Текст книги "Дарё"

Она – сал кескинроқ оҳангда бўлса-да – дилидаги гапни тилига чиқарди:

– Биз сени мажбурлаб узатмаганмиз, қизим.

– Биламан… Ўзим пиширган ош. Шунинг учун айланиб ҳам, ўргилиб ҳам ичавериб чарчадим-да, эна. Меъдамга зиғир ёғдай урди. Энди бира тўла тўкиб қўя қолмоқчиман.

Маърифат хола сесканиб кетди:

– Нафасингни иссиқ қил-э! Ана, келишяпти. Айтмовмидим.

Дарҳақиқат, қайрилишда гурунглашиб келаётган чоллар кўринишди. Қўлларидаги сумка, қоплари бўш қариялар Зуҳранинг ёйма хонтахтачаси ёнида тўхташди.

Ўктабр ота яшил салафан халтачага солинган, бир бармоқ энлилигидаги носни қўлига олди, кўзига яқинлаштириб, унинг ёнидаги ёзувни ўқиди:

– «Чорсу. Нигинахон». Бу нима дегани, қизим?

Зуҳра бажонидил изоҳ берди:

– Чорсуда ишлаб чиқарилган, Нигинахоннинг цехида дегани, амаки. Фирма.

– Ё қудратингдан! – бўш қўли билан кўксини чангаллади Ўктабр ота. – Аёллар нос ишлаб чиқаришга ўтса-я! Замонанинг зайлини қаранглар.

– Олаверинг, амаки. Ўткиридан бу.

– Жуда ўткирми? – синчковлиги тутди Ўктабр отанинг.

– Жуда.

– Йўқ, жуда ўткири менга тўғри келмайди. – У носни қайтариб жойига қўйди.

Зуҳра бошқасини узатди:

– Ўртачасиям бор.

Отахон бош чайқади:

– Ўртачасиям тўғри келмайди.

– Мана, буниси қуввати пастроғи.

– Буниси умуман тўғри келмайди.

Отахон ўзини майна қилаётганини сездими, сотувчининг жаҳли чиқди:

– Оласизми-йўқми, амаки?

– Жон деб олардим-у, – чин дилдан афсусланиб бош чайқади Ўктабр ота, – ошқозоним бунингга қўшилган оҳакни ҳазм қилолмаса керак-ов. Бўлмаса балодек ишлайди.

Турғунбой ота луқма ташлади:

– Ошқозонинг темирниям ҳазм қилиб юборарди-ку. Энди нега ноз қилиб қолдинг?

Ўктабр ота бўш келмади:

– Оҳак, жўра, темирниям чиритиб юборади.

Зуҳранинг баттар энсаси қотди:

– Ҳеч нарса олмасангиз, нега менинг бошимни қотириб ётибсиз?

Ўктабр ота унга ажабланиб, кўзларини катта-катта очиб қаради:

– Ким ҳеч нарса олмаймиз деди? Оламиз, қизим, оламиз… Саке, невара-чевараларга алсей.

– Казир, – деди Серсенбой ота ва пичирлаб, бармоғида невара-чевараларини санай бошлади.

Буни кўрган Ўктабр ота қутичадаги ширинликларни салафан халтачага ағдара бошлади:

– «Казир-пазир» қилиб ўтирмай ҳаммасини олавер. Ичингда минг ҳисоблаганинг билан барибир саноғига етолмайсан. Уч-тўртта кўп бўлса ҳеч нарса қилмайди.

– Ўй-баёв…

– Ўй-байлама, Саке. Бугун ақшанг кўп сенинг. Лекин, майли, охирги марта ўзим тўлайман. Фақат невараларингга «Ўктабр бобонгдан» деб айтиш шарти билан. – Отахон чўнтагидан ўнта минг сўмлик чиқариб сотувчига берди: – Етадими?

– Етади, амаки.

Гулнозанинг шу томонга келаётганини кўрган Зуҳра ранги ўчиб, тез-тез нарсаларини йиғиштира бошлади.

– Ҳорманглар. Бозорга барака, – деб қўйди жувоннинг бу қилиғидан кулгиси қистаган Гулноза. Сўнг қарияларга қаради: – Ие, қоплар бўш-ку. Пенсия бўлмадими?

