишдан бош тортадиган бўлса, ўша мурданинг ёнидан жой олиши ҳеч гап эмасди.

Мурда машинага ортилганидан кейин амалдор ташқарига чиқди, Бахтиёрни ҳам ўзи билан тушишга имлади. Қолганларга эса жасадни беш-олти километр нарига олиб боришларини ва яна қайтатдан кўмиб ташлашларини буюрди.

Машина узоқлашиб кетгач:

– Хўжайин, шундай иш бор экан, ўзингиз овора бўлмасдан, бир оғиз айтсангиз ҳам бўларди, – деди амалдорга қараб.

– Тополмасдан қийналардинглар, – деди Турғун Ғаниевич узоқларга қараб турар экан. – Энди сенга топшириқ. Шаҳарга борганимиздан кейин йигитларингдан тўрт-бештасини тоққа жўнатасан. Анави "шербачча"ларни тинчитиб келишсин. Энди уларнинг менга кераги йўқ. Кейин қоринбой раиснинг ҳам танобини тортиб қўйиш керак. Ҳамма жойда менинг номимни сотиб юрибди.

– Хўп бўлади, хўжайин, лекин Моҳирўй масаласини нима қиламиз? – деди Бахтиёр кўзини амалдордан узмай.

– У билан сен бошлиқ бошқа йигитларинг шуғулланишсин. Кейин охирги пайтларда, магазинлардан йиғилаётган "доля"нинг ҳам баракаси учганга ўхшайди.

– Йигитларнинг айтишича, Босснинг одамлари изғиб қолишибди, – деди Бахтиёр.

– Босс ўлган бўлса, унинг йигитларига бало борми? – деди амалдор аччиқланиб.

– Маълумотларга қараганда, Босс ўзининг ўрнига ёш болани тайинлаган экан. Нафси ҳакалак отиб кетган шекилли, бизнинг дўконларга ҳам бурнини суқибди.

Турғун Ғаниевичнинг ўтдай чақнаган нигоҳлари Бахтиёрга қадалди. "Бу ит нималар деяётганлигини билаяптими ўзи? – дея хаёлидан ўтказди у. – Келиб-келиб, қандайдир тирмизакдан қўрқиб, менга арз қилаяптими? Ўзи буларнинг ҳаммасига нима бўлган? Наҳотки ҳаммасини бошидан бошласам?"

– Шунақа дегин, – деди амалдор хаёлидагини ичига ютиб, – ким экан ўша ёш бола?

– Айтсам ишонмайсиз, анави раис қаматиб юборган чўпон.

– Ни-ма?! Чўпон?! – дея аччиқ жилмайди амалдор. – Мен билан ҳазиллашгинг келиб қолдими?

– Тўғрисиям шу.

– Қамоқда туриб бошқараяптими?

– Аҳмат исмли етмишдан ошган чол бор. Ҳозирча шу бошқариб турибди. Унга буйруқ қамоқхонадан келар экан.

Амалдор "тушунарли" дегандек бошини қимирлатдида, иккала қўлини орқасига қилиб, у ёқдан-бу ёққа бориб кела бошлади.

Тургун Ғаниевич уйига келганидан кейин Бахтиёрга машинани сотиб юборишни буюрди. Ўзи эса бироз ухлаб олиш учун хонасига кирмоқчи бўлганида, Достон дарвозадан кириб келди. Унинг кўзлари қизарган, атрофга олазарак боқарди. У отасини кўрди-ю, типирчилаб қолди. Кўнгли қандайдир нохушликни сезган амалдор ортига бурилиб, у томонга кела бошлади. Худди шу пайт, уйдан чиқиб келган Зулайҳо:

–Дадаси, – дея Турғун Ғаниевични чақирди.

Аммо амалдор унга қараб ҳам қўймасдан йўлида давом этди. Достон отаси яқинлашиб келгани сайин, баттар безовталана бошлади. Амалдорнинг кўнглидаги шубҳа эса кучайиб кетди.

– Қаердан келаяпсан? – деди у ўғлининг ёнига борганидан сўнг.

– Мен… Дада, мени яхши кўрасизми? – деди Достон энди чуқур-чуқур нафас олишга тушиб.

– Нималар деяпсан, аҳмоқ бола?! – дея қичқириб юборди Турғун Ғаниевич.

– Бунақа бақиришда болани қўрқитиб қўясиз-ку! – дея шанғиллади амалдорнинг ортидан етиб келган Зулайҳо.

– Сен аралашма! – ўшқирди Турғун Ғаниевич, сўнг яна ўғлига диққат билан қаради: – Қани айт-чи, қайси гўрлардан келаяпсан? Нима ишлар қилиб юрибсан?

– Дада, – деди Достон энди отасининг кўзига тик қараб, – яхши кўрсангиз, мени қутқаришингиз керак. Бўлмаса, қамалиб кетаман.

Амалдорнинг бирдан пешонаси тиришди. Бироқ жаҳлини тилига кўчирмади.

– Нима бўлди? – деди ўзини босиқ тутишга ҳаракат қилиб.

– Кайфчиликда битта қизни билмасдан зўрлаб қўйибман. Кейин ҳеч ким билмасин деб қорнига пичоқ урдим, – деди у отасининг секин гапирганидан бир оз дадилланиб.

Амалдор унга қараганча бақа бўлиб қолди.

– Вой, ярамас! Вой, итдан тарқаган! Оғзингнинг бир чеккасидан чиқиб кетди-я?! Сен, мол, кимга ўхшагансан ўзи?!

Достон бирдан чўккаллаб ўтириб қолди-да, йиғлашга тушиб кетди. Амалдорнинг бундан ғаши келди. "Сен, падарингга лаънати, менинг боламга ҳечам ўхшамайсанда. Агар менга ўхшаганингда олов бўлар эдинг", дея хаёлидан ўтказди.

– Болани бу туришда адойи тамом қиласиз-ку. Одам шунчалик ҳам ўз боласига бемеҳр бўладими?

Зулайҳо югуриб келиб Достонни қучоқлади-да:

– Тур, болам, йиғлама, – деди ўзи ҳам йиғламсираб.

– Ўлдими? – деди амалдор қош-қовоғидан қор ёғиб.

– Бил… билмайман, – деди Достон бурнини тортиб, – сулайиб қолувди.

– Сенданам бошқалар бормиди у ерда?! – деди Турғун Ғаниевич ғазаб билан.

– Ҳа, иккита йигит бор эди. Биттаси мен билан бирга уйдан чиқиб кетди. Иккинчиси қолувди.

– Айт адресини! – деди Турғун Ғаниевич ўғлининг юзига ҳам қарамасдан.

– Пролетар кўчаси, йигирма саккизинчи уй, – деди Достон бурнини артиб.

Бу рақамни эшитиб, Зулайҳонинг юраги орқасига тортиб кетди. Чунки бу уйда у жазмани билан учрашарди.

Амалдор илдам юриб бориб машинасига ўтирди. Шитоб билан дарвозадан чиқиб кетган машина ортидан қараб қолган Зулайҳо:

– Ана, ўғилжоним! Ҳозир даданг бориб ҳамма ишларингни битириб келади, – деди-да, ўзи ичкарига югурди.

У шоша-пиша телефон гўшагини кўтардию, жазманининг рақамини терди. Аксига олиб, у ёқдан ҳеч ким гўшакни кўтаравермас, бунга сайин унинг жиғибийрони чиқарди. "Агар эрим бориб, кимлар бу ерга келиб кетишини суриштирса, менинг сирларим очилиб қолиши ҳеч гап эмас", деган ваҳима хаёллар оғушида қолганди аёл.

* * *

Моҳирўй жойидан қимирламай, келаётганларга тикилиб тураверди. Новча бироз юрганидан кейин, ҳадеб оёғига ўралашаверган итни қувиб солди. Итнинг қолиб кетганидан Моҳирўй енгил тин олди. Аммо новчанинг унга тобора яқинлашиб келавериши юрагидаги қўрқувни кучайтириб юборди. У мабодо новча кўриб қоладиган бўлса, бирон нима билан уришни мўлжаллаб атрофига аланглаганча каттароқ тошми, таёқми қидирди. Улар оёғининг остида қалашиб ётарди. Моҳирўй энди салмоқлироқ тошни қўлига олган маҳали новча тўхтади ва шимининг камарини еча бошлади. Унинг ниятини тезда илғаган қиз ерга қараб турди. Яхшиям арча томонга қараш новчанинг хаёлига келмади. Акс ҳолда, юзи оловдек ёниб, бошини эгиб турган Моҳирўйни кўрмай қолмасди. Қиз бир томондан уятдан, иккинчи томондан қўрқувдан қимир этмасди. Вақт деган қария юравериб оёқларидан дармон кетгандай, имиллаб қолганди қизнинг назарида. Ниҳоят новча ишини битириб, нари кетди. У кетди, аммо нарирокда уни кутиб турган ит югуриб келди ва Моҳирўйга бирдан ташланиб қолмасдан, новча "иш" қилиб кетган жойда тўхтаб қизга қарата бир-икки ҳурди. Кейин ириллади. Моҳирўй унинг кўзига тикилди. Бир пайтлари у кимдандир: "Агар итларнинг кўзига қаттиқ тикилсанг, у сенга ҳужум қилмайди", деган гапни эшитган эди. Дарҳақиқат, ўша айтган одам нотўғри гапирмаган экан, ит бироз ириллаб турганидан кейин нари кетди. Шундан кейингина кўнгли бир оз жойига тушган Моҳирўйнинг кўзида ёш пайдо бўлди.

Раис билан новча қўйни машинага ортганларидан кейин яна чанг-тўзон кўтариб, кўздан ғойиб бўлишди. Чўпон уларнинг орқасидан сўкинганча қолаверди.

Қиз анча муддат жойида нима қиларини билмай ўтирди. Бир хаёл: "Чўпоннинг ёнига борсамми?" деб яна ўйлади. Аммо юраги дов бермади. Чўпон оғзидан гуллаб қўйишидан қўрқди. Бунинг устига, у раиснинг: "Болаларингнинг биронтасини олиб кел", деган гапини эшитганди. "Анави кампир билан чол мени алдамаганга ўхшайди. Фаррух акам қаёққадир кетибди. Бекорга уни қидириб келибман. У мени яхши кўрмаскан. Агар кўнглида озгинагина иликдик бўлганида, излаб борган бўлардику… Балки у шаршарададир. Шаршарада анави гўрсўхталарга хизмат қилиб юргандир", дея хаёлидан ўтказди қиз. Ўзи бир кўришдаёқ севиб қолган йигитнинг қандайдир пасткаш одамларга хизмат қилиб юриши эҳтимо-лини ўйлаб эзилиб кетди. "Йўқ, Фаррух акам унақамас. Унинг ғурури бор. Ана, мени олиб кетмоқчи бўлишганларида қандай муштлашган эди… Ҳозир қаерда юрган экан-а? Таваккал, шаршарага бориб кўраман". У эндигина жойидан қимирлаганида, чўпон уйидан чиқиб, оти томонга кела бошлади. Моҳирўй яна жойида туриб қолди.

Чўпон қишлоққа кетганидан кейин Моҳирўй қўра ёнига келди. Қўйларни бирма-бир кузатиб чиқди. Ҳаттоки, шу жониворлар ҳам унга ачиниш билан қараётгандай эди.

– Бунчалик беғамсизлар, – деди Моҳирўй уларга қарата, – битталарингни сўйишга олиб кетишди. Сизлар бўлсаларинг, томоша қилиб қолишдан нарига ўтмадинглар. Наҳотки эрта бир кун келиб сизларнинг ҳам бошларингга ўша шерикларингники тушишини билмасаларинг? Билишларинг керак. Лекин индолмайсизлар. "Нима қилайлик, асли такдиримиз шунақа", дейсизлар. Одам… Дарвоқе, сизлар одам эмассизлар. Мен бўлса… мен бўлса одамман, икки оёқда юраман. Тилим-жағим бор…

Моҳирўйнинг кўзида ёш ҳалқаланди, у бошини эгганча яна арчазор томонга кета бошлади. Ўша олдинги жойига бориб ўтирди-да, арчага суянди. Атрофга бирпас қараб тургач, кўзи уйқуга кетди. Ҳали беш дақиқа ухламасидан тушига кеча уни сувдан қутқариб қолган кампир кирди. У қандайдир туман ичидан чиқиб келди-да:

– Уйингга бор. Сен қидираётган одамнинг ўзи излаб топади, – деди.

– Ҳозир у қаерда? – дея сўради Моҳирўй. – Яқинатрофда бўлса, ёнига ўзим бораман. Роса қийналиб кетдим.

Кампир унинг саволига жавоб бермади. Бироз жилмайиб қараб турди-да:

– Уйингга қайт, бўлмаса, яна бир фалокатга йўлиқишинг мумкин. Отанг бир пайтлар автоҳалокатга йўлиқишидан аввал огоҳлантирилганди. Лекин у ўз билганидан қолмади. Ҳозир бизнинг ёнимизда юрибди. Сен уйингга бориб, домла топгин-да, онангни, опангни, ўзингни ўқитиб юбор. Йўқса, омад сизлардан доим юз ўгиради, – деди.

– Нега? – дея сўради ҳайрон бўлган Моҳирўй.

– Отангга дуо кетган. У кўркам одам эди. Кўпчиликнинг ҳавасини келтирадиган ишлар қилиб юрарди. Одамзот-да, икки уй нарида яшайдиган қўшниси буни кўролмади. Отангга қарши ҳар хил илму амаллар қилди. У ҳам ҳозир ҳаётда йўқ. Ҳақ дунёда даҳшатли азоблар чангалида қолган. Сен бориб оилангдагиларнинг ҳаммасини ўқитиб юборсанг, буям қилган гуноҳлари учун чекаётган азобларидан бироз қутулади… Орқангга қайтиш йўлинг очиқ.

Моҳирўйнинг бошига бир нарса тап этиб тушди-ю, у чўчиб уйғонди. Рўпарасида тишларини кўрсатганча ириллаб турган итга кўзи тушиб, жон-пони чиқиб кетди. Секин ўрнидан турмоқчи бўлган эди, ит қаттиқроқ ириллашга тушди.

– Илтимос, менга тегинма! – дея ялинди у итга. – Сенга ҳали кўп яхшилик қиламан, мана кўрасан. Сенга гўшт бераман. Олдингга ҳечам суяк ташламайман.

Аммо кошки эди, итда унинг тилига тушуниш имконияти бўлса, ўша алфозда ириллаб тураверди. Моҳирўй яна унинг кўзига тикилди. Бироқ унинг қарашига ит бу сафар парво қилмади.

– Бобик! Бобик! – дея чақириб қолди бир маҳал чўпон.

Ит номини эшитганидан кейин эгаси томонга бир қараб қўйди-да, икки марта ҳурди. Моҳирўй чўпондан ёрдам сўрамоқчи бўлиб, бақиришга оғиз жуфтламоқчи бўлди. Аммо қўрқди. Ит бирдан ташланиб қолади, деб ўйлади.

Итининг безовта ҳуришини эшитган чўпон овоз келган томонга кела бошлади. Бунга сайин итнинг ириллаши кучайди.

– Кет! Кет! – дея Моҳирўй йиғлаб орқасига тисарилди.

Худди шу маҳал чўпон яна итини чақирди. Ит эгасининг овозидан қувват олгандай кўзи ёниб, жуни тикрайиб қизнинг жуда яқинига келди.

– Бобик, қайт орқангга! – дея қичқирди чўпон қизни кўриши билан.

Ит озгина ғингшиди-да, ортига тисарилди. Ҳамон йиғидан тўхтамаган қизнинг баданидан совуқ тер чиқиб кетди.

– Синглим, туринг ўрнингиздан, – деди Моҳирўйнинг ёнига келган чўпон унинг қўлидан ушлаб.

Қиз қалтираб-титраб итдан кўзини олмай, унга ёвқараш қилганча чўпоннинг қўлига таяниб ўрнидан турди.

– Сиз бу ерларга қаердан келиб қолдингиз? – дея сўради чўпон Моҳирўй у берган сувни ичиб бўлганидан кейин.

–Ада… Адашиб қолдим, – деди қиз тутилиб.

Ташқарида бўлаётган гап-сўзларни эшитган чўпоннинг катта ўғли Музаффар "Қанақа аёл келиб қопти?" – деган хаёлда уйдан ташқарига чиқди-ю, ҳайратдан қотиб қолди. У шундай гўзал қизни кўриб турганига ишонмас эди. Моҳирўйнинг ҳам унга кўзи тушди-ю, бирдан бошини эгди.

– Музаффар, бу қиз адашиб келиб қолибди, – деди чўпон ўғлининг донг қотиб турганлигини кўргач.

– Менга йўл топишимга ёрдам беролмайсизми? – деди қиз бошқа гап тополмай.

– Сизга катта йўл керакми? – сўради чўпон.

– Ота, мен ўзим обориб қўяман, – деди Музаффар дўриллаган овозда.

Чўпон ўғлининг анграйиб қолиши сабабини яхши англаб турарди. Шу боисдан ҳам:

– Сен шу ерда тура тур, мен ўзим йўл кўрсатиб юбораман, – деди.

– Ота, сиз бу ёққа келинг, – деди бирдан жаҳли чиқиб кетган Музаффар.

Ота унга қараб қўйди-ю, аммо жойидан қимирламади. Бундан ўғилнинг баттар жиғибийрони чиқди ва ўзи отасининг олдига борди-да, унинг қўлидан ушлаб четга тортди.

– Ота, бунақа қиз ҳамма вақт ҳам одамга учрайвермайди. Мен уни кўришимданоқ яхши кўриб қолдим. Бир бало қилиб, алдаб-сулдаб олиб қолайлик. Кейин битта мулла чақириб, ими-жимида никоҳ ўқитиб оламиз. Шу баҳонада сизам келинли бўп қоласиз. Келишдикми? – деди паст овозда.

– Болам, – деди чўпон ялинчоқ овозда, – шу пайтгача иккита қизнинг умрига зомин бўлдинг. Бечоралар сендан қочиб қутулишди. Энди шу қизнинг ҳам шўрини қуритмоқчимисан? Бечора бировнинг боласи адашиб келиб қолибди. Ўзи Бобикдан қўрққанидан юраги тушиб қолаёзган. Қўй, уйига кетсин. Бунинг устига, кўринишидан каттанинг қизига ўхшайди. Бошимизга яна бир балони орттириб олмайлик.

– Нима, мен бир умр бўйдоқ ўтаманми? Мендан қочган келинларингизнинг икковиям бўлмағур эди. Бу қиз умуман уларга ўхшамайди. Бир марта менам чиройли қизга эга бўлай. Нима қипти икки марта уйланган бўлсам? Нима, шу билан одамгарчиликдан чиқиб кетган бўламанми? – деди Музаффар отасига ўқрайиб.

– Сениям тенгинг чиқиб қолар. Шошилма. Моҳирўй ота-боланинг гапларини қисман эшитди-ю, юрагига баттар қўрқув кириб, аста-секин орқасига тисарилганча улардан узоқлаша бошлади.

– Ота, – деди Музаффар жаҳл отига миниб, – менинг тенгим мана шу қиз. Қандай бўлмасин, мен уни қўлга киритаман. Сизнинг ишингиз бўлмасин. Қўйларингизни боқиб юраверинг. Анави раиснинг олдигаям ўзингиз боринг. Мен малайлик қилмайман.

У шундай дея Моҳирўй томонга қаради ва қизнинг анча узоқлашганлигини кўриб, отасини болохонадор қилиб сўкди-да, қиз томонга югура бошлади. Моҳирўй ҳам бирдан қочишга тушди. Нима қиларини билмай карахт бўлиб қолган чўпон бироз донг қотиб турди-да, кейин:

– Бобик, Музаффарни бос!!! – дея қичқирди.

Ит худди шуни кутиб турган шекилли, қуваётгану қочаётганлар томон отилди. Унинг орқасидан чўпон ҳам югурди. Ит Музаффарга тегинмади. Уни яхши танир, эгаларидан бири эканлигини яхши биларди. Шу боисдан ҳам уни четлаб ўтиб, қиз томонга чопиб кетди. Икки дақиқа ҳам ўтмасдан, у Моҳирўйни қувиб етди ва бир сакраб олдинги оёқлари билан қизни елкасидан урди-да, ерга юзтубан йиқитди. Сўнг ғолиблигини ошкора намойиш қилиб, унинг устига чиқиб тилини осилтирганча, эгаларининг етиб келишини кутиб турди.

– Маладес, Бобик! Маладес! – дея қичқирди Музаффар югуришдан тўхтамай.

* * *

– Мен сенга ақл ўргатмоқчи эмасман-у, лекин шошилмаганинг маъқул. Чунки оқланиб чиққанинг билан, ҳали ментларнинг эътибори сенда. Бунинг устига, амалдор ҳам бу ердалигингдан хабар топиши эҳтимолдан холи эмас. Шунинг учун бугунча дам ол. Эртага ишга киришасан.

– Ота, менга яна битта ароқ қуйинг, – дея Фаррух Аҳмат ака томонга қадаҳини сурди.

Аҳмат ака: "Шу билан бунинг кўнгли жойига тушса керак", деган ўйда қадаҳини тўлатди. Бургут уни бир кўтаришда бўшатди-да:

– Энди йигитлар билан мени таништиринг, – деди.

Аҳмат аканинг бир имоси билан улардан кўз узмай беш қадамча нарида турган йигит югуриб келди-да, қулоғини тутди.

–Йигитларнинг ҳаммасини бу ёққа чақир, – деди Аҳмат ака унга қараб.

Йигит "хўп бўлади", дея бош силкиди-да, югуриб кетди. Орадан беш дақиқа ҳам ўтмасдан, йигирмага яқин бир-биридан беш-олти ёш фарқ қиладиган йигитлар Бургут билан Аҳмат ака ўтирган стол ёнида қаторлашишди.

–Бу йигитнинг кимлигини ҳаммаларинг яхши биласизлар. Сизларга келмасидан бурун таништириб бўлганман. Энди шу йигитнинг айтгани – айтган, дегани – деган. Боссга қандай хизмат қилган бўлсаларинг, бунгаям шундай хизмат қиласизлар, – деди Аҳмат ака уларга бирма-бир қараб чиқар экан. Сўнг у Фаррухга мурожаат қилди: – Хўжайин, ёнингизда турган йигитнинг исми Бақалоқ, бу исмни унга Босснинг ўзи қўйган. Ўзи думалоққина бўлгани билан, ишларни чаққонгина бажаради. Унинг ёнидагиси Қоплон, тишлаган жойини узиб оладиганлар хилидан…

Аҳмат ака ва шу тариқа йигитларнинг ҳаммасининг лақабини айтиб чиқди. Фаррух уларнинг асл исмлари билан қизиқмади ҳам.

– Мен отамнинг қабрини зиёрат қилишим керак. Раҳматли қаерга кўмилганини ҳам билмайман, – деди Фаррух йигитлар яна жой-жойларига қайттганидан кейин.

– Эртага борамиз.

– Бугун-чи?

– Ҳозир ичгансан. Бу аҳволда қабристонга бориш ярамайди.

– Тушундим, – деди Фаррух бошини ирғаб. – Унда қолган ишларни гаплашайлик.

– Бобой одам билан сенинг ёшингдаги йигитнинг гапи унчалик ҳам яхши чиқишавермаслигини биламан… Анча вақтдан бери дам олмагансан. Сен ҳозир уйга киргин-да, яхшитаб дамингни ол. Мен намозимни ўқиб олай, – деди Аҳмат ака. – Йигитларга эса ўзинг буйруқ беришни яхши биласан.

Фаррух унга ҳеч нарса деб гапирмади. Аҳмат ака ўрнидан турди-да, дарвоза томонга кетди. Фаррухнинг бир ўзи битта нуқтага термилганча, анча вақт ўтирди. Бу орада йигитлардан бири унинг ёнига келиб, нима кераклигини сўраб кетди. "Ота, – дея хаёлида ўзига-ўзи гапирди Фаррух, – менинг даврим келди, энди ҳаммасидан ўч оламан. Бари итнинг ўлимини кўришади. Шундагина сиз гўрингизда тинч ётасиз. Менинг эса кўнглим тинчийди".

У ўрнидан турмоқчи эди, боши айланиб кетди. Шундагина маст бўлиб қолганлигини сезди. Қўли билан ишора қилганди, Қоплон югуриб келди-да:

– Хизмат, хўжайин? – деди бошини эгиб.

– Мен дам оламан. Чарчадим. Бошим оғрияпти.

Қоплон нарирокда турган йигитлардан бирини имо билан чақирди.

Икки томонидан иккита йигити суяб олиб кетаётганларида Фаррух аввал бассейнга киражагини айтди.

Кўм-кўк сувни кўрганидан кейин Бургут ечиниб ҳам ўтирмасдан ўзини сувга отди. Илиқ сувдан танаси яйради. У бир оз сувда сузиб юрганидан кейин ёпиқ сув ҳавзасига бир-биридан чиройли икки қиз кириб келишди. Улар кийимларини охиригача ечишиб, сувга тушишди-да, Бургутнинг ёнига сузиб келишди. Ҳамда иккови икки ёғидан юмшоқ қўллари билан уқалашга тушиб кетишди. Бу Фаррухга хуш ёқди. Кўзини юмиб роҳатланди. Озгина муддат ҳамма нарсани унутди. Кейин:

– Ташқарига чиқамиз, – деди.

Улар ёнма-ён сузишиб, ҳавзадан чиқишди. Бургут елим каравотга ётди. Қизлардан бири йигитнинг кўкрагини, иккинчиси оёқларини силаб-сийпашга тушиб кетишди. Худди ўша пайт Фаррухнинг хаёлига Моҳирўй келди. У тепасида туриб: "Нега менга хиёнат қилаяпсиз?" дегандек туюлди. Унинг бирдан эти жимирлаб кетди ва кўзини ҳам очмасдан эндигина бошқа иш билан шуғулланишга ўтган қизларга:

–Бас, кетинглар, – деди.

Қизлар ўринларидан туришиб, бир оз унга қараб туришди-да, энди кетмоқчи бўлишганида:

–Кийимларингни кийиб келинглар, – дея уларни яна йўлдан қайтарди Фаррух.

Қизлар унинг айтганини бажариб, ёнига келишди. Фаррух ўрнидан туриб ўтирди-да:

– Исминг нима? – дея сўради қора сочли қиздан.

– Гуля, – деди қиз майин овозда.

– Сеники-чи?

– Диля, – дея жавоб қилди иккинчиси.

– Ўрисмисизлар? – деди ҳайрон бўлган Фаррух.

Унинг гапидан иккала қиз ҳам ҳиринглаб кулиб юборишди-да, бири исми Гулчеҳра, иккинчиси эса Дилором эканлигини айтишди.

– Анчадан бери бу ердамисизлар? – савол беришда давом этди Бургут.

– Уч ойча бўлиб қолди, – деди Гулчеҳра.

– Унда гап бундай, қизлар. Ҳозирданоқ бу ердан қораларингни ўчиринглар. Мен сизларни қайтиб кўрмайин. Кўрадиган бўлсам, мендан эмас, ўзларингдан хафа бўлинглар, – деди Бургут ва каравотга яна чўзилди.

У кўп ўтмай ухлаб қолди. Тушига отаси кирди. Негадир унинг қовоғи солиқ эди. Фаррух ёнига югуриб бормоқчи эди, у бирдан узоқлашиб қолди.

– Ота, мен қамоқдан чиқиб келдим. Энди сизга озор берганларнинг ҳаммасини жазолайман. Сизнинг қасдингизни оламан, – деди Фаррух югуриб етолмаганидан кейин.

– Қанақа қасд, аҳмоқ бола?

– Мени қаматиб, сизни ўлдириб юборганлардан ўч оламан, – деди Бургут қўллари мушт бўлиб.

– Одамларингни тарқатиб юбор!

Ота қоронғиликка кириб, кўздан йўқолди. Бургут қанчалик чақирмасин, у ортига қараб ҳам қўймади.

Фаррух терга ботиб уйғонганида ярим кеча бўлган эди.

Уч йигит ундан уч-тўрт қадам нарида сигарет чекишганча гаплашиб ўтиришар, Бургутнинг уйғонишини интизорлик билан кутишарди. Фаррух ўрнидан туриб ўтирдида:

– Йўқот сигаретангни! – дея бақириб юборди.

Йигитлар шоша-пиша кўлларидагини кулдонга босиб эзишиб, ўрниларидан туришди.

– Иккинчи марта биронтангнинг менинг олдимда чекканларингни кўрмайин, – деди Фаррух. – Энди Аҳмат акани чақириб келинглар. Биттанг меҳмонхонани кўрсат.

Бунақа кескин буйруқ беришни унга Мироб ўргатган эди. "Очиққа чиққанингдан кейин биронта ҳам йигитинг сенинг олдингда бемалол ҳаракат қилмасин. Қаттиққўл бўл. Ўзингга ёқмайдиган ишни кўриб қолсанг, ўша ишни қилган одамга нисбатан қаттиқ чора кўр", деган эди у. Бургут йигитларнинг сигарета чекиб туришганларини кўрганидаёқ Миробнинг гапини эслаганди.

Аҳмат ака Фаррухнинг сўраб қолишини билгандай дала ҳовлисидан кетмаган эди. Тезда етиб келди. Бу пайтда Бургут кофе ичиб ўтирарди.

– Бош оғримадими? – дея жилмайиб кириб келди меҳмонхонага Аҳмат ака.

– Яхши, тез келдингиз, – деди Фаррух унинг ҳурмати учун ўрнидан туриб. – Сиз менга жуда керак бўлиб қолдингиз.

Аҳмат ака унинг рўпарасидаги юмшоқ креслога ўтирди-да, нима хизмат дегандек Бургутга юзланди.

– Тушимга отам кирибди. У мендан хафа. Сабабини билмайман. Балки турмадан чиққанимданоқ унинг қабрини зиёрат қилгани бормаганимдандир. Шунинг учун ҳозирданоқ қишлоққа боришга тайёргарлик кўрмасак бўлмайди. Мен Қуръонни умуман билмайман. Борганда ўзингиз ўқиб берарсиз.

– Отанинг қабрини зиёрат қилиш яхши. Лекин мен ўзимам қойиллатиб ўқий олмайман-да. Ўзи икки йил бўлди намоз ўқишни бошлаганимга. Яхши бир қорини биламан, шуни олволамиз, – деди Аҳмат ака бироз хижолат бўлиб.

– Яхши, сиз нима десангиз шу.

Шундан кейин уларнинг гапи ўз-ўзидан мусулмончи-лик, дин ҳақида кетди. Асосан Аҳмат ака гапирди. Фаррух унинг гапини тасдиқлаб бошини қимирлатиб турди.

Тонг отишига бир соатлар чамаси қолганидан кейин Аҳмат ака ўрнидан турди.

Улар олдинма-кейин уйдан чиқишди. Бургут йигитларга иккита машинани сафарга тайёрлашларини буюрди. Аҳмат ака эса намоз ўқиш учун таҳорат олгани кетди.

Фаррух машинанинг орқа ўриндиғида ўтириб ташқарини кузатиб кетар экан, ёшлигини, ота-онасини эсларди.

* * *

Олдинма-кейин тупроқ йўлни чангитиб қишлоққа кириб келган машиналар Марди чўпоннинг уйи ёнида тўхтади. Кўзларига ёш тўлган Фаррух машинадан базўр тушди-да, оёғини судраб босиб, уйи томон яқинлаша бошлади.

Бирпасда қишлоқда ғала-ғовур кўтарилди. Биров эшигини тамбалади. Бошқаси Марди чўпоннинг ўғлини кўришга ошиқди. Ҳеч ким Фаррухни қамоқхонадан учта машинада, яна ёнида "аъён"лари билан келади, деб ўйламаган эди. Бутун қишлоқ саросимада қолди.

Фаррух фақат бир тавақаси қолган, уям қийшайиб турган дарвозанинг ёнига борди-да, бир оз турди. Сўнг аста ичкарига кирди. Бутунлай вайронага айланиб кетган ғариб уй томондан қўйларнинг маъраган овози эшитилди. Фаррух ҳайрон бўлиб шу томонга юрди. У ойналари синиб кетган деразадан ичкарига қаради-ю, тош бўлиб қотиб қолди. Фаррух бир пайтлар онасининг бағрида эркаланган, думалаб-думалаб ётган жой ҳозир қўрага айланган, ҳаммаёқ қўйнинг қийи билан тўлган эди. Кўксида юраги шиддат билан ураётган Бургут бирдан ортга ўгирилди. Аҳмат ака, йигитлари, қишлоқнинг олти-етти одами ҳам унга қараб туришарди.

– Ким?! – деди Фаррух кўзидан ўт чақнаб.

Бургутнинг қишлоқдошлари безовталаниб, бир-бирига қарашди.

– Ким?! – деди бу сафар Бургут янаям баланд овозда.

Яна тўпланганлар орасида жимлик. Биров бир оғиз сўз айтишга ожиз эди. Бундан Фаррухнинг баттар фиғо-ни фалакка чиқди. У шиддат билан келиб, биринчи қишлокдошининг ёқасидан олди-да:

– Ким, деяпман?! Қайси итнинг ҳадди сиғди бундай қилишга?! – дея ўкирди.

Унинг кўзи олайиб, юзи даҳшатли кўриниш олган эди. Бечора қишлоқдошининг қути ўчди. Кўзи пирпираб, довдираганча пичирлади:

– Ма… Ма… Мамаюсуф дўхтир "қарздор эди" деб…

– Итдан тарқаган! – дея бақириб юборди Бургут. – Қани у?

Фаррухнинг йигитлари бирдан қишлоқ одамларини сиқувга олишиб, Мамаюсуф кимлигини, қаердан топиш мумкинлигини суриштира кетишди. Ҳамма маълумотлар олиниб бўлингач, иккита йигит дарвоза томонга югурди.

Бургут сочини ғижимлаганча, сал нарига бориб ерга ўтирди. Аҳмат аканинг топшириғи билан машиналардан бирининг орқа ўриндиғи олиб келинди.

– Қори ака, – деди Бургут хаста овозда, – тиловат қилиб юборинг.

Қорининг овози янграши билан ҳамманинг боши эгилди. Бургутнинг таранг тортилган асаб толалари бироз бўшашди. Кўзини юмиб, отаси ҳақида хаёл сурди: "Агар шу ерни, отамнинг қабрини обод қилсам, унинг руҳи шод, мендан рози бўлади", дея ўйлади.

Қори тиловатни тугатиб, ҳамма юзига фотиҳа тортгани маҳал Мамаюсуф дўхтирни Бургутнинг иккита йигити судраб олиб келди. Унинг бурнидан аллақачон қон оқиб улгурган эди.

– Нега бунақа қилдингиз, ака? – деди Фаррух иложи борича юмшоқ гапиришга ҳаракат қилиб.

– Ҳалиги, – деди Мамаюсуф дўхтир йиғламоқдан бери бўлиб, – ҳалиги, Марди аканинг жон беришида фақат менинг бир ўзим бор эдим. Ҳалиги, у жон бераётиб, "Қарзимга мана шу уйимни олиб қўяқол", девди. Шунга…

Қолган ёлғон-яшиқ гапларни айтишга унинг тили айланмай қолди.

– Қўйқамоқ қилгин, деганмиди отам?! – деди Бургут қовоғи осилиб.

Мамаюсуф дўхтир нима деярини билмай мум тишлади.

– Отам сиздан битта қўй қарзмиди? – дея сўради яна Фаррух.

Дўхтир "ҳа" дегандек бошини қимирлатди.

– Яхши, – деди Бургут қўллари мушт бўлиб ва йигитларига қаради: – Ҳозироқ ўнта қўй олиб келиб беринглар.

Бу гапни эшитиши билан Мамаюсуф дўхтирнинг шодликдан юраги ёрилаёзди. Шу боисдан ҳам, юзида ним кулги пайдо бўлди.

– Баҳромқул бобо, – деди Бургут қишлоқдошлари қатори бошини эгиб турган одамга юзланиб, – мана, мен отамнинг қарзидан қутулдим. Лекин энди бундан мен қарзимни қандай ундирай?

Чол бошини кўтариб Фаррухга қаради ва унинг қанақа қарз ҳақида гапираётганлигини дарров англаб етди.

– Болам, – деди у юмшоқлик билан, – отангнинг тобутини мана шу қишлоқнинг одамлари кўтаришди. Мамаюсуф ҳам шу одамларнинг қаторидайди. Кўриниб турибди, қўлингдан ҳамма иш келади. Мен сенга бағрикенглик қилсанг, демоқчийдим. Балки шундай қилсанг, отангнинг руҳи ҳам шодланар…

Чол гапини тугатиши билан Аҳмат ака Фаррухнинг елкасига қўлини қўйди ва қулоғига:

– Бобойнинг гапида жон бор, – дея шивирлади. Бургут икки ўт орасида қолди. Мамаюсуфни қўйиб юборай деса, у унинг уйини, қолаверса, ўзини топтаган. Жазолайин деса, бунақа гаплар чиқиб турибди.