Текст книги "Дарё"

– Операция… шаҳарда, ўзимизда. Хусусий балниса бор экан-ку. «Кўз зиёси» деган.

Шамсиддинов кетаётган жойида тўхтаб, Бердиқулга «жиннимисан?» дегандай қаради:

– «Кўз зиёси»нинг бунга нима алоқаси бор? Мен сизни тушунмаяпман, Бердиқул ака.

– Духтир билан гаплашдим, – шошиб изоҳ берди Бердиқул. – Операция қиламан, гарантия бераман, деди.

Дўхтирнинг аччиғи чиқди:

– Кўз дўхтирининг кўкрак ракига нима алоқаси бор, Бердиқул ака? Нима, одамни мазах қиляпсизми?

Бердиқул гарангсиб қолди:

– Қанақа рак?

Шамсиддинов тутақиб кетди, юзинг-кўзинг демай Бердиқулни жеркиб берди:

– Сиз ўзи одаммисиз, ака? Фарзандмисиз? Онангизда кўкрак саратони аниқланган. Оғир формаси. Мана, эсон-омон қайтибсиз, уч ойдан бери ҳеч бўлмаса уч дақиқа вақт топиб, онангизнинг соғлиғи билан қизиқмадингизми?.. – Доктор жаҳл билан қўл силтади: – Э, одамнинг ҳар нарса бўлгани яхши! Бўлди, эртагаёқ ўзимизга оборинг. Ўзимиз машинада Тошкентга жўнатамиз. Сиз ёнларида ўтирсангиз бўлди! Сиздан бошқа нарса талаб қилинмайдиям!

Шамсиддинов нималарнидир тўнғиллаганча кетди-борди. Бердиқул анграйиб қолаверди…

«Гап бу ёқда экан-да…»

Бердиқул ҳовлига қайтиб кирди.

Қўлида дори-дармонлар тутган, бирдан қариб қолгандай қадди букчайган Бердиқул онаси ўтирган хонага ўтди.

Солиҳа эна сергак эди.

– Иш сўрашга бораман деётгандинг-ку, болажоним, бормадингми?

– Эна… – томоғи қуруқшаб кетган Бердиқул дориларни онасининг ёндига қўйди. – Булар сизга экан.

Солиҳа эна дориларни пайпаслаб кўрди:

– Духтир болам ташлаб кетдими? Сенга тўғри келиб қолганини. Шу… сал шамоллагандим. Кампир одам қийналмасин деб дори-пориларни ўзлари бериб кетишади, барака топгурлар…

– Эна… – изтироб билан шивирлади Бердиқул. – Мен ҳаммасини биламан, эна. Нега… нега бундай қилдингиз?

Бир неча лаҳзалик сукутдан сўнг Солиҳа эна нурсиз кўзларини енгида артди:

– Болажоним, келинам кетиб қолди… Уни айбламайман… Лекин… менга бир нарса бўлиб қолса… ҳувиллаган уйга бир ўзинг кириб келасанми деб қўрқдим. Сен келгунча… судралиб бўлсаям юраман дедим ўзимга ўзим… Мана, худога шукр, шу ниятимга етдим. Энди бу ёғига худо пошшо…

Бердиқул титраб кетди.

– Эна… сиз тузалиб кетасиз… Сизни… Москвага обораман… Ҳиндистонга… Албатта тузаласиз…

– Болажоним-эй, – тишсиз оғзини очиб кулди Солиҳа эна. – Энди бу ёғига тўримдан гўрим яқин. Мана, худога минг қатла шукр, эсон-омон қайтганингни кўрдим. Армоним йўқ, болам. Энди шу уйда келинимни кўрсам, худо насиб қилса, неварамни бағримга боссам, дунёда мендан бахтли одам бўлмайди, болажоним… Сен энди мени эмас, ўзингни ўйла, болам, ўзингни. Энди менга аперасанинг нима кераги бор? Бу ду-нёда ким абадий қолибдики… Олтмиш беш йил ёруғ дунёни кўрдим, тўйиб-тўйиб кўрдим. Бунинг олдида тўрт йил нима деган гап…

– Эна…

– Сен боравер, болам. Бу дорилар менга ёд бўлиб кетган. Ўзим керак пайтда керагини ажратиб олавераман. Ҳеч ўйланма. Мени ўйлама…

Бердиқул маст одамдай гандираклаб хонадан чиқди, дарвоза томон юрмоқчи бўлди, аммо бунинг ўрнига бўм-бўш молхонага кирди-ю, пичан устига қулади. У ёқасини маҳкам тишлаганча титраб-қақшаб, овозини чиқармасликка уринган ҳолда гавдаси силкиниб-силкиниб бўзлаб юборди:

– Энажон… энажон…

* * *

Дилшод бетон йўлга чиққани маҳал телефони жиринглаб қолди.

Мансурнинг хавотирга тўла овози эшитилди:

– Қаердасан, ўртоқ?

– Йўлдаман.

– Қайси йўлда?

– Тошкент йўлидаман.

Мансур баралла кулиб юборди:

– Шунақа демайсанми, ўртоқ! Оқшомги гапларингдан кейин айбни бўйнига олиш учун милисага боряптими деб қўрқиб кетибман. Кечаси юрагимни ёриб юбординг аммо-лекин.

– Бугун бир дам олмоқчиман. Ҳеч нарсани ўйламай.

– Жуда тўғри қилибсан, ўртоқ, жуда тўғри қилибсан. Менам ўзи сендан шуни илтимос қилмоқчи бўлиб тургандим. Ҳеч нарсани ўйлама. Ҳаёт гўзал.

– Айтгандай, таклифимни ўйлаб кўрдингми? Рози бўлсанг, бугун балиқчалардан хабар оласанми? Бўлғуси бош директорсан, ахир!

– Бунақа таклифга йўқ деб бўлармиди? Аммо-лекин бугунга биттаси билан бир оз балиқ гаплашиб қўйгандим. Шуни сотай. Эртадан бошлаб хизматингдаман.

– Раҳмат, ўртоқ. Мени жуда хурсанд қилдинг. Кўрасан, ҳали ҳамма ишларимиз зўр бўлиб кетади!

– Зўр ҳам гапми!

– Омон бўл. Кечқурун қайтиб келаман, гаплашамиз. Хайр…

«Малика» гўзаллик салони шаҳар марказида жойлашган экан. Дилшодни қўғирчоқдай кийиниб олган қиз мулозамат билан қарши олди.

– Марҳамат. – У рангли журналлар ташлаб қўйилган стол ёнидаги креслога ишора қилди. – Эркаклар сартароши ўн беш дақиқада бўшайди. Ўшангача сиз бемалол чой ёки қаҳва ичиб, журналларни ўқиб ўтиришингиз мумкин. Агар хоҳласангиз, телевизорни бошқа каналга қўйиб бераман.

– Йўқ, йўқ. Биласизми, менга Маликахон керак эдилар.

– Сизнинг келишингиздан уларнинг хабарлари борми?

– Албатта.

– Ким деб айтай?

– Дилшод. Дилшод менинг исмим.

Қиз, афтидан, фамилия ҳам айтилишини кутиб бир муддат кутиб турди, аммо йигитдан бошқа садо чиқавермагач, кейинги аниқлаштирувчи саволини берди:

– Кечирасиз, қайси ташкилот ёки корхонадан деб айтай?

– Менми? Мени… Муҳиддин аканинг ўғиллари деб айта қолинг.

Қиз эслади:

– Ҳа, «Муҳиддин энд санз» корпорациясиданми?

Дилшод кулиб юборди:

– Йўқ, шунчаки Муҳиддин аканинг ўғиллари десангиз бўлди.

– Хўп бўлади. Маликахон Аббосовна бир оз ушланиб қолишлари ҳам мумкин. Балки унгача чой ичиб турарсиз.

– Яхшиси қаҳва, – қизнинг яна савол беришга чоғланаётганини кўрган Дилшод қўшиб қўйди: – Сутсиз, шакарсиз.

– Хўп. «Нескафе»ми…

– Фарқи йўқ, – узун рўйхат айтилиши эҳтимолини сезган Дилшод қизнинг гапини бўлди. – Қаҳва бўлса бўлди.

– Хўп бўлади.

Қиз ичкарига кириб кетгач, Дилшод креслога ўтириб, столдаги мода журналини варақлай бошлади.

Қиз бир финжон қаҳва олиб чиқди:

– Марҳамат.

– Раҳмат.

Орадан беш дақиқа ўтар-ўтмас қиз яна унинг қаршисида пайдо бўлди:

– Маликахон Аббосовна сизни кутяптилар.

– Раҳмат.

Қиз Дилшодни Маликанинг кабинетига бошлаб кирди. Бу ихчамгина, дид билан безатилган кабинет эди.

Сипо кийинган, истараси иссиқ, йигирма ёшлардаги Малика йигитни ўрнидан туриб кутиб олди. Салом-аликдан кейин улар стол атрофига ўтиришди.

– Чой, қаҳва?

– Раҳмат, ҳозир ичдим. Ходимларингиз жуда сермулозамат экан.

– Ҳа. Аста-секин ўрганишяпти. Яқинда Францияда бўлиб, тажриба ўрганиб қайтдик.

– Зўр-ку.

– Шунақа. У ерда сервис хизмати яхши йўлга қўйилган. Ўзимиздаям шундай бўлсин деб ҳаракат қиляпмиз-да.

– Яхши. Маликахон, хўш… бугун бирга тушлик қилсак нима дейсиз?

– Жон дердим. Афсуски, вақтим сал зиқроқ. Тушлик маҳал бир элчихона ходимаси келиши керак эди. Ўзим шу ерда бўлмасам бўлмайди.

– Майли-ю… Ота-оналаримиз, биздан бесўроқ дегандай… ўзларича… Шунга…

Дилшод кутганчалик, қиз ўзини ёлғондан уялганга солиб ўтирмади, аксинча, самимий жилмайган кўйи очиғига кўчди:

– Хабарим бор, Дилшод ака. Тўғриси, бунақа ишлар менга унчалик ёқмайди. Йигирма биринчи асрнинг ўн йили ўтибам… Ўзимга келсак, ҳали ўқимоқчиман, мустақил оёққа туриб олмоқчиман. Беш-олти йил ишласам, кейин балки… Шундаям кўнгил кўнгилга тўғри келса. Ахир бу дунёда муҳаббат деган нарса бўлиши керак-ку.

– Бўлиши керак, – дарҳол тасдиқлади Дилшод. Сўнг қўшиб қўйди: – Ҳаттоки бор ҳам.

Қиз ялт этиб унга қаради:

– Муҳаббатсиз турмушни мен… совиб қолган ошга ўхшатаман. Балки бир кун келиб кимнидир бир кўришда севиб қоларман.

Дилшод қиз айтмоқчи бўлаётган гапни тушунди:

– Лекин ўша йигит мен эмасман.

– Афсуски…

Йигит ўрнидан турди:

– Нимаям дердим. Танишганимдан хурсандман.

– Мен ҳам.

– Очиғини айтсам, ота-она қистови билан танишиш менгаям унчалик ёқмайди. Лекин на илож.

Қиз кулимсиради:

– На илож.

– Хайр.

– Яхши боринг. Йўлингиз тушганда киринг, сочингизни чиройли қилиб олиб қўямиз.

– Албатта. Бугундан бошлаб мижозларимиз сони биттага кўпайди деб ҳисоблайверинг.

Дилшод кабинетдан мамнун тарзда чиқди.

Кейинги учрашув онаси оғзини тўлдириб айтган «бутик» ёнидаги ойнаванд қаҳвахонада кечди.

Официант столга пирожний, шарбат қўйиб кетгач Муштарий исмли бу қиз Дилшодга қизиқсиниб қаради:

– Исмингиз нимайди?

Йигит исмини айтди.

– Эслаб қоламан. Демак, ичмайсиз, чекмайсиз, шунақами? Ишлайсиз ҳамми?

– Шунақароқ.

Муштарий аниқ хулосага келди:

– Типик «пепси» экансиз-да.

– Кечирасиз, тушунмадим, нима дедингиз?

– Ҳали тушуниб оласиз, – қиз қарши тарафдаги дўконга ишора қилди: – Бутик менга қарашли.

– Хабарим бор.

– Номиниям адамлар махсус «Муштарий» деб қўйганлар. «Муштарий» нима деганини биласизми ўзи?

– Ўқиб юрганимизда бир домламиз «Ким газета ё журналга обуна бўлса, ўша муштарий саналади», дерди.

Афтидан, бундай жўн талқинни кўп эшитган шекилли, қизнинг энсаси қотди:

– Йўқ, унақамас. Осмондаги планеталардан биттасининг номи ўзбекчасига шунақа бўларкан. Бу исм ўзимгаям маъқул бўлиб қолди. Паспорт бўйича ўзи исмим «Муҳтарам». Лекин паспортимни алмаштирганимда исмимни ҳам ўзгартириб олмоқчиман.

Бу режага қандай муносабат билдиришни билмаган йигит ҳар эҳтимолга қарши:

– Яхши-да, – деб қўйди.

Шарбатини столга қўйган қиз бир зум ниманидир эслашга уриниб кўрди, буни эплолмагач, яна бир бор сўраб қўя қолди:

– Кстати… исмингиз нимайди? Дилшод. Эслаб қоламан… Мен олдиндан айтиб қўйишим керак. Мен замонавий қизман. Ўз ҳаққимни яхши биламан. Истаган жойдан ажратиб ҳам оламан. Шунинг учун бўлғуси эрим билан албатта шартнома тузиб қўяман. Албатта!

Дилшод ўзига тик қараб турган қизнинг нима демоқчи бўлаётганини англай олмасдан қийналиб кетди, сўнг нима бўлса бўлар дедию, очиғига кўчди:

– Кечирасиз, яна бир марта тушунмадим.

– Ни-коҳ шарт-но-ма-си! – таъкидлади қиз. – Масалан, сиз Муҳиддин аканинг ўғилларисиз, шундайми?

– Шундай шекилли.

– Адам Муҳиддиннинг нафақат уйидан, ўзидан ҳам балиқ иси келиб туради, дейдилар. Менинг бўлса бунақа исга ҳушим йўқ. Аллергиям бор.

Дилшод юзига совуқ сув сепилгандай сесканиб кетди… Қизнинг гап оҳангида аллақандай менсимаслик ҳам бордай эди… Йигит ўзини қўлга олишга, ётиғи билан гапиришга уринди:

– Тўғри, дарёга яқин шаҳарда турамиз. Лекин уйимиздан балиқ иси келмайди, Муштарийхон.

Қиз пинак бузмай, гапида давом этди:

– Хуллас шартномада бизнинг Тошкентда, ҳовлида яшашимиз…

– Шу ерда яшаймизми? – ажабланиб сўради Дилшод.

– Албатта. Айтдим-ку балиқ исига аллергиям бор деб. Сиз мени чалғитмай туринг. Исмингиз нимайди?

Ғаши келган йигит тишлари орасидан такрорлади:

– Дил-шод!

– Эслаб қоламан. Хуллас, агар бир йилдан кейин ажрашсак сизнинг менга қанча товон тўлашингиз, икки йилдан кейин ажрашсак қанча тўлашингиз, ҳамма-ҳаммаси ёзиб қўйилади. Агар ўртада бола бўлса, унга тўланадиган товон пули…

– Алиментми? – аниқлаштиришга уринди йигит.

– Йўқ, бу алиментдан ташқари тўланадиган товон пули бўлади. Хуллас, ўшаниям қанча тўлашингиз аниқ ёзиб қўйилади. Долларда. Кейин тушунмовчилик бўлиб юрмаслиги учун-да. Агар уч йилдан кейин ажрашсак…

Йигит суҳбат бошлашганидан бери биринчи марта қизнинг гапини бўлди:

– У ёғи тушунарли. Лекин олдиндан ажрашишни шартномага киритиб қўйиш шартмикин, Муштарийхон? Яхши ният қилиш керакдир балки. Мени маъзур тутасиз-у, бу энди… бу энди қичимаган жойни олдиндан қашиб қўйишдай гап-да. Балки поччам билан бир умр бахтли яшаб кетарсизлар.

– Поччам билан? – энди эсанкираш навбати Муштарийга келди. Зеро, у шу лаҳзагача мендай қизга уйланиш, амалдор қайнотага эга бўлиш бу пулдор қишлоқи учун катта бахт деб мутлақо ишониб ўтирганди. – Кстати, исмингиз…

– Исмим Дилшод. Эслаб қолинг. Сизга балиқ иси қанчалик ёқмаса, менга ичкуёвлик шунчалик ёқмайди. Аллергиям бор. Хайр, Муштарийхон. Омон бўлинг.

Йигит стол четида турган меню китобчаси ичига бир даста пул солди-да, Муштарийхоннинг ҳай-ҳайига ҳам қарамасдан қаҳвахонадан чиқди-кетди.

Дилшод йўл-йўлакай Ноилага қўнғироқ қилди:

– Мен Тошкентдаман. Кеча эртага овулга бораман дегандай бўлувдингиз. Мана. Учиб келдим… Айтган жойингизга етиб бораман…

Ноила кўп қаватли уй ёнида кутиб турган экан.

Дилшод қизнинг ғилдиракли жомадонини юкхонага жойлагач, йўлга тушишди.

– Қалайсиз энди, Ноилахон? – кўтаринки кайфиятда сўради Дилшод.

Арази ҳамон тарқамаганини билдириш учунми, қиз совуққон оҳангда жавоб қайтарди:

– Яхши деб айтдим шекилли. Дарвоқе, ўзингизни оппоқ қилиб кўрсатиш учун шундан-шунга атай сиз учун келдим деб чўпчак тўқиб ўтирманг. Барибир ишонмайман.

Дилшод кулиб юборди:

– Тўғри, атайлаб келмагандим. Шаҳарда ишларим бор эди. Шуларни битириб телефон қилгандим.

– Яхшиям битгани, – кесатди қиз. – Битмай қолса, телефон ҳам қилмас экансиз-да.

– Узр, Ноилахон, ишлар билан бўлиб кейинги кунлари интернетгаям вақт тополмадим.

Салонга жимлик чўкди. Ахийри Ноила пичинг қилди:

– Бўлдими? Давом этмайсизми?

– Яна нимани айтай?

– Айтаверинг. Ҳаммасини. Уйқусиз кечаларда ёлғиз қолгингиз келганиниям айтинг. Мен билан гаплашгингиз келмай қолганиниям айтинг.

– Узр дедим-ку, Ноила. Ростданам ишларим кўп эди.

Анча аламзада бўлиб юрган эканми, қиз гап билан ўйиб олишни бас қилмасди:

– Ҳа, бечора, сизга қийин. Анча озибсиз ҳам.

Дилшод «уф» тортиб, машина тезлигини оширди. Ноилага бу ҳам ёқмади:

– Эътиборингиз учун, сизни билмадим-у, аммо менинг ҳали яшаш умидим бор. Аҳоли пунктидамиз. Марҳамат қилиб қоидага риоя қилинг.

Дилшод тезликни пасайтирди:

– Хўп, хўп.

– «Уф» ҳам тортманг. Бу менга машинангизда олиб кетаётганингиз учун миннатдай бўлиб эшитиляпти. Мен бемалол юмшоққина «Мерс»да ҳам кетишим мумкин эди. Хотиржам. Беминнат.

– Таксидами? – сўради Дилшод.

– Автобусда. Мана! – қиз машинани қувиб ўтаётган «Мерседес» автобусига ишора қилди.

– Ҳа… Янглишмасам, буям аҳоли пунктида кетаяпти шекилли, Ноилахон?

– Унинг шопириям сизга ўхшаган ўпкалардан бўлса керак-да.

Йигит таслим бўлди:

– Хўп, Ноилахон, хўп. Мен айбдорман. Мен айбдорман.

Қиз ғалабасини мустаҳкам олишга ўтди:

– Бунга шубҳангиз бормиди?

– Шубҳа нима қилади? Мутлоқ ҳақиқат бу.

– Ҳа, ўқиган пайтларингиз ора-сира фалсафа дарсигаям кириб турганингиз кўриниб турибди.

Яна бир фурсат жим қолишди. Гинахонлик ўтиб кетди деб ўйлаган Дилшод мавзуни ўзгартирмоқчи бўлди:

– Ноилахон, биласизми нима?

Жавоб кескинроқ бўлди:

– Билмайман.

Аччиғи чиқа бошлаган Дилшод:

– Сиз… сиз оғримай ўласиз, – деб юборди.

Ноила энди йигитни очиқдан-очиқ мазах қилишга ўтди:

– Бундай оламшумул хулосага қачон келдингиз? Уйқусиз кечаларда ёлғиз юрганингиздами?

Йигит ҳам бўш келмади:

– Йўқ, ҳозиргина. Қайноққина факт бу.

– Наҳотки?

– Ўйламай гапирган оғримай ўлади. Шундай ўйламасдан ҳар хил пичинг гаплар айтаверсангиз-айтаверсангиз, бир куни жонидан тўйиб кетган шўрлик эрингиз гурзидай мушти билан бошингизга битта уради. Тамом! Оғриқниям сезишгаям улгурмайсиз. Эътиборингиз учун, бу халқ ҳикмати.

– Ҳа-ҳа-ҳа! – мазах қилишда давом этди қиз. – Тасаввур қилаяпман. Гурзидай муштга эга шўрлик эр! Гурзидай-а. Бир зарбада тиззамга қадар, иккинчи зарбада елкамга қадар, учинчи зарбада… Йўқ, йўқ, бир зарбанинг ўзида миямнинг қатиғи чиқиб кетса керак-да ўзиям…

Дилшод беихтиёр рулни кескин буриб юборди. Машинанинг йўлдан чиқиб кетишига бир бахя қолди. Шундагина ўзига келган Дилшод жон-жаҳди билан тормозни босиб, рулни айлантирди. Машина чийиллаб, бир томонга оғиб бўлса ҳам яна йўлга чиқиб олди. Орқадан узлуксиз сигналлар эшитилди. «Нексия»ни қувиб ўтаётган «Жигули» ойнасидан бир эркак бош чиқариб, бўкирди:

– Мошина ҳайдашни билсанг рулга ўтир-да, олифта!

Дилшод тер тошган пешонасини артди.

Ранги ўчган, кўзлари катта-катта очилиб кетган, лаблари пир-пир учаётган Ноила аранг гапира олди:

– Ҳа, жуда узоқни кўзлаб юборибмиз. Бу кетишда пешонаси ярқираган шўрлик эрга етиб боролмай, бетонканинг ўзидаёқ омонатимни топшириб қўядиганга ўхшайман, жаноб Шумахер.

– Узр, Ноилахон.

– Уйқусиз кечаларнинг таъсирини кўрдингизми? Мана энди ўзингизам кўрдингизми? Тўхтатинг машинани!

– «Мерс»да кетасизми?

– Самолётда!

Машина йўл четига ўтиб тўхтади. Рулга Ноиланинг ўзи ўтирди:

– Қўрқманг, правам бор.

Бироз юрганларидан сўнг қиз радиони қўйди. Унда бошловчи қиз ўзига телефон қилган тингловчи йигит билан савол-жавоб ўтказмоқда эди.

– …Афсуски, афсуски бу саволнинг жавобини ҳам топа олмадингиз. Кейинги саволга ўтамиз. Мен икки қатор шеър ўқийман. Сиз шеърда гап қайси асар ҳақида кетаётганлигини айтсангиз етарли. Хўш, тайёрмисиз?

– Тайёрман, – деди тингловчи йигит.

– Унда эшитинг: «Қимор ўйнар экан Достоевский, Кампирларни бўғар шум Раскольников». Вақт кетди. Хўш, тахминлар борми?

– Им-м… – мулоҳаза юрита бошлади тингловчи йигит. – Асарнинг номи тилимнинг учида турибди-я. Ҳозир эслайман… ҳозир… Балки биринчи ҳарфини айтиб юборарсиз.

– Биринчи ҳарфини айтолмайман, – сайраб кетди бошловчи. – Лекин асар жиноятчи йигит тўғрисида эканлигини айтишим мумкин. Энди эсингизга тушдими?

– Ҳозир, ҳозир… Нимайди-я… Билардим ўзи…

Ноила жаҳл билан радиони ўчирди:

– Бефаҳм! Тўнка!

– Қизиқ, – деб қўйди нималарнидир зўр бериб ўйлаётган Дилшод

– Нимаси қизиқ экан? Бесавод бир кимсанинг оғзига чайнаб берилган оддийгина саволга жавоб беролмаётганими?

– Йўқ, мен бошқа нарсани айтмоқчийдим. Наполеоннинг жангларида юз минглаб француз ўлган. Лекин у миллий қаҳрамон. Иккита кампирни чопган Раскольников эса қип-қизил жиноятчи. Қани бу ерда ҳақиқат? Мақсад воситани оқлайверадими?

– «Жиноят ва жазо»нинг ўзида бу саволга қандай жавоб берилган, жаноб иқтисодчи?

– Савол очиқ қолган.

– Ана. Агар Минавваров домла шу ерда бўлганларида эди, сизга «Жавобинг саволингдадур», деган бўлардилар.

– Одам одатда аниқ жавобдан ўзини олиб қочганида шунақа деб қутулиб қўя қолади.

Ноила йигитга қаради:

– Билсак бўладими, нима учун энди бу савол сизни қизиқтириб қолди.

– Шунчаки, – шоша-пиша жавоб қайтарди Дилшод – Бир калламга кеп қолди-да. Сиз чалғиманг. Йўлга қаранг.

– Ҳалиям чалғиганим йўқ… Мана, очиқ майдонгаям чиқиб олдик. Энди юзга боссак бўлади.

Ноила тезликни оширди.

Дилшоднинг қистови билан катта йўл бўйидаги қаҳвахонада овқатланиб олишди. Овулга яқинлашганларида эса улар ўринларини алмашишди.

Машина Турғунбой отанинг уйи ёнига келиб тўхтаган маҳал ичкаридан Гулноза шошилиб чиқиб келди.

Она-бола қучоқлашиб-ўпишиб кўришишди.

Гулноза ўпкалади:

– Автобус яқинлашгандан хабар қил, ўзим марказга чиқиб кутиб оламан дегандим-ку. Нега телефон қилмадинг?

Ноила машинага ишора қилди:

– Тайёр такси бор экан. Сизни овора қилгим келмади.

Юкхонадан жомадонни тушираётган Дилшод салом берди.

– Яхшимисиз. Сизга катта раҳмат, ука.

– Арзимайди.

Гулноза эгилиб, қизининг қулоғига шивирлади:

– Ҳамёним ичкарида эди. Ҳозир олиб чиқаман.

– Керакмас, ойи. Бу ернинг таксичилари йўл ҳақини олдиндан йиғиб олишмаса юришмас экан.

– Муҳими, соғ-саломат етказиб келибди-ку. – Гулноза Дилшодга мулозамат қилди: – Ичкарига киринг, ука. Овқат тайёр.

– Раҳмат. Мен… мени мижозларим кутиб қолишди.

Ноила дарҳол орага гап суқди:

– Бу кишининг бозори чаққон экан.

– Яхши ишлаган, машинасини кўзига қараб ҳайдаган таксичининг бозори чаққон бўлади-да, қизим… Сизга яна бир марта катта раҳмат.

Машина қайтиб кетгач, Гулноза қизини уйга бошлаб кираркан:

– Даданг қалай? – деб сўради.

– Сизга қизғин салом айтиб юбордилар. Ичмаяптилар. Уйга ҳам вақтида келяптилар.

Ошхонада ўчоқдан чўғ олаётган Маърифат хола Ноилани кўриб қолдию, оташкуракни ташлаганча шу томонга шошди:

– Ноилажон!

– Бувижон!

Буви билан невара ялаб-юлқашаётганлари маҳал Гулноза ичкарига хавотирланиб қараб қўйди.

Хонадаги узунасига солинган учта ўринда Турғунбой ота, Ўктабр ота, Серсенбой оталар ётишарди. Кун димлигига қарамасдан, уларнинг устига кўрпача ташланган. Ҳар бирининг ёнида дори, пиёла.

Қариялар ётган жойларида ўзаро ниманидир ўзаро баҳслашишмоқда эди.

– Энди ҳалолига айтадиган бўлсак, балиқни барибир мен ушладим-да. Тан беринглар! – деди Ўктабр ота.

– Ҳечам-да! – бу фикрга қўшилмади Турғунбой ота. – Агар мен ҳайдаб келмаганимда тутиб бўпсан эди, жўра!

– Ўй-баёв, бу не деген ўтрик? – ёқасини тутамлади Серсенбой ота. – Эгер мен жўлини тўсиб турмағанимда, балиғинг қашарди-кетерди. Сўнг ўни тусингде кўр эди.

Ўктабр ота пиқиллаб кулиб юборди.

– Ҳа, – пичинг қилди уй эгаси, – бирон гап энди етиб бордими?

– Йўқ. Мен ўзгармаганимни айтаман. Ҳалиям болалигимдагидай қолибман.

– Ё тавба!

– Таминг кетген сен баланинг.

Ўктабр ота ўз фикрини исботлашга тушди:

– Болалигимда қачон балиқ овига борсам, албатта шамоллаб қолардим. Мана, яна шундай бўляпти. Ўзгармаганим шу-да, жўралар.

Турғунбой ота ётган жойида маънодор бош чайқади:

– Одам қариса яна қайтадан бола бўлиб қолади дейишарди. Лекин миясиям боланикидай бўлиб қолишини мана сенда кўриб турибман.

Эшик секин очилди. Учала чол бирдан кўрпачаларини бурунларига тортиб, кўзларини юмиб олишди: ўзларини ухлаганга солишди.

Бу ҳийладан бехабар Гулноза қизига шивирлаб тушунтирарди:

– Мана, учта эси оққан чол. Ўзларича балиқ овламоқчи бўлишган! На қармоқ бор, на тўр. Тасаввур қиласанми, қўлда! Оқар сувдан! Ушлаганлари биттагина балиғ-у… энди учалови ҳам шамоллаган. Асал чой ичириб, базўр ухлатиб чиқдим.

Турғунбой ота секин кўзларини очиб, бирдан қувонч билан қичқириб юборди:

– Кимни кўряпман? Ноиламисан?

– Бобожон!

Ноила Турғунбой отанинг қучоғига отилди. Ўктабр ота билан Серсенбой ота ҳам кўзларини очишди-да, меҳмонни кўргач, ўзларига шунча меҳрибончиликлар қилган Гулнозанинг олдида бирдан ўринларидан туриб кетишга истиҳола қилишдими, ёнбошлаб олишди.

– Баҳона қилиб ётган экансиз-да, бобожон!

Гулноза уф тортиб, ҳовлига овоз берди:

– Ойижон, опкелаверинг, булар ухлашмаган экан.

Маърифат хола оташкуракдаги чўғда қуюқ тутаётган исириқ кўтариб кирди.

* * *

Ҳар қанча оғир бўлмасин, яшаш керак. Ҳеч бўлмаганда хаста онанг учун…

Бердиқул Муҳиддинбойнинг офисига бош эгиб борди.

«Қабул соати»га тўғри келиб қолган эканми, уни ортиқча оворагарчиликларсиз ичкарига киритиб юборишди.

Кабинет эгаси Бердиқул билан анча гаплашиб ўтирди, унинг ўтмишини сўраб-суриштирди.

– Бизга яхши ишчилар ҳамиша керак, Бердиқул. Кечмишингизга келсак, шахсан мен учун ўша адашишингиздан олган тўғри хулосангиз муҳимроқ. Мени тушундингизми?

– Тушундим.

– Яхши. – Муҳиддинбой қўл телефонини олиб, бир тугмачасини босди. – Бир йигит олдингга боради. Ишга ол. Каттароқ харажати бор экан, қарашвор. Сўраганини бериб тур. Кейин ойлигидан секин-аста босиб қолаверасан… Бўлди. Бу ёғи энди ўзингизга боғлиқ, Бердиқул. Ўзимизда бир мақол бор-ку, яхши бўлсанг ошингни ейсан, ёмон бўлсанг бошингни, деган. Мен бундан орттириб бир нима деёлмайман.

– Раҳмат.

– Бораверинг. Сизни кузатиб қўйишади.

– Раҳмат.

Кабинетдан чиққан Бердиқулни икки қаватли маҳобатли офиснинг ертўласига бошлаб боришди. Бу ерда мўъжазгина спорт зали бор экан.

Кимоно кийган, профессионал спортчиларга хос келишган қоматли Рустам каратэ билан шуғулланаётган экан. У бир йўла иккита рақиби устидан ғалаба қозонгач мамнун тарзда, шотирларидан бири елкасига ташлаган сочиққа терлаган юз-бўйини артганча эшик ёнида қўл қовуштириб турган Бердиқулнинг ёнига келди.

Бердиқул салом берди.

– Пул керак бўлиб қолдими? – бирдан мақсадга ўтди Рустам.

– Ҳа.

– Пул ҳаммага керак. Тушиб қолдингми?

– Ҳа.

– Сени тушириб кетган одамдан ўч олмоқчимисан?

– Йўқ.

– Нега?

– Унинг аҳволи меникидан ҳам оғир. Бир боласи ногирон. Мен фақат олган қарзимни қайтармоқчиман. Кейин…

– Тузук, – Бердиқулнинг гапини бўлди Рустам. – Лекин бундан кейин биз билан ишлашинг учун иккита синовдан ўтишинг керак бўлади. Биринчиси, эҳтимол бугунги кечаси бўлар. Кейингиси, эҳтимол эртага, эҳтимол индинга.

– Тайёрман.

– Тузук. Шу синовлардан ўтсанг ўтдинг, ўтолмасанг, икки қўлингни бурнингга тиқиб қайтаверасан. Шикоятга ўрин йўқ. Бизда тартиб шунақа.

Бу шартни эшитган Бердиқул каловланиб қолди:

– Лекин Муҳиддин ака…

– Муҳиддин ака ҳаммамизнинг хўжайинимиз! – яна унинг гапини бўлди Рустам. – Лекин одамларга бериладиган пулга мен хўжайинман. Менда эса пул печать қиладиган станок йўқ. Менинг одамларим пулни ишлаб топишади. Билдингми?

– Билдим-у, – очиғига кўчишга қарор қилди Бердиқул, – аммо олган қарзимдан ташқари онамнинг операцияси учун ҳам бир оз керак эди.

– Майдалашма! – жеркиб берди Рустам. – Аввал синовдан ўт. Мен сенинг жуссангга қараб пул берадиган аҳмоқ эмасман. Яна бир нарсани яхшилаб эслаб қол: мен сенга нақд пул бермайман, мен сенга катта пул ишлаб олиш учун имконият бераман. Имкониятдан фойдаландингми – қандингни ур. Эплай олмадингми – кетаверасан сўппайиб. Ё қўрқяпсанми? Қўрқсанг, ҳозирнинг ўзида индамай қайтиб кетавер. Ё қарзингни қайтаришинг шартми?

– Лафз қилганман.

– Лафз… – кинояли илжайди Рустам. – Сенга биринчи ва охирги марта айтиб қўяй: бундан кейин бунақанги олифта гапларни унут. Сен учун лафз – менман. Сен учун қонун – менман! Кимсан, нима иш қилгансан, характеринг қанақа – ҳаммаси манави эшик ортида қолади. Менда ишлаяпсанми, менинг айтганим – айтган, деганим – деган. Худди армиядагидай. Буйруқ муҳокама этилмайди, бажарилади. Тушунарлими?

Бердиқул қаддини ростлади:

– Ҳа.

– Тузук. Сени у ёқларда бўлиб келган дейишади. Камерангга зўравонлар чигилини ёзиш учун келганида ўзингни қандай ҳимоя қилардинг? Кўрсат.

Бердиқул кўрсатди: ерга ғужанак бўлиб ётиб олиб, бармоқларини мушт қилиб тугди-да, тирсаклари билан қорнини, муштлари билан юзини яширди.

– Тузук. Тур ўрнингдан.

Бердиқул турди.

– Бу ерда ҳеч ким сенинг олдингга келиб, калтаклайман деб эълон қилиб ўтирмайди. Бу ҳаётда ҳаммаси кутилмаганда ва тўсатдан рўй беради. Бу ҳаётда аввал сени маҳкам қучоқлаб олиб, кейин биқинингга пичоқ санчадилар. Шунинг учун ҳамиша, ҳамма нарсага тайёр туришинг керак. Ҳаттоки менинг олдимда ҳам.

Бердиқул бош ирғади. Рустам кўз илғамас даражада тез ҳаракат билан ўнг оёғи қиррасида Бердиқулнинг кўкрагига қаттиқ зарба берди. Зарбани кутмаган Бердиқул орқага гандираклаб кетди, аммо йиқилмади.

– Тузук. Эслаб қол: ҳаттоки менинг олдимда ҳам.

Шу яқин атрофда булбул сайрагандай бўлди. Бояги чаққон шотир ошиғич тарзда Рустамга митти қўл телефонини узатди:

– Ўзлари.

Рустам телефонни олди:

– Лаббай, хўжайин? Икки кишими? Уюштирамиз… Ўзим каттаси билан гаплашиб қўяман… Хўп…

Телефонни ўчирган Рустам Бердиқулга яна бир бор синчков назар ташлади ва залдан чиқди.

Йигитлардан бири келиб ишора қилди, Бердиқул унинг ортидан юрди.

* * *

Йиқилган курашга тўярмиди…

Дилобар ҳам ўзича янгидан-янги режалар туза бошлади. Лекин кутилмаганда Тамара тўнини тескари кийиб олди.

Шу кунгача Дилобар «Саратонда қор ёғди» дейишса ишониши мумкин эди: табиатда нималар бўлмайди, аммо «Тамара сендан юз ўгирди» дейишса бу гапга у дунё-бу дунё ишонмасди, шу хабарни етказиб турган одамни эса телбага чиқарарди… Аммо, мана, воқеа содир бўлди…

Улар шаҳардаги ягона истироҳат боғида кетиб боришарди. Мақсадлари сув-пув ичиб, музқаймоқ ейиш эди, бироқ гапдан гап чиқиб, суҳбат жанжалга айланиб кетди.

– Яна бир ўйлаб кўр, Тамарчик! – бўғриқиб бақирарди Дилобар.

Тамаранинг жавоби қатъий эди:

– Ўйлаб кўрдим. Бунақа ҳаёт мен учун эмас!

– Бунинг нимаси ёмон ахир? – ахийри шаштидан тушиб, дугонасини алдаб-аврашга ўтди Дилобар. – Турган-битгани романтика-ку. Ҳар куни ҳар хил саргузаштлар, адреналин…

– Мен эса оддий аёл бўлишни истайман. Бошимда эрим бўлишини истайман. Бола туғишни истайман. Кечқурун уйда эрим, болаларим билан телевизор кўриб ўтиришни истайман.

– Тамарчик! Сен дарров чекинма. Ахир бошимиздан бунданам қийин кунлар ўтган-ку, тўғрими? Шундаям бир тола сочимиз тўкилмай чиқиб кетганмиз. Бу нима бўпти! Анов терговчига эса тупур! Билиб қўй, у шохида юрса, биз баргида юрамиз.

– Лекин у ҳаммасини билиб олибди-ку, – эътироз билдирди Тамара.

– У ҳеч нарсани билмайди! – бу гапни беихтиёр айтиб юборган Дилобар бирдан тилини тишлаб қолди. Сўнг бирдан дугонасини маҳкам қучиб олди: – Билса билар. Лекин ҳеч нимани исботлай олмайди. Ҳеч қачон! Қуруқ гапни эса делога тикиб бўлмайди.

– Балки исботлай олмас. Лекин… тўғриси, мен ўзим чарчадим, Диля. Оддийгина ҳаёт кечирмоқчиман, холос. Ишга тинчгина бориб келмоқчиман. Кечқурун хотиржам ухламоқчиман, эрталаб ўрнимда хотиржам уйғонмоқчиман.

– Қаттиқ нон кавшаб яшамоқчимисан? – пичинг қилди Дилобар.

– Зато кўнгил тинч бўлади. Лекин оч қолмаслигим аниқ. Ўзимизда ўқиган Ҳалима бор-ку.

Дилобар эслагандай бўлди:

– Сочини иккита қилиб ўриб юрадиган қоп-қора қизми? Бетида катта холиям бормиди?

– Ҳа, ўша. Торт цехи очибди. Ишга чақиряпти. Биласан-ку, пишириш-куйдириш жон-дилим.

Боғда одам кам эди. Қарши тарафдан келаётган йигирма беш ёшлардаги йигит дарахт ёнида тўхтаб, қизларни қизиқиб кузата бошлади.

– Биламан, биламан. Лекин балки бошқа жойга таклиф қилишгандир. Ҳунаринг бўйича. Менга билдирмасдан, ими-жимида катта иш қилмоқчидирсан.

– Диля!

– Балки Ҳалима торт цехи баҳона сени бошқа ишга чақираётгандир? Ўзининг-ку, бозори ўтмаслиги аниқ.

– Диля!

– Тамарчик, орзуларимиз нима бўлади? Катта бизнес қилмоқчийдик, ҳовли, машина, супермаркет сотиб олмоқчийдик.

Тамара енгил уф тортиб қўйди:

– Ҳамма орзулар ҳам амалга ошавермайди, Диля.

– Лекин анави американский кинодаги иккита қиз биргалашиб роса пул топишади-ку! Ўшалардан қаеримиз кам? Калламиз ишласа, ёш бўлсак, соғлом, чиройли…

– У кино эди, Диля! Кино! – Тамара дугонасининг қучоғидан чиқди. – Мен кетмасам бўлмайди. Хоҳласанг бирга юр. Ҳалима хурсанд бўлади.

– Албатта хурсанд бўлади-да. Кеча ўзини писанд қилмай юрган қиз бош эгиб келиб турса…

Шу маҳал йигит уларнинг олдига келди-да, қўлидаги машина калитини намойишкорона ўйнатганча:

– Дам оламизми, қизлар? – деди. – Таклиф қиламан.

Дилобар унга бир ўқрайиб қараб қўйди-ю, ўхшатиб жавоб қайтарди:

– Бор, тошингни тер!

Аммо йигит сурбетгина экан:

– Ие, қиз бола деганиям шунақа қўпол бўладими?

– Ҳозирнинг ўзида туёғингни шиқиллатиб қолмасанг, ўзингга ёмон бўлади. Яхшиси эсинг борида кетақол! – таклиф қилди Дилобар.

– Қўрқитманг, яхши қиз. Мен эркин кураш бўйича спорт мастериман. Любой телехингиз билан гаплашавераман…

Йигит гапини тугатолмади, Дилобар унинг чоти орасига куч билан тепди. Йигит «И-ий!» деганча афти бужмайиб, чотини чангаллаганча ўтириб қолди. Дилобар унга бошқа эътибор бермасдан Тамарани нари бошлади.

– Яна бир ўйлаб кўрасанми, Тамарчик?

Тамара бош чайқади:

– Йўқ, Диля. Мен қарор қабул қилиб бўлдим.

Улар боғдан чиқишди, Дилобар дугонасини катта кўча томон бошлади.

– Майли, унда нимаям дердим, – хўрсинди қиз. – Агар қайтадиган бўлсанг…

– Қайтмайман, Диля. Лекин агар сен бизнинг ёнимизга борсанг, хурсанд бўлардим.

– Ширинликка ўчсан-ку, пучуқ, – дугонасининг бурнига аста чертиб қўйди Дилобар. – Эҳтиёт бўл, айниган крем еб заҳарланиб қолмагин-а тағин.

– Эҳтиёт бўламан.

– Унда… – атрофга аланглади Дилобар, – кетар жафосига бир яйраб ўтирмаймизми? Энг қиммат ресторанда. Спонсор бор.

Тамара дугонасига хавотирланиб қаради:

– Яна бир нимани бошладингми, Диля?

– Ҳеч нима! Ҳеч нима! – ўзини оқлашга шошди Дилобар. – Шунчаки бир… йигит билан танишиб қолдим. Хотини билан ажрашган. Ўзига содиқ, вафодор, сочи супургию қўли косов ёр излаётган экан. Ким билади, – ёлғондан хомуза тортди қиз, – балки бахтим оёғим остидан чиқиб тургандир.

Тамара ишонқирамай бош чайқади.

Қизларнинг ёнига оппоқ «Нексия» келиб тўхтади. Рулда қаҳвахонада Дониёр билан жиқиллашиб қолган Шариф ўтирарди.