Турғунбой ота Ўктабр отага ишора қилди:

– Бу калласи йўқ чол…

– Тўхта, тўхта! – жўрасини гапиргани қўймади Ўктабр ота. – Мана, ўзинг айт, қизим, ўзи аслида йўқ нарсага хато қилган одамни хато қилди деб айтиш мумкинми?

– Йўқ, – иккиланиброқ жавоб қайтарди гап ўзани қаёққа кетаётганини илғамаган Гулноза.

– Маладес, қизим. Шаҳар кўргансан-да, тўғрисини айтасан. Менам аслида йўқ биттагина «нол»га адашибман. Шунга шунча миннат, таъна.

– Тушунмадим.

Яйраб кулиб юборган Ўктабр ота қаппайиб турган кўкрак чўнтагига уриб-уриб қўйди:

– Пенсия минг сўмликлар экан, мен бўлсам юз сўмликлар деб эшитибман. Бор-йўғи биттагина «нол»га адашибман. Йўқ нарсага…

Шу лаҳзада отахоннинг ранги оқарди, кўзлари катталашди, нафас олиши оғирлашди. Буни билдирмасликка уринган Ўктабр ота шошиб кета бошлади, бироқ ота қандайдир ишончсиз тарзда, сал гандираклаб қадам ташларди:

– Бор-йўғи битта нолга-я! Ўзи йўқ нарсага-я! Мен борай. Тезроқ уйга етиб олай…

Гулноза ҳайрон бўлди:

– Амаки. Овқат тайёр. Келишгандик-ку.

Турғунбой ота ажабланиб, жўрасининг ортидан бақирди:

– Ўзи ёмоннинг бир қилиғи ортиқ бўлади-да! Ҳой, бу яна нимаси? Қайт!

– Ўй-ба-ёв, наснинг исине маст бўлдингба?

– Ҳа, ҳа, мен… ҳозир…

Пешонасига реза-реза тер тошган, иложи борича тезроқ бу ердан узоқлашишга ошиқаётган Ўктабр отанинг қўлидан сумкаси тушди, отахоннинг ўзи жон алфозда кўкрагини ғижимлади ва шу ҳолида «гурс» этиб ерга қулади.

– Амаки!

– Жўра!

Ўктабр отани уйга олиб киришди, яқинда Турғунбой ота ётган ўринга ётқизишди. Бир ош пишгулик фурсатда туман марказидан Гулноза чақирган «Тез ёрдам» етиб келди.

Беморни кўриб бўлган Камол журналга нималарнидир ёзди. Сўнг унинг кўрсатмаси билан ҳамшира Ўктабр отанинг юмшоқ жойига игна санчди.

– Ҳаммаси жойида. Беморга тинчлик, хотиржамлик керак. Тез-тез хонанинг ҳавосини алмаштириб туринглар.

Камол жомадонини йиғиштира бошлайди.

– Раҳмат, ўғлим, – деди жўрасидан кўз узмай ўтирган Турғунбой ота.

– Арзимайди, отам… Бўпти, кетдик.

– Дори-пори керак эмасми? – шошиб сўради Гулноза.

– Ҳозирча хотиржамлик ва тоза ҳаводан бошқа ҳеч нарса керак эмас. Мен касалхона журналига ёздириб қўяман, эртага ҚВП врачи келиб хабар олади.

Шу маҳал кўзларини юмиб ётган Ўктабр ота пичирлаб қолди:

– Касалхона эмас…

– А, нима дедингиз, отам?

Турғунбой ота тушунтирди:

– У «касалхона» деган сўзни ёмон кўради. «Шифохона» бўлса бошқа гап.

Камол ўрнидан турди:

– Умуман олганда, Алихўжа-Хўжаали. Лекин, майли, талабларга кўра шифохона бўла қолсин. Омон бўлинг, отам.

– Хайр…

– Жахси барингдар…

Камол ҳовлига чиққан маҳал ортидан келаётган Гўзалойни баҳосдан қўлтиқлаб олди ва… шеър ўқиб юборди:

– Бу дунёда гўзаллар кўп, Ва-лекин сиз ягона…

Чўчиб кетган Гўзалой сапчиб ўзини четга олди. Уларни кузатиб чиқаётган Гулноза йўталиб қўйди-да, илдам келиб Камолнинг халати чўнтагига пул солиб қўйгач, сўради:

– Доктор, диагнозни айтмадингиз.

– Инфаркт. Шунинг учун отахонни иложи борича қимирлатманглар, ҳуда-беҳудага безовтаям қилаверманглар. Гапирганда эса фақат яхши гапларни айтинглар. У кишига ҳаяжонланиш, безовта бўлиш мумкин эмас.

Фурсатдан фойдаланган Гўзалой Камолнинг ёнидан сирғалиб ўтди ва дарвозадан чиқиб, машинага ўтирди.

Ғўдайиб чиқиб келган шифокор ҳайдовчининг ёнидан жой олди.

– Сизга катта раҳмат, доктор.

– Арзимайди.

Машина кетди. Ҳовлига қайтиб кирган Гулноза чўнтагидан қўл телефонини олиб, эрига қўнғироқ қилди.

Узун гудоклар. Афтидан, Файзулла яна бирон зиёфатда бўкиб ичиб ўтирибди…

Пешонаси тиришган Гулноза молхона ёнига ўтиб, қизига телефон қилди. Салом-аликдан сўнг унинг имтиҳони билан қизиқди.

– «Беш» бўлди, ойижон, «беш»!

– Жуда яхши бўпти. Аданг қалай?

– Вой, ҳозиргина гаплашдим, – шубҳали тарзда жудаям тез жавоб қайтарди Ноила. – Соппа-соғлар. Сизни сўрадилар. Кейин кечқурунга бир чўқим ош қилиб қўй, ота-бола биргаликда еймиз дедилар.

– Ундай бўлса яхши, – ноилож қизининг йўриғига юрди Гулноза. Кейин Ўктабр амакининг ётиб қолганлигини айтди.

– Унда сиз яна бир-икки кун қоласиз шекилли, а, ойижон?

– Ҳа, шундай қилмасам бўлмайди.

– Сиз бемалол, ойижон! Бизни ўйламанг. Келишганимиздай мен эртага тушдан кейин йўлга чиқаман.

– Яхши. Айтгандай, телефон қилганимнинг сабаби, мабодо сенда Коммунанинг телефони йўқми?

– Қайси Коммуна?

– Ўктабр бобонгнинг қизини айтяпман. Уч-тўрт йил бурун интернетданми топдим дегандай бўлувдинг-ку.

Ноила эслади:

– Ўшанда топгандим. Почтасига хат ёзгандим. Инглизча жавобам келганди. У пайт Коммуна опа Латвияда эди. Шенген визам бор, яқинда Финляндиягами, Швециягами ўтаман деяётганди. Кейинги хатим ўзимга қайтиб келди. Коммуна опа электрон почтасини ёпиб ташлаган экан. Бошқа очган бўлса керак.

– Яна излаб топсанг бўладими ўша интернетингдан?

– Уриниб кўрса бўлади. Лекин бу энди лекин ғарам ичидан игна қидиргандай гап, ойижон. Майли, ҳозироқ қидирув бериб кўраман.

– Бўпти, қидир. Иложи борича топ.

– Коммуна опа нимага керак бўлиб қолди, ойижон?

– Чақирсакми дегандим. Инфаркт билан ҳазиллашиб бўлмайди.

– Ўктабр бобомнинг ўзларидан ола қолинг телефонини. Мен ўзим бу ердан қўнғироқ қиламан. Интернетдан текинга тушади.

– Дўхтир беморга ҳаяжонланиш мумкин эмас деди. Телефонни сўрасам…

– Тушунарли.

– Топсанг, ваҳима қилмасдан, ётиғи билан тушунтириб хат ёзиб юбор ё телефон қил.

– Хўп, ойижон.

– Эртагача, қизим. Ошни тирик қилма, аданг ётиш олдидан газ сув ичса кечаси безовта бўлади.

– Биламан, ойижон. Газ сув ошқозондаги гуручни шишириб юборади… Эртагача.

* * *

Кичик шифохонада гап ётармиди! Айтишларича, анча йиллар вилоят марказий шифохонасида уролог бўлиб ишлаган Камол ғалати бизнесини йўлга қўйган. Яъни, у аввал ҳузурига жўнгина «энурез» ташхиси билан келган болаларнинг ота-онаси кимлигини обдан сўраб-суриштирган. Сўнг улардан беш-олтита сармоядор ва амалдорини танлаб олиб, бу шўринг қурғурларни том маънода соғиб ичган. Ахир ваҳима билан: «Бола тамом бўпти-ку! Энди муолажанинг фойдаси йўқ. Фарзандингиз катта бўлганида ҳам кўрпани ҳўллаб қўйиши майлику-я, бепуштлик, ҳаттоки жинсий ожизлик эҳтимоли жуда-жуда катта», деб турган оқ халатли шифокорга қайси ота-она ишонмайди?! Бечоралар минг ялиниб-ёлворганларидан кейин ахийри «Бир уриниб кўрса бўлади… Операция ўта хавфли, лекин операциясиз ҳам даволашнинг инновацион усу-ли бор… Фақат сиз учун…» дея садо берган, айниқса тушунарсиз «инновацион» деган атамани тилга олган дўхтирга тиз чўккудай бўлишар, улар орасида ўз миннатдорчиликларини қандай изҳор этишни билмасдан, ҳўнг-ҳўнг йиғлайдиганлари ҳам учрарди… Камолга эса айнан шу керак бўлган. У «бемор»ларини уч пулга қиммат дори-дармонлар билан йиллаб даволаб юраверган. Ахир аслини олганда ҳам, ўн икки-ўн тўрт ёшига етгандан сўнг бундай болаларнинг тўқсон фоизи ўз-ўзидан тузалиб кетиши аён-ку. Камол мана шу жараённи ўз «инновацион усули»ининг ғалабаси сифатида тақдим этишни боплаган. Натижада миннатдор ота-оналар уни пул ва совға-саломга кўмиб ташлашган…

Мазахўрак бўлиб қолган Камол иккита ҳовли, иккита машинага ҳам қаноат қилмасдан, муҳташам савдо маркази қуришни ихтиёр этади ва, табиийки, бу мақсадига етиши йўлида ўз қурбонларига солинаётган солиқ миқдорини оширади. Айрим тахминларга кўра мана шу очкўзлик ҳушёрроқ оталардан бирини сергак торттирган ва у ўғлини олиб, Тошкентга келган. Пойтахтдаги нуфузли шифохоналарда ўтказилган бир эмас, бир неча тиббий текширувлар ҳам Камолнинг ташхисини муталақо тасдиқламагач, ота ҳаммасини тушунади…

Ана шунда Камолнинг пихини ёрган туллак эканлиги яна бир карра аён бўлади. Зеро, дарғазаб ота ўз амалидан фойдаланиб, таниш-билишлари кўмагида Камолнинг ишини судга ошириши ҳам мумкин эди. Аммо унда айрим тафсилотлар, хусусан, қайси бемор кимнинг фарзанди эканлиги ошкор бўлади. Бу эса амалдорга мутлақо керак эмас. Шу боисдан Камолни ими-жимида ишдан бўшатиб юборишади, хайрлашиш асносида эса шифохонада қайтиб қорасини кўрсатмасликни яхшиликча маслаҳат беришади.

Қора булутлар босиб келди, аммо бўрон турмади. Осон қутулган Камол ўзининг «акахон»ларини ишга солади ва бир юмалаб мана шу шаҳарчага, «Тез ёрдам» станциясига ишга келиб қолди. Уч-тўрт йил фақир киши панада қабилида, кўпчиликнинг кўзига кўринмасдангина ишлаб турсин-чи, қорлар ёғилиб, излар босилганидан кейин яна аста бошини кўтарар…

Шифохонада кўпчилик Камолни ёқтирмасди. Гўзалой ҳам шулар жумласидан эди. Мана, қанча шифокорлар кун демай, тун демай, иссиқ демай, совуқ демай навбатчиликка чиқишади, катта туманнинг у бошидан бу бошига қадар кезишади, қанча одамларнинг жонига ора киришади, аммо уларнинг биронтаси лоақал бир марта бўлсин беморнинг ўзи уёқда турсин, яқинларининг қўлига қараганини эшитмаган, Дониёр акага ўхшаганлари эса мажбурлаб пул тутқазишганларида ҳам қайтариб берганликларига ўзи неча марта гувоҳ бўлган.

Камол бўлса…

Ҳовлидан қўл телефонида гаплашган кўйи чиқиб келган Камол тез ўзининг ўрнига ўтирди:

– Бос, Дамин! Микрорайон, 5-уй. Биттаси ўлим тўшагида!

Ёш ҳайдовчи «Тез ёрдам» сиренасини ишга туширган кўйи машинани учириб ҳайдаб кетди.

– Бемор ким экан, Камол ака? – сўради Гўзалой.

– Ёш йигит. Биз қатори, – деди Камол «биз» сўзига урғу бериб .

– Нима бўпти?

– Юрак шекилли.

Гўзалой сумкасини очиб, дориларни тайёрлай бошлади.

Машина беш қаватли уй ёнига келиб тўхтагандан отилиб тушган Камол биринчи подъездга кириб кетди. Гўзалой унинг ортидан югурди.

Зиналардан тез кўтарилаётган қадам товушлари эшитилди. Сўнг тепадан овоз келди:

– Бешинчи!

– Хўп.

Ҳарсиллаб сўнгги қават майдончасига чиқиб келган қиз очиқ эшикдан кирди, йўлакда туфлисини ечганча ичкарига отилди. Шу маҳал эшик ортида яшириниб турган Камол аста жойидан чиқди ва эшикни ёпиб, қулфлади.

Хонама-хона ҳовлиқиб беморни излаётган Гўзалой йўлакда хотиржам турган шифокорни кўриб, бақириб юборди:

– Камол ака! Бемор қани?

– Биз беморни йўқотиб бўлдик.

Қиз ваҳимага тушди:

– Кечикибмизми?

Камол бош чайқади:

– Йўқ. Кечикканимиз йўқ. Ҳали умид бор. Чунки ўша бемор камина қулингизман.

Ҳамшира шифокорнинг сўзлаш оҳанги, ўзига суқ билан тикилаётганидан ҳушёр тортди:

– Бу нима деганингиз, Камол ака?

– Бу шу деганимки, Гўзалойхон, сизнинг дардингизда юраги адойи тамом бўлган ошиғингиз қаршингизда турибди. Уни даволаш сизнинг қўлингизда.

– Ҳазиллашяпсизми, Камол ака?

– Мен сиз билан бир-икки марта ҳазиллашиб юрганмидим?

Ҳамшира сесканиб кетди:

– Камол ака. Эс-ҳушингиз жойидами?

– Эс-ҳушим сизни кўрган маҳалим кирди-чиқди бўлиб қолади.

Шу сўзларни айтиш асносида Камол Гўзалойнинг устига бостириб кела бошлади.

Қиз икки қадам ортга чекинди.

– Камол ака! Бу нима қилиқ? Уялмайсизми? Янгам бор, болаларингиз…

– Шу уй сизники, Гўзалхон. Калитини бериб қўяман. Хоҳлаган пайтда келиб, дам олишимиз мумкин.

– Камол ака!

– Гўзалхон, кўп таранг қилманг энди. Мен сизни мажбурламадим, ўз оёғингиз билан келдингиз сменамга. Ёш бола эмассиз. Кўнглингизда бир ният бўлганки…

– Қоч-э, ифлос!

Гўзалой Камолни итариб юбориб, эшикка чопди. Аммо эшик берк эди.

Қизнинг ортидан келган Камол эҳтирос билан гапира бошлади:

– Гўзалой!.. Ёш танангизни бекорга қаритиб нима қиласиз? Сиз қўрқманг. Керак бўлиб қолса кейин ҳаммасини ўзим тўғрилайман. Сиз мени тушуняпсиз-ку, а?

Кўзи қонга тўлган Камол эшикка суяниб қолган қиз устига бостириб келарди. Гўзалой жон-жаҳди билан эшикни тепди.

– Ёрдам беринг! Ёрдам беринг!

– Бефойда, Гўзалойхон. Кундузлари бу «дом»да ҳеч ким бўлмайди.

Камол қўлини чўзиб, титраб турган Гўзалойнинг ёноғини силади.

Гўзалой қалтираб кетди. Сўнг пичирлади:

– Камол ака… Илтимос, мен сал ўзимга келиб олай.

– Бу бошқа гап. Лекин, ишонаверинг, менинг қайноқ қучоғимда дарров ўзингизга келиб оласиз, жоним.

– Ҳеч бўлмаса… қўлимни ювиб чиқай.

– Бу ҳаяжондан. Лекин майли, юринг-чи.

Камол қизни қўлидан тутиб ваннага бошлаб бораркан, абжирлик билан унинг халати чўнтагидан қўл телефонини олиб қўйди.

– Бу ҳар эҳтимолга қарши. Ана энди марҳамат.

Гўзалой кўз қирини ташлаб, ошхонадан балконга чиқадиган эшик очиқлигини кўрди. Камол ванна эшигини очаётган маҳал Гўзалой жон аччиғида балконга чопиб ўтди. Дераза ўрнатилмаган балкондан шаҳар кўриниб турарди.

Қиз бир сакраб балкон деворига чиқиб олди-да, ортидан чопиб келган Камолга тик боқди:

– Тўхта! Агар яна бир қадам қўйсанг, ўзимни пастга ташлайман!

Бу гапни эшитган Камол жойида таққа тўхтади-қолди. Гўзалой пастга қаради. Кўчадан ўтиб турган бир-икккита йўловчи, подъезд ёнида «Тез ёрдам» машинаси.

Вазият қалтислигини англаган, ҳуши бошидан учган Камол ваҳима ичида ялинишга тушди:

– Гўзалойхон! Тушинг! Тушинг деяпман! Пастга қулаб кетасиз!

– Қимирлама!

– Жон Гўзалойхон! Тушинг, Илтимос, пастга тушинг. Ахир кўчадаги одамлар кўриб қолади.

– Кўришсин! Билишсин кимлигингни! Ўзиям тўғри машинамизнинг устига тушарканман. Қайтанга яхши бўлади.

Камол нажот излагандай атрофга аланглади, охири, ҳеч бир иложи қолмаганини англади шекилли, дир-дир титраган кўйи тиз чўкди:

– Жон Гўзалойхон! Мени тириклай сўйманг. Худо урсин агар сизга қўлимни теккизсам. Тушинг энди! Эҳтиёт бўлиб тушинг!

– Гапингга кўнадиган аҳмоқ йўқ.

– Қасам ичаман! – қичқириб юборди Камол. – Худони ўртага қўйиб қасам ичаман! Мен аҳмоқ ўзингиз ўз оёғингиз билан келганингизга…

– Ҳозир эшикни очасан!

– Мана! Мана! – Камол чопиб бориб эшикни очиб келди, негадир яна тиз чўкди. – Бўлдими? Энди тушасизми?.. И-и, эҳтиёт бўлинг!

Пастда, деярли оёқлари тагида тиз букиб турган эркак қизнинг кўзига жуда кичкина, иркит махлуқдай кўриниб кетди.

– Сен учун менинг тиригимдан кўра ўлигим қиммат-да, а? Шунинг учун ҳам ўзимни пастга ташлайман!

– Гўзалойхон! Кечиринг! Ўлдирманг мени! Ахир бола-чақам бор, не-не орзуларим бор!

– Бола-чақанг энди эсингга тушдими? Калитни қолдириб, пастга туш. Қачон машанамизнинг олдида кўринасан, кейин бу ердан тушаман.

– Менга ишонмайсизми, Гўзалойхон. Ахир қасам ичдим-ку. Эркак сўзим…

– Йўқол-э! Эркак эмиш! Садқаи эркак кет!

– Ташқари эшикники английский, – деди зипиллаб жўнаб кетаётган Камол. – Қаттиқроқ итарсангиз, эшикнинг ўзи ёпилиб қолади. Мен учдим!..

Гўзалой пастга қараб тураверди. Тезда машина ёнида тепага хавотирланиб қараб қўяётган оқ халатли Камол кўринди.

Шундан сўнггина Гўзалой пастга тушди…

Подъезддан бўғриқиб чиқиб келган ҳамширани кўргачгина эшик ёнида асабий тарзда у ёқдан-бу ёққа юриб турган Камолнинг рангига қон югурди:

– Хайрият-эй. Иккинчи бунақа… ахлатни емаганим бўлсин!

Гўзалой индамай машинага чиқди. Рулга бошини қўйиб ухлаб ётган Дамин кўзларини очиб атрофга қаради:

– Бўлдими, Камол ака?

– Бўлди, – деди жойига ўтирган Камол.

– Ишқилиб, қутқариб қолдиларингизми?

Шифокор қисқа жавоб қилди:

– Ҳа.

– Шу, менимча, сиз жаннатий бўлсангиз керак, Камол ака, – деди калитни бураётган ҳайдовчи. – Ахир қанчадан-қанча одамларни ўлимдан қутқариб қоласиз. Ҳар куни қанча савоб оласиз…

– Кетдик.

– Камтарсиз-а, Камол ака, камтарсиз. Мақтовни ёқтирмайсиз. Тўғрими, Гўзалой опа?

Асаблари чарчаган, ҳорғин ҳамшира базўр жавоб қайтарди:

–Тўғри, жуда камтарлар.

– Кетдик.

– Нима, яна биронтаси ўлим тўшагида эканми?

– Кетдик деяпман-ку! Юрмайсанми энди.

– Лекин қаёққа юришни айтмадингиз-ку.

– Станцияга, – деди Гўзалой. – Нимагадир мазам бўлмаяпти. Журналга белгилаб, уйга кета қоламан. Бу ёғини камтарин акангизнинг ўзлари эплайдилар.

Ҳайдовчи савол назари билан Камолга қараганди, у шоша-пиша бош ирғади…

* * *

Қабулхонага ҳовлиқиб кириб келган Дилобар на салом бор, на алик, Муқаддамни шоширди:

– Тез хонани очинг! Нарсам қолиб кетганди, олишим керак.

Муқаддам ҳайрон бўлди:

– Лекин у муҳрланган-ку.

Дилобар сумкачасидан бир парча қоғоз чиқариб кўрсатди:

– Манавини терговчи берди. Кейин эшикни меҳмонхонангиз печати билан яна печатлаб қўяркансиз. Бўлинг тезроқ! Шошиб турибман.

Муқаддам терговчи берган қоғозни олиб кўрди. Дарҳақиқат, бу фуқаро Д.Одиловага муҳрланган хонадан ўзининг шахсий буюмини олиш учун берилган рухсатнома эди.

Муқаддам бориб эшикни очди. Икковлон хонага киришди.

Дилобар хонани кўздан кечирди, стол-стуллар тагини қараган бўлди:

– Қаерга тушиб қолган экан-а?

Муқаддамнинг синган дераза ёнига келиб, ташқарига қараётганини кўрган қиз тез ювиниш хонасига ўтди-да, сумкасидан каттагина қора салафан халта чиқариб, ванна тагидан суғуриб олган дипломатни халтага жойлади.

– Топдим!

Муқаддам шу томонга ўгирилди:

– Бўлдими?

– Бўлди. Бўпти, мен чопдим!

Дилобар шошиб хонадан чиқди ва шундоқ йўлакда ўзини кутиб турган Жавлон Сулаймоновга урилиб кетди.

– Ҳой! Кўзми бу ё пўстакнинг тешигими? – Бирдан терговчини таниб қолган қизнинг нафаси ичига тушиб кетди: – Вой, бу сизми?

– Демак, асосий мақсад дипломат бўлган, шундайми, Одилова?

Дилобар терговчига анграйиб қараб қолди.

– Саволимни қайтараман: демак, асосий мақсад дипломат бўлган, шундайми, Одилова?

Ниҳоят қиз ўзига келди, иложи борича беписандлик билан гапиришга уринди:

– Нима деяпсиз, тушунмаяпман, ўртоқ терговчи? Қанақа дипломатни айтяпсиз?

Жавлон қора халтага ишора қилди:

– Манавининг ичидагини. Ҳар қалай, иккита қалам билан битта лаб бўёқ бунча жойни эгалламаслигини ўзингиз ҳам тушуниб турган бўлсангиз керак.

Инкор қилиш бефойда эканини англаган Дилобар ҳужумга ўтди:

– Тўғри, бунинг ичида дипломат бор. Меники! Ўзимники!

– Наҳотки?

– Ҳа. Нима, менинг дипломат тутишга ҳаққим йўқми?

Жавлон истеҳзоли илжайди:

– Ҳали тўйгаям шуни кўтариб борганман дерсиз?

– Кўтариб борганман.

– Қизиқ, бу ҳақда дугонангиз нима деркин?

– У эътибор бермаган бўлиши мумкин. Чунки ҳамиша икки кўзи осмонда бўлади. Бунинг устига худди мана шундай эди, сумканинг ичида эди.

– Эҳтимол, эҳтимол.

– Энди кетсам бўладими?

– Бир дақиқа. Марҳамат қилиб айтсангиз, дипломат ичида нима бор?

Дилобар сира иккиланмасдан жавоб қайтарди:

– Ўзимнинг нарсаларим. Шахсий нарсаларим.

– Ҳар қалай, аниқроқ айтсангиз дегандим. Мана, – терговчи ўзларини ажабланиб кузатиб турган Муқаддамга ишора қилди, – меҳмонхона ходимаси фуқаро Латипова иштирокида очиб кўрамиз. Тўғри айтсангиз, ўзингизники, ҳалол. Лекин нотўғри айтсангиз, бу ҳақда гувоҳимиз иштирокида далолатнома тузишимизга тўғри келади.

– Дипломатда менинг… – Дилобар чайналиб қолди, – менинг… қисқаси, озроқ пулим бор.

– Озроқ деганингиз қанча? Қандай қийматдаги купюралар?

– Эсимда йўқ. Лекин бу бир умр йиғиб келаётган жамғармам.

– Уни доим ёнингизда олиб юрасизми?

– Ҳа. Камбағалнинг моли ёнида бўлгани маъқул.

– Унда марҳамат қилиб, дипломатни очсангиз. Гувоҳ иштирокида.

Дилобар ноилож сумкасидан дипломатни олди, очмоқчи бўлди, бирдан ниманидир эслаб қолгандай терговчига қаради:

– Қулфланган.

– Ростдан-а? Ҳойнаҳой, калити тухумнинг ичида, тухум сандиқда, сандиқ ертўлада, ертўла дарёнинг тагида бўлса керак. Шундайми, Одилова?

– Калит йўқолган, – ўзига келиб улгурган Дилобар пинак бузмасдан жавоб қайтарди. – Шунинг учун буни ўзимам очолмай юрибман. Анчадан бери.

– Балки дугонангизни ёрдамга чақирармиз. Ахир болалар уйида унинг лақаби «Тамарка қулфбузар» бўлган. Шундайми? У оддийгина соч тўғнағичи билан ҳаттоки инглизча қулфларни очиши билан машҳур бўлган.

Бунақа гапларни кутмаган Дилобар эсанкираб қолди:

– Лекин сиз… сиз… – дея олди у.

Жавлон жиддий оҳангга ўтди:

– Одилова, сичқон-мушук ўйинини бас қилинг.

Қўллари титрай бошлаган Дилобар ноилож дипломатни очди. У даста-даста эски газета-журналларга тўла эди. Буни кўрган Дилобар эс-ҳушидан ажралган одамдай анграйиб қолди.

– Яхши жамғарма экан. Энг муҳими – ишончли. Одилова, мен билан боришингизга тўғри келади.

– Қаерга?

– Ишни ёпадиган пайт келди, деб ўйлайман. – Терговчи Муқаддамга қаради: – Хонани тартибга келтиришингиз мумкин. Келтирилган зарар, яъни синган ойна айбдорлардан ундириб олинади… Марҳамат, Одилова. Ўзингизнинг дипломатингиз билан.

Зўр бериб вазиятдан чиқиб кетиш йўлларини ўйлаётган Дилобар шуурсиз тарзда терговчининг олдига тушди.

Ташқарида уларни машина кутиб турган экан, бир зумда шаҳар ички ишлар бошқармасига етиб келишди.

Терговчининг кабинетида иккала ҳайдовчи, Тамара ўтирган экан.

Дилобарни бошлаб кирган Жавлон кафтларини бир-бирига ишқалаб олгач, мақсадга ўтди:

– Хонимлар ва жаноблар. Энди бу ишни ёпсак ҳам бўлади. Ўйлашимча, ҳаммаси жой-жойига тушди.

Шундай қилиб, Дилобар Одилова, сиз шеригингиз Тамара Маратова билан олдиндан жиноий тил бириктириб, Ғиёс Умиров ва Акбарали Мўминов бошқараётган «КамАЗ» юк машинасини овлоқ жойда кутиб тургансиз. Чунки сиз бу ҳайдовчилар катта миқдордаги нақд пулни олиб кетаётганидан хабардор бўлгансиз.

Ҳеч кимни писанд қилмаётгандай гердайиб ўтирган Дилобар пичинг қилди:

– Ўзимда ғойибдан билиш таланти борлигидан бехабар эканман, ўртоқ терговчи. Аммо қайтариб айтаман: биз тўйда эдик. Бизни хафа қилмоқчи бўлишди. Биз қочдик.

– Буниям текшириб кўрдик. Ўша оқшом сизлар турган жойдан ўн беш километр радиусда биронта ҳам тўй бўлмаган. Ундан ортиқ жойдан пиёда келишингизни эса тасаввур этиб бўлмайди.

Хуллас, сизлар «КамАЗ»га чиқиб оласизлар. Режангиз бўйича бирон жойда тўхтаб, овқатланишларингиз, ана ўшанда сизлар ