Текст книги "Бургут тоғда улғаяди 1-китоб"

– Аҳмат ака, сиз холис хулоса чиқаринг. Лекин ҳозироқ бу ифлос кўзимдан йўқолсин. Умуман, қишлоқда бунинг қорасини кўрмайин, – деди у ёнидаги устозига.

Аҳмат ака бир имо қилган эди, йигитлар Мамаюсуф дўхтирни судраб олиб чиқиб кетишди.

Бургут уй остонасига бошини қўйиб тавоф олди ва ўрнидан турди-да, йигитларига:

– Мана шу жойнинг тупроғи-ю ёғочини кўчириб олинглар-да, оппоқ матога ўраб, мошинага солиб қўйинглар. Кейин ўн-ўн бешта одам топиб келиб, уйни бузинглар, ўрнида бошқа уй қурамиз, – деди.

Йигитлар аввал қўйларни ҳайдаб чиқишди ва Фаррухдан: "Буларни нима қилайлик?" дея сўрашди. Бургут уларга қарамасдан ҳам "билганларингни қилинглар" қабилида қўлини силтади.

– Баҳромқул бобо, – деди Фаррух қишлоқдошининг ёнига бориб, – отамга ҳеч қанақанги маърака қилинмаган бўлса керак-а?

Чол нима деярини билмай, индамасдан бошини эгди. Бундан Фаррухнинг кўнгли ўксиди.

– Ҳеч қурса, жанозаси ўқилганмиди? – дея сўради у алам билан.

– Ҳа, болам, унисини қилгандик. Лекин, кечир, маъракаларини ўтказолмадик.

– Эртага йигирмаси билан қирқини қиламиз, – деди Фаррух хаста овозда ва Аҳмат акага қаради.

Аҳмат ака унинг нима демоқчилигини дарров илғадида, йигитларидан бирини ёнига чақириб, маъракани ўтказиш учун нимаики керак бўлса, ҳаммасини олиб келишни буюрди. Шундан кейин Бургут қабристонга боришини айтди.

Иккита машина яна чанг-тўзон кўтариб, қабристон томон йўлга тушди. Машиналарда ўтирганларнинг ҳаммаси жим эди. Бундан Бургутнинг баттар юраги сиқилди. Кўйлак тугмаларини ечиб, кўкрагини кенгроқ очди. Барибир бўлмади. Сиқилиб кетаверди. Уни зимдан кузатиб кетаётган Аҳмат ака:

– Ажойиб жойлар экан, – деди машина ойнасидан ташқарига қараб. – Мисоли жаннат.

Унинг гапидан кейин бошқалар ҳам ташқарига қарашди.

– Тепада бургут учиб юрибди, – деди ҳайдовчи ёнида ўтирган йигит. – Боя қишлоқдалигимиздаям кўрувдим. Қанот қоқмасдан учаётганди.

Аҳмат ака дарров машина ойнасини туширди-да, бошини чиқариб тепага қаради. Дарҳақиқат, уларнинг тепасида бургут парвоз этар эди. Аҳмат ака ниманидир англагандай бўлди. Лекин бировга чурқ этиб оғиз очмади. Фақат чуқур нафас олиб қўйди.

Машина қабристонга етиб борганидан кейин Фаррух ёнига қишлоқдоши Баҳромқул бобони олди-да, қолганлардан шу ерда бир оз кутиб туришларини илтимос қилди.

Қабристоннинг бир чеккасида дўмпайиб турган қабр бирдан кўзга ташланар эди. Чол Бургутни шу ёққа бошлади. Фаррух беш-олти қадам ташлаганидан кейин оёғидан мадор кетаётганлигини ҳис этди. Шундай бўлсада, чолдан ортда қолиб кетмаслик учун илдамроқ ҳаракат қила бошлади. Қабрга икки қадамча қолганда эса чўккалаб ўтириб қолди. Буни ташқарида қолганларнинг ҳаммаси кўрди. Йигитлардан иккитаси энди у томон югурмоқчи бўлганида, Аҳмат ака уларни тўхтатди:

– Ўз ҳолига қўйинглар.

Фаррух қолган масофани чўккалаб юрганча босиб ўтди ва ўзини қабрнинг устига ташлаганча ҳўнграб йиғлаб юборди.

– Ота!!! – деди у наъра тортиб. – Мен бадбахт ўғлингизни кечиринг. Мен шундай ит бўлмаганимда, сиз ҳозир тирик юрган бўлардингиз, ота-а-а! Ҳаммасига мен айбдорман!

Унинг овози бутун қабристонга таралди. Майин эпкин ҳам бирпас эсишдан тўхтади. Дарахтларнинг шохлари шитирламай қўйди. Гуёки Фаррухнинг фарёди уларни ҳам қайғуга ботириб қўйгандай эди.

– Қабрнинг устига ётиб бундай нола қилиш яхши эмас, – деди қори Аҳмат аканинг ёнига келиб. – Ҳар нарса бўлиши мумкин.

Аҳмат ака кўзини юмиб, "тушунарли", дегандек бошини қимирлатди-да, бир-бир босиб қабристон ичкарисига кирди. Унга қори ҳам эргашди.

Аҳмат ака кўз ёшлари билан тупроқни лой қилган Фаррухнинг секин елкасидан тутиб:

– Тур, болам, – деди паст овозда. Бироқ Бургут қимир этмади.

– Отангнинг арвоҳини безовта қилма, бу дунёга келган одам эртами-кеч барибир кетиши аниқ. Йиғи билан, бунақа ётишинг билан ўзингни бир нарса қилиб қўйишдан бошқа ҳеч нарсага эришолмайсан.

Аҳмат аканинг гаплари таъсир қилиб, Бургут секин чўккалаб ўтирди.

– Тиловат қилинг, ака, – деди Аҳмат ака қорига қараб.

Мозордан чиққанларидан кейин Бургутнинг юраги безовтатана бошлади. Аввал сув ичди. Йўқ, безовталаниши баттар кучайди. Унинг тоққа чиққиси, отаси умрини ўтказган арчазору паст-баланд тепаликларни кўргиси келаверди. Бундан ташқари, яна унинг ўзи ҳам англаб етмайдиган бир куч уни шу томонга тортаверди.

– Тоққа ҳайда, – деди у ҳайдовчига.

Аҳмат ака унинг гапига ҳайрон бўдди.

– Боришимиз керак, у ердаям зиёрат қиладиган жойлар бор, – деди Бургут ва деразадан ташқарига қараб олди.

Орадан ўн беш дақиқача фурсат ўтганидан кейин Бургутга машина жуда секин кетаётгандай туюлиб кетди.

– Ҳайдамайсанми тезроқ! – дея бақириб юборди Фаррух.

* * *

– Тур, кет! Тегинма! Кет, дедим сенга! – дея қичқирди чўпон.

Унинг гапини эшитган Музаффар бирдан югуришдан тўхтади-да, ортига ўгирилди.

– Ҳов, сассиқ чол! – дея бўкирди у отасига. – Ўчиринг овозингизни!

Чўпон унинг гапларини эшитадиган аҳволда эмасди. Ўй-хаёли ит билан қизда эди. Ишқилиб, бўрибосар қизни тишлаб, бир бало қилиб қўймасин-да, деган хавотирда жон-жахди билан югурарди. У Музаффарнинг ёнидан ўтаётганда ҳатто уни кўрмади ҳам. Отасининг қилиғидан жони чиқаёзган ўғил эса унинг оёғини чалиб юборди. Чўпон юзтубан ерга ағнаб тушди-ю, бурнидан қон отилиб чиқди.

– Мараз, оқпадар, – деди чўпон ётган жойида.

Музаффар отасига қараб ҳам қўймасдан, итнинг оёқлари остида деярли чалажонга айланган қизнинг ёнига югурди. Худди шу пайт осмонда, жуда баландликда бургут пайдо бўлган, атрофга чанг-тўзон кўтарганча машиналар тобора яқинлашиб келмоқда эди.

Фаррух иккита одамнинг югурганини, сўнг биттасининг йиқилиб тушганлигини аниқ-тиниқ кўрди-ю, юраги ҳаприқиб кетиб, ҳайдовчига машинани янада тезроқ ҳайдашни буюрди.

Музаффар қизнинг ёнига етиб келганидан кейин итни ҳайдаб юборди-да, Моҳирўйни қўлидан ушлаб секин тор-тиб кўрди. Қиз ҳеч бир сас чиқармади. "Ишқилиб ўлиб қолган бўлмасин", деган хавотирда Музаффар чўккалаб ўтирди-да, қизнинг бошини кўтарди. Қиз ўлмаган, қўрққанидан ҳушидан кетган экан. "Қайтанга шуниси маъқул, кўздан панароқ жойга олиб бориб, ишимни битириб оламан. Кейин ўзидан-ўзи меники бўлиб қолади", дея хаёлидан ўтказган Музаффарнинг қулоғига оёқ товуши эшитилди. У: "Отамам жонимга тегиб кетди", деб ўйлаб, важоҳат билан шу томонга қаради. Унинг кўзи бешолтита одамга тушди. Музаффарнинг бирдан ҳуши бошидан учдию, ўрнидан тура сола қочишга тушди. Шу пайт итнинг ҳургани, ундан кейин эса ўқ овози эшитилди. Бечора ит жон алпозда вангиллаб қолди. Музаффарнинг у ёққа қарашга фурсати йўқ эди. У иложи борича тезроқ арчазорга етиб олишга ҳаракат қиларди.

Фаррух юзтубан ётган қизнинг бошини кўтарди-ю, инграб юборди. Сўнг Моҳирўйни маҳкам бағрига босганча кўтариб олди-да, чўпоннинг кулбаси томон юрди. Йигитнинг жигар-бағрини ҳам қайғу, ҳам шодлик бараварига эзар, ўкириб-ўкириб йиғлагиси келарди.

Юзига муздай сув текканидан кейин Моҳирўй кўзини очди. У тепасида ўзига қадрли бўлган йигит турганини кўрди-ю, қотиб қолди. "Мен ёки туш кўраяпман, ёки аллақачон ўлиб бўлганман", дея ўйлади у.

– Салом, – деди Фаррух жилмайиб паст овозда. Қизнинг ҳам юзида табассум пайдо бўлди.

– Тушимда бўлсаям юзингиздан ушлаб кўрсам майлими? – деди у ҳаяжон билан.

– Сиз туш кўраётганингиз йўқ.

Қизнинг ҳаяжони йигитга ҳам кўчган, у энтикиб-энтикиб нафас ола бошлаганди.

Қиз унинг гапидан ҳайратланди. Кузларини уқаладида, бошини кўтариб атрофга назар солди. Оғзи-бурни қонга бўялган чўпонни, беш-олти бегона одамларни ва чўккалаганча бошини эгиб турган Музаффарни кўрди. Сўнг Фаррухга юзланди:

– Барибир ишонгим келмаяпти.

Унинг гапидан кейин Аҳмат аканинг имоси билан ҳамма йигитлар Бургут билан қизни холи қолдириш учун нарироққа кетишди.

– Мен ўнгингиздаман, – деди Фаррух ютиниб.

Моҳирўй бирдан ҳўнграб йиғлаб юборганча, Бургутнинг бўйнидан қучокдади.

– Сиз номардсиз! Сиз… сиз мени излаб бормадингиз. Сиз билиб туриб мени шундай қийнадингиз, ўзи қидириб келсин дегансиз-да, а!

Фаррух ғайриихтиёрий тарзда қизнинг юз-кўзларидан ўпишга тушиб кетди. Ора-чора унинг "сизни севаман!" деган гаплари эшитилиб турар эди…

Аҳмат ака йигит билан қизнинг бир-биридан айрилолмай ўпишишларини кўрганидан кейин юзини тескари буриб, бир-икки марта йўталди. Бироқ унинг овози ошиқмаъшуқларнинг қулоқларига кирмади. Шундан кейин: "Тағин булар бир нарсани бошлаб қўйишмасин", деган хавотирга борган Аҳмат ака чўпонга қараб:

– Қўйларинг кўпми? – дея бақириб сўради.

Унинг бу сафарги овози бесамар кетмади. Қиз бирдан ўзини тортди-да, йигитнинг юзини икки кафтига олиб:

– Одамлар бор, – дея секин пичирлади.

Шундан кейингина Фаррух қилаётган ишини тўхтатиб, анча нарида турганларга норози нигоҳ ташлади-да, сўнг яна Моҳирўйга юзланди:

– Жоним, мен сизни энди ҳеч кимга бериб қўймайман. Сиз меникисиз. Ҳозироқ никоҳ ўқиттираман.

Унинг сўзлари қизга хуш ёқди. У эркаланиб йигитнинг бўйнидан қучоқлади ҳамда ўзи билмаган ҳолда:

– Ўзимнинг Бургутим, – дея Фаррухнинг лақабини айтди.

Йигит билан қиз ўрниларидан туришиб, уст-бошларини қоқишиб, ўзларига келганидан кейин Аҳмат ака уларнинг ёнига борди.

– Фаррух, – деди у Бургутга, – энди нима қиламиз?

Бургут унинг гапига жавоб беришдан аввал ёнидаги севгилисига қаради-да:

– Бу ерга қандай келиб қолдингиз? – деб сўради.

Бу сўроқ Моҳирўйнинг бошини эгди. Чиройли, қопқора кўзларида яна ёш пайдо қилди. У шундай савол берилишини кутган, янаям аниқроғи, истаган эди. Бу саволга жавоблари ҳам бир талай эди. Аммо вазият шундай бўлади, деб хаёлига ҳам келтирмаганди.

– Сизни қидириб келгандим.

Қизнинг шу жавобининг ўзида бир дунё гина бордай эди.

Буни Фаррух сезди, шу боисдан ҳам қизаринди.

– Анави бу ерда нима қилиб юрган экан? – деди Фаррух Аҳмат акага ноқулай аҳволдан чиқиши учун Музаффарни кўрсатиб.

– Чўпоннинг ўғли экан.

– Ҳа-а, – деди Фаррух аччиқ кулиб, – эсимдан чиққан экан. Мен унинг кимлигини яхши биламан. Нияти нима бўлганлигиниям тушунгандай бўлаяпман. Бу ёққа олиб келишсин. Саломнинг жавоби алик бўлади.

Моҳирўй Фаррухни илк бора кўрганида у оддий чўпон бола эди. Ҳозирги аҳволи эса чўпонникига яқин ҳам бормасди. Бу қизни ажаблантирди. Кўзларига ишонмай, қайта-қайта Бургутга қаради. Ҳатто: "Наҳотки, мен Фаррух деб ўйлаб бошқа бир одамга ихтиёримни топшириб қўйган бўлсам?" – деган хаёлга ҳам борди. Ўзининг хаёлидан ўзи қўрқиб кетди. Аммо хавотирининг умри узоққа чўзилмади.

– Ит, нима эди ниятинг?! – деди Фаррух Музаффарни олиб келганларидан кейин.

– Ҳамма айб менда, – деди чўпон бошини эгиб, – раиснинг гапига кириб, одам қуригандай шуни етаклаб келибман.

– Раис?! – деди Бургут ҳайрон бўлиб.

– Ҳа-а, раис келиб: "Озгина хизмат бор шаршарада", девди. "Ўрнингизга одам қўйиб тезроқ етиб боринг", деганди. Мен бориб Музаффарни олиб келсам, Бобик бу қизни, – дея чўпон Моҳирўйни кўрсатди, – арчалар орасидан топиб олибди. Итдан ажратиб олиб, ювиб-тараб уйига кузатиб қўймоқчи эдим. Киспирушдан бўган Музаффар қўйиб юбормаймиз деб туриб олди…

– Хўш, кейин-чи, – деди Бургут қовоғи уйилиб.

– Кейин… – чўпон қолган гапларни айтолмади. – Фаррухжон, шундай катта одам бўп кетибсан. Бизлар бир кичкина одамлармиз. Отангнинг олдида қарздор эдим. Менинг ўзим хохдамагандим чўпон бўлишни, раис қўймади-да. Сендан илтимос, бир марта боламнинг айбидан ўт. Мени оёғимга чалиб йиқитди, бурнимни қонатди.

Нима қилса мени қилди. Отасиман, шунақа бемаза тарбияни ўзим берганман…

Чўпоннинг кўзларидан ёш сизиб чиқди. Букилган қадди баттар букилди. Ортиқ сўз айтолмай қолди.

– Ўзининг отасигаки қўл қўтарган экан, бунақа боланинг боридан йўғи афзал. Яхшики, биз ўз вақтида келиб қолдик, – деди Аҳмат ака нафрат билан Музаффарга тикилиб.

– Илтимос, акажонлар, – дея чўк тушиб ялина бошлади чўпон, – ўла-ўлгунимча хизматларингда бўлай. Буни кечиринглар.

– Ҳали буни бирон нима қиламиз дедикми?! – деди Бургут. – Нега ҳалитдан кечирим сўрашга тушиб кетдингиз?

– Ота-а! – деди ўқрайиб Музаффар. – Мен эркакман. Тоғнинг боласиман, худди Фаррухга ўхшаб, сиз буларга ялиниб, обрўйимни тўкманг… Кечагина Фаррухнинг ўзи ким эди? Бизга ўхшаб қўйларнинг орқасидан югуриб юрарди. Атрофига беш-олтита одамни тўплаб, зўравонлик қилмоқчими? Қизни мендан тортиб олмоқчими? Эркак бўлса чиқсин яккама-яккага, ким зўр бўлса қиз шуники…

Бургутнинг йигитлари бирдан ҳаракатга тушиб қолишди.

– Шошманглар! – дея уларни тўхтатиб қолди Бургут.

– Биринчидан, – деди кейин Музаффарга юзланиб, – Моҳирўй менинг севган қизим бўлади. Бу ҳақда гапириш у ёқда турсин, салгина бемаза хаёлга борган одамнинг калласини сапчадай узиб оламан. Сен бўлсанг, шу ожизага кучингни кўрсатмоқчи бўлгансан. Шунинг ўзигина сени соғ қўймаслигимга етиб ортади… Лекин сен мендан эркакликни талаб қилиб турган экансан, мен розиман яккама-якка олишишга. Бу олишув жон чиққунга қадар давом этади.

– Керакмас, – дея унинг ёнига эмаклаб келди чўпон, – бу аҳмоқлик қилиб қўйди, ҳозироқ кечирим сўрайди.

– Ота-а-а!!! – дея бақирди Музаффар бор овозда. – Ялинманг дедим бу ялангоёққа, ҳозир ўзим суробини тўғрилаб қўяман.

* * *

Турғун Ғаниевич қидириб борган уйда ҳеч ким йўқ эди. У ўн дақиқадан мўлроқ вақт эшикни тақиллатиб турди. Сўнг энди ташқарига чиқаётганида Тўйчига рўбарў келиб қолди.

–Ассалому алайкум, – деди Тўйчи тавозе билан. Амаддор бу йигитни аввал бир неча марта кўрган бўлса-да, эсидан чиқариб қўйган эди. Бир оз унга тикилиб турганидан кейин саломига алик олди.

– Биз томонларга ташриф буюришингизни билганимда, ўзим сизни кутиб олган бўлар эдим, – деди Зулайҳонинг жазмани ялтокданиб.

– Қаерда турасиз, ука? – деди Турғун Ғаниевич муғомбирлик билан.

Ёш бўлса-да, Тўйчи ҳам бировга ичидагини билдирадиганлар хилидан эмасди. Амалдорнинг саволи ҳали лабидан охиригача учмай туриб, жавоб унинг миясида пишиб улгурганди.

– Мен бу ерда турмайман. Хотиним шу уйнинг адресини берувди. Ўзингиз биласиз-ку бу аёлларни. Ҳали уларга кийим-кечак тикадиган аёл керак бўлиб қолади, ҳали бошқаси. Тўйдан кейин палакат босиб бир-икки марта айтганини қилгандим. Мана, шўрим қуриб турибди. Ҳар икки кунда жуда зарур иши чиқиб қолади. Худди ёниб кетаётгандай, қилмаса бўлмасмиш шу ишни, – дея илжайиб беўхшов ёлғон-яшиқ гапларни қаторлаштириб ташлади.

– Тикувчи аёл дедингизми? – дея сўради Турғун Ғаниевич нимадир эсига тушиб қолгандай. – Тикувчи аёл шу ерда турадими?

Амалдорнинг бу саволидан кейин Тўйчининг ранги бир оз оқарди. Унинг шу оқаришиданоқ Турғун Ғаниевич Зулайҳонинг жазмани қандайдир унга маъқул келмайдиган иш билан шуғулланишини гумон қилди.

– Тикувчи бу ерда турмайди, – деди Тўйчи ўзини-ўзи мажбурлаб куларкан, – шунчаки тикувчиларга хотинларнинг иши кўп тушишини айтмоқчи эдим, холос.

– Тўғри, – деди мийиғида кулган амалдор ҳам, – эсимга келмаганини. Майли, шошиб тургандим.

Тўйчи Турғун Ғаниевич билан хайрлашганидан кейин учинчи қаватта кўтарилиб, уй эшиги олдида бироз туриб қолди. "У бу ерда нима қилиб юрибди? У ҳеч қачон шунчаки келмайди. Биронта гап чиққанки, югурдакларини ҳам қўйиб ўзи келган. Ҳозироқ хотинига телефон қилиб, нима гап-сўзлигини билиб оламан. Яна йўқ жойдан бошимга бало орттириб олмайин", дея хаёлидан ўтказди ҳамда секин қулфга калит тиқди-да, буради. Унинг ўзи ҳам билмайдиган бир куч, эҳтиёт бўлишга, калит буралаётганда ҳам сас чиқартирмасликка ундаётгандай эди. Шу боисдан ортига қайтиб келиб, унинг қайси уйга киришини билиш учун пойлаб турган амалдорни сезмаса-да, оҳиста эшикни очди ва ортига бир қараб қўйиб уйга кирди. Аммо Турғун Ғаниевич барибир унинг қайси хонадонга кирганлигини кўриб қолди-да, мийиғида кулиб қўйиб, ортига бурилди.

Хўжайиннинг бошқа бир манзилга чақириши Бахтиёрни ажаблантирди. Аммо айтилган жойга бормасдан иложи йўқ эди. Буйруқ берилдими, бажарилиши шарт. У икки йигитини олиб, тезда манзилга етиб келди.

– Биласанми, – деди амалдор Бахтиёрни кўрганидан кейин, – мендан яхшигина изқувар чиқар экан.

– Наҳотки ўзингиз изқуварлик билан шуғулланаётган бўлсангиз?

– Энди, ука, баъзан шунгаям мажбур бўлиб қоларкансан, – деди Турғун Ғаниевич ва рўпарасидаги уйнинг учинчи қаватини кўрсатди. – Шу ерга бир йигит кириб кетди. Ими-жимида дачага олиб боринглар. Мен сенларни ўша ёқда кутаман.

Тўйчини қўлга олиш унчалик ҳам қийин бўлмади. Бахтиёрнинг йигитларидан бири қиз бола овозида яхшигина гапиришни билар эди. У эшикни тақиллатди-ю, четга турди, эшик тирқишидан қараб ҳеч кимни кўрмагач, "Ким у?" дея сўраган Тўйчига қиз боланинг ниҳоятда майин, ширали овозда "Шерали аканинг уйларига тўғри келдимми?" дея савол билан жавоб қилди. Қиз зотини хуш кўрувчи Тўйчи бирдан эшикни очди-ю, учта барзангидай йигитни кўриб ҳуши бошидан учаёзди.

– Сиз… Сизларга ким керак? – дея олди у дудуқланиб.

– Бизга сен керак эдинг, – дея иржайди йигитлардан бири ва Тўйчининг биқинига пичоқ тиради. – Шовқин кўтармасдан олдимга туш.

Тўйчи уларнинг айтганини бажармасдан иложи йўқ эди.

Амалдорнинг иккита дала ҳовлиси бор эди. Бирида у дам оларди. Иккинчисида ҳар хил қалтис ишлар бажарилар, Тўйчига ўхшаган одамларнинг тақдири ҳал қилинарди.

Турғун Ғаниевич у ерга борганидан кейин пиво ичиб каравотда кўзини юмганча хаёл суриб ётди. Орадан йигирма дақиқага яқин вақт ўтмасидан Бахтиёр йигитлари билан бирга етиб келди. Уларнинг орасида Тўйчи ҳам бор эди. У барзангилар биқинига пичоқ тираганларидаёқ улар кимнинг одамлари эканликларини қисман англаб етганди. Аммо амалдорни кўргунча бунга ишониб-ишонмай келаётган эди.

– Ие, – деди ўзини гўлликка солган амалдор тутқунни ёнига олиб келишганларидан кейин ўрнидан туриб, ўтираркан, – сен билан яна кўришиб қолдикми? Лекинчи, сен менга ёқиб қолдинг, чунки яхши эртак айтаркансан. Бунақа эртакни айтиш ҳамманинг ҳам қўлидан келавермайди.

Тўйчи нима деярини билмай қолди. Шу боисдан ҳам бошини эгди. Юзи қизарди.

– Бунга стул олиб келинглар, шундай меҳмонни тик оёқда қолдириш одобдан эмас, – деди Турғун Ғаниевич киноя билан.

Тўйчи келтирилган стулга қўрқа-писа ўтирганидан кейин амалдор унга еб қўйгудек тикилиб:

– Кимсан? – дея сўради.

– Ҳалиги… ҳалиги, – дея Тўйчи энди гап бошлаган эди, амалдор уни силтаб ташлади:

– Чайналмай гапир. Ўша сен кирган учинчи қаватдаги уй кимга тегишли? – деди.

– У… у битта қариндошимизнинг уйи. Мен ҳар-ҳар замонда бориб тураман.

– Яхши. Ўша ҳар-ҳар замон борганингда нима иш қиласан у ерда? – деди Турғун Ғаниевич пешонасини қашлаб.

– Дам олиб, чиқиб кетаман.

– Ким билан?

Бу саволга Тўйчи нима деб жавоб қайтаришни билмай қолди.

– Сендан сўраяпман, ит! – деди Турғун Ғаниевич жаҳл билан. – Агар яна бир оғиз ёлғон гапирсанг, тилингни суғуриб оламан.

Ростини айтса, аҳволи нима кечишини яхши билган Тўйчи, энди ёлғон ҳам гапиролмасди. Чунки у Зулайҳо ҳамма гапдан буни хабардор қилган бўлса керак, дея ўйлаётган эди. У боя уйига кирганида вазиятни билиш учун Зулайҳога уч марта қўнғироқ қилди, аммо уёқдан ҳеч ким кўтармади. Шу боисдан ҳам ҳозир нима деб жавоб қилишини билмай азобланар эди.

Тўйчининг мум тишлаб қолганидан амалдорнинг баттар жаҳли чиқди. У ўрнидан туриб секин тутқуннинг ёнига келди-да, кутилмаганда жағига мушт туширди. Тўйчи столга қўшилиб орқасига қулади. Бирдан бурнидан қон сизиб чиқди.

– Боя тилинг бурро эди-ку, – деди Турғун Ғаниевич ҳеч нарса бўлмагандай муштини силаб. – Гапир, Достон бугун сенинг уйингга келганмиди?

Бу гапни эшитганидан кейин Тўйчи сал енгил тортди. Боиси, амалдор уни бошқа масалада бу ерга олиб келган. Ҳозир озгина таъзирини бериб, қўйиб юборади. Чунки Достон билан у ҳеч қандай алоқа боғламаган эди. Аммо жияни бундан икки кун бурун қандайдир бойвачча бола билан танишганлигини айтганди. "Ҳаҳ, ақлсиз бола, барибир ёшлигингга борибсан-да", дея хаёлидан ўтказди Тўйчи ва титраб-қалтираб:

– Акажон, мен унақа болани танимайман, ўлай агар. Агар ёлғон гапирсам, теримни шилиб, сомон тиқсангиз ҳам майли, – деди.

– Бўлмаса Достон энангникидан биладими сенинг уйингни?! – деди амалдор унга ўқрайиб.

– Тўғриси, мен шаҳарда икки кундан бери йўқ эдим. Бу ерга ким келиб кетганидан хабарим йўқ. Балки жияним билар. Уям шу ерга тез-тез келиб туради. Мен борибоқ сўраб кўраман. Кимлар келганлигини билиб, сизга айтаман, – дея шошиб гапирди Тўйчи.

– Ҳали сенинг жиянинг ҳам борми? Худди ўзингга ўхшаган, шундайми? – деди амалдор ва йигитларга уни калтаклашни буюрди.

Йигитлар айнан шундай буйруқни кутиб ўтиришган эдилар. Бирдан ишга киришиб кетишди. Икки дақиқа ичида Тўйчининг соғ жойи қолмади.

– Ҳаммасини айтаман! Урманглар! Битта қолдирмай айтиб бераман! – деди зарбаларга ортиқ бардош беролмай қолган Тўйчи.

– Ана, мулла бўлдинг, – деди амалдор мийиғида кулиб, қўл ишораси билан йигитларни уришдан тўхташларига ишора қиларкан.

– Достон деган ўғлингиз борлигини хотинингиздан эшитгандим, – деди-ю, шу гапи билан қовун тушириб қўйди Тўйчи.

– Ни-ма?! – деди кўзи олайиб кетган амалдор. – Менинг хотинимни қаердан танийсан?!

Хол қўйиб қўйганлигини сезган Тўйчининг тили калимага келмай қолди. Бутунлай қахр отига минган Турғун Ғаниевич:

– Бахтиёр, бунинг терисини тилиб, туз бос! – дея бақириб юборди.

Йигитлардан бири Тўйчини маҳкам ушлади, иккинчиси туз олиб келди. Бахтиёр эса ёнидан пичоқ чиқариб, айбдорнинг қўл терисидан озгина жойини кесди. Ярага туз босилгач Тўйчи ўтирган жойида сапчиб кетди.

– Итдан тарқаган! – дея бўкирди амалдор. – Ҳаммасини энди айтиб берасан. Сенда кўп гап борга ўхшайди!

Азоб барибир ўз ишини қилмасдан қолмади. Тўйчи худди булбулигўёдай сайрашга тушиб кетди.

– Унинг ўзи мени қўймайди. Ҳар-ҳар замонда уйга келиб, қондиришимни талаб қилади. Эвазига пул беради…

Унинг гапларини амалдор ортиқ эшитиб туролмади. Бахтиёрнинг қўлидаги пичоқни олди-ю, Тўйчининг бўғзига тортиб юборди. Тутқуннинг томоғидан отилган қон Турғун Ғаниевичнинг ҳамма ёғини қип-қизил рангга бўяди. Тўйчи ерга ағанади-да, бироз типирчилаб ётганидан кейин хириллаб-хириллаб жон таслим қилди. Аммо амалдор бу билан ҳам қаноат ҳосил қилмай, яна унинг бешолти жойига пичоқ урди. Сўнг:

– Ҳаммангни ўлдираман!!! – дея наъра тортганча, қўлидаги пичоқни улоқтириб юборди.

* * *

Ўғлини тинчитиб ухлатганидан кейин Зулайҳонинг юраги безовта ура бошлади. Эшикка чиқди, уйга кирди. Йўқ, барибир кўнгли жойига тушмади. Шундан кейин ошхонага кириб пиёлани тўлдириб ароқ қуйди-да, ичиб юборди. Бироқ унинг ҳам таъсири бўлмади. "У уйга бордими, демак, эрим барибир ниманингдир исини олади. Иссиғим борида этагимни ёпиб, бирон жойга қочиб қолганим маъқул. Ўша ёқдан Москвага унинг қилмишлари ҳақида хабар бераман. Ундан кейин ўзи билан ўзи овора бўлиб қолаверади. Мен эса аввалгидек яшайвераман… Менга отам яшириб кетган тиллолар ҳам бир умрга етиб ортади", дея хаёлидан ўтказди у. Сўнг шошилганча кийимларини йиғиштирди-да, хизматкор аёллардан бирини чақириб, кўчадан такси ушлаб келишни буюрди.

Икки жомадон нарсалар машинанинг юкхонасига ортилганидан кейин Зулайҳо ҳайдовчига қўшни шаҳарга ҳайдашни айтди. Таксичи саросималаниб қолди.

– Қўрқмасдан юраверинг, – деди аёл илжайиб, – ҳаққингизни икки баравар тўлайман.

Шундан кейин ҳам ҳайдовчи иккилана-иккилана йўлга тушди.

Қўшни шаҳарда аёлнинг Холида исмли аммаси пиёниста эри Санжар алкаш билан турар, Зулайҳонинг отаси тириклигида уларникига тез-тез келишар, турли баҳонаи сабаблар билан пул-мул олиб кетишарди. Ўша пайтлари ҳам амманинг эри ичарди. Бироқ хотинидан акаси боис қўрққанлиги учун ўзини бироз тияр эди. Хотинининг акаси ўлганидан кейин эса бутунлай ўзини қўйиб юборди. Агар текин бўлса, ётиб қолгунча ичадиган аҳволга келди. Амманинг жиғибийрони чиқиб, бир неча марта ажрашмоқчи бўлди. Лекин ўйлаб қараса, вақт ўтган. Энди ажрашгани билан бирон нима ўзгариб қолмайди. Боз устига, уларда фарзанд ҳам бўлмади. "Алкаш, пиёниста бўлсаям борига шукр. Йўқ бўлганда нима қилардим? Битта ўзим сўппайиб яшардимми? Ичувчи бўлсаям беозор-ку, бир хилларда шуям йўқ", дея хаёлидан ўтказарди амма ҳар сафар эрини кўрганида. Улар Зулайҳонинг отаси ўлганидан кейин ҳам бир-икки марта акани йўқлаш баҳонасида келишди, аммо ҳокимиятни бутунлай қўлга олган куёв – Турғун Ғаниевич уларни очиқчасига қувиб солди. "Мен сенларга ўхшаган қариндошлардан кечдим. Қайтиб оёқларингни босманглар", деди у. Шу-шу улар ўзларининг борлигиниям-йўқлигиниям билдирмай кетишди.

Зулайҳо аммасининг қучоқ очиб кутиб олишига имони комил эди. Сабаби – унда юз мингга яқин пул бор. Бу пуллар билан эр-хотин ўлгунларича яшаши мумкин. Бундан ташқари, итдай хизмат қилишга ҳам тайёр.

У ўйлагани тўғри чиқди. Бутунлай харобага айланган уйдан чиқиб келган Холида кампир жиянини кўргач, хурсандлигидан йиғлаб юборди. Сўнг оёқлари майишиб, ўтириб қолди. Бундан Зулайҳонинг ғаши келди. Аммо буни билдирмасликка ҳаракат қилиб, аммасини қучоқлаб олди. Амма-жиян озгина йиғлашиб олишганларидан кейин бир-бирини суяшиб, уйга киришди. Тўрда тўшак қилиб ётиб олган Зулайҳонинг поччаси қайинсинглисини кўриши билан тескари ўтирилди.

– Бир ҳафтадан бери туз тотмайди. Аҳволи оғир, – деди амма кўзида ёши билан.

Аммасининг гапига жавобан Зулайҳо "Қутулишингизга озгина қолибди-да", деб юборай деди. Ҳар қалай, вақтида тилини тишлади ва хаёлидаги гапнинг ўрнига:

– Насиб бўлса, тузалиб кетади, амма, хавотир олманг, – деди киноя билан.

Етмишдан ошиб қолган кампир қаёқдан ҳам кинояни тушунсин, эрига нисбатан илиқ гап айтган жиянини алқашга тушиб кетди:

– Худоё худованда, айтганинг келсин. Акагинамнинг сендай авлоди борлигидан бошим осмонда, афсус, акам сендан бошқа фарзанд кўрмади. Кўрганида бир уй тўлиб ўтирардик. Ишқилиб, умринг узун булсин…

– Аммажон, сиз соғ бўлсангиз бўлди, қолган ҳамма нарсалар ўз-ўзидан бўп кетаверади. Келинг, ўтиринг, – дея Зулайҳонинг ўзи кўрпача ёзишга тушиб кетди.

Холида кампир унинг қўлидан кўрпачани олмоқчи бўлди. Лекин у унамади. Кампир дастурхон олиб келгани чиқиб кетганида шу пайтгача тескари қараб ётган Санжар чол жувон томонга қаради-да:

– Ичишга бирон ниманг борми? – дея сўради шивирлаб.

– Эсим қурсин, – деди Зулайҳо бошини ушлаб, – шунга қолганда склерозлик қилибман, почча.

– Бўлмаса аммангга пул бер, битта вино олиб келсин. Бўлмаса ҳозир ўлиб қоламан.

Зулайҳо кулди. "Дардинг бошқа экан-ку, сассиқ чол, – дея хаёлидан ўтказди. – Аммам бўлса сени касал бўп қолди, деб куйиб-пишиб ётибди".

– Аммамни нима қиласиз, менинг ўзим оёғим чаққон, чопиб бориб олиб келаман, – дея ўрнидан турган Зулайҳо: "Ичмай ҳар бало бўлгур", деб ичида қарганиб қўйди.

У эшик ёнида аммасига урилиб кетишига сал қолди. Бечора кампир бор-йўғи биттагина нонни дастурхонга ўраб олиб келаётган экан.

– Вой, нега турдинг? – деди кампир жиянига мўлтиллаб қараркан.

– Сиз уйга кириб ўтириб тураверинг. Менинг ўзим ҳозир поччамни даволаб қўяман, – деб Зулайҳо ташқарига чиқиб кетди.

У қўлида нон, қанд-қурс, гўшт ва бир шиша ароқ солинган пакетни кўтариб келганида кампир мук тушиб ўтирар, қайнсинглисининг йўлига кўз тикиб тоқати тоқ бўлганидан бир-икки марта сўкинишга ҳам улгурган Санжар чол хотинини ҳайрон қолдириб ўрнидан турган, уй ичида қадди букилганча у ёқдан-бу ёққа юриб турар эди. Зулайҳони кўриши билан чолнинг кўзи чақнаб кетиб, ютиниб олди-да:

– Олдин анавини чиқариб қўй дастурхонга, – деди ҳовлиқиб.

Зулайҳо пакет ичидагиларни шошилмасдан чиқара бошлади. Ароқни эса энг охирида олди. Бунгача чол адойи тамом бўлаёзди. Шишани кўрган заҳотиёқ ҳали у дастурхонга қўйилмасидан икки қўллаб унга ёпишди.

– Ўзимнинг жононим, тиниқлигингдан аканг айлансин, – деди ва шишани бир-икки марта ўпиб ҳам қўйди.

Кампир унинг қилиқларига ҳечам ажабланмади. Зеро, у эрининг бунақа гапларини илгари жуда кўп эшитган. Келтирилган гўштдан биронта иссиқ таом тайёрлаш учун амма билан жиян чиқиб кетишлари билан Санжар чол бирдан шишанинг оғзини очди.

– Сени неча кунлардан бери кўрмайман. Мени адойи тамом қилдинг-ку, – деди у шишага қараб кўзида ёш билан, қултиллатиб пиёлага қуяр экан. – Овозгинангга жоним садақа, қулт-қулт.

Зулайҳо билан аммаси таомни тайёрлаб кириб келишганида чол аллақачон "ширингина" бўлишга улгурган, бор-йўғи икки пиёлагина ичилган шишани қучоқлаб олганча қўшиқ айтиш билан овора эди.

– Поччам отдай бўп кетибдими? – деди Зулайҳо аммасига қараб.

– Буни қара-я, дорисини сен биларкансан. Энди қачон ётиб қолса сени чақираман.

Санжар чол ҳар қанча маст бўлмасин, айнимади. Қайтанга ҳар хил латифалар айтиб, амма-жиянни кулдириб ўтирди.

Тамадди ниҳояланганидан кейин Зулайҳо Холида кампирга беш-олти кун туришини айтиб, бошқа хонага ўтдида, кийимларининг ҳаммасини жомадонидан чиқариб, уй бурчагига авайлаб тахлаб қўйди. Чунки иладиган ҳеч нарса йўқ эди. Сўнг эри тўғрисида аввал ёзганларини олиб ўқиб чиқди. Кўнгли тўлмади, нимадир етмаётгандай туюлаверди. Шу боис, бошқатдан ёзишга тушиб кетди.

* * *

…Йигитнинг нафрат тўла гаплари Фаррухнинг юрагига наштар санчгандай бўлди. Бургут ғазаб билан Музаффарга яқинлаша бошлади. Рақиб бироз орқага тисарилиб, хунук иржайди ва яқинлашиб келаётган Бургутнинг кўкрагини мўлжал қилиб сакраб тепмоқчи бўлганида Фаррух чап бериб қолди-ю, тезлик билан рақибининг жағига мушт туширишга улгурди. Музаффар бўртиб чиқиб турган тошга орқа мияси билан урилдию, типирчилаб, жон берди. Чўпоннинг ўкириб юборган овозини Бургутнинг йигитларининг ҳайқириқлари-ю қарсаклари босиб кетди.

– Бас! – дея қичқирди Фаррух.

Бирдан ҳамма тинчиди. Бургут чўк тушганча сочини ғижимлаб, айюҳаннос солаётган чўпоннинг ёнига келдида:

– Мен хоҳламагандим. Кечиринг, – деди.

Чўпон йиғлашдан тўхтамай, қарғана бошлади:

– Сенгаям боққан бало бордир…

Унинг гапидан Аҳмат аканинг жони чиқиб кетди.

– Нималар деяпсан? Ўғлингнинг ўзи шуни истади-ку, ўзига-ўзи орттириб олди-ку, яна сен бировни айбдор қилаяпсанми?!

Чўпон унга жавоб қилмади.

– Кўйинг, – деди Аҳмат аканинг елкасидан тутган Бургут. – Кетдик.

Машиналар қандай тез пайдо бўлган бўлса, худди шундай тезликда кўздан ғойиб бўлди. Чўпон ити билан ўғлининг жасади ёнида ёлғиз ўзи бош эгганча қолаверди.

Қишлоқда Фаррухнинг ваҳимали пайдо бўлиши шовшув бўлиб кетди. Биров у деди, бошқаси бу деди. Ишқилиб, кимки эсини танийдиган бўлса, билганича фол очди. Фаррух кетган томонда тўсатдан чўпоннинг ўғли ўлиб қолиши эса Бургутнинг қишлоқдошлари юрагига қўрқув уруғини сочди. Ҳамманинг гумони Бургутдан эди. "Аламини олган. Битта чўпонлик деб Фаррух одам ўлдирган экан, демак, унинг кўзига кўринмаган маъқул", дейишди баъзилар. Аммо чўпон бундай тахминларнинг ҳаммасини инкор этди. "Ўғлим бўрини қуваман, деб оёғи сирпаниб кетди-да, боши билан тошга тушди", деди у. Гарчи шундан кейин ваҳима бироз пасайган эса-да, айримларнинг қўрқуви барибир юракни тарк этмади.

Чўпоннинг оғзидан раис ҳақидаги гапни эшитганида Бургутнинг сочлари тиккайган, ҳамма нарсани ташлаб югуриб боргиси, ўзини минг бир балоларга гирифтор қилган одамни қиймалаб ташлагиси келган эди. Аммо Музаффар унинг ниятини бироз орқага суриб юборди. Шу боисдан ҳам Бургут машинага ўтириши билан ҳайдовчига шаршара томон ҳайдашни буюрди.

Моҳирўй Фаррухнинг мақсади нима эканлигини билмаса-да, кўнгли қандайдир нохушликни сезди. "Қўйинг шуларни, яхшиси, орқага қайтайлик", деб айтмоқчи бўлди. Аммо қўрқди. Фаррух Музаффар билан рўпара бўлганида, бир гап билан атрофдагиларнинг попугини пасайтириб қўяётганида нимасинидир дадасига ўхшатиб юборди. "Наҳотки биттасидан қутулиб, иккинчисига тутилган бўлсам? Булар нега тинчгина яшашни исташмайди", дея хаёлидан ўтказди. Бироқ бу ўйларнинг биронтаси ҳам унинг Бургутга бўлган оташин муҳаббатини совута олмади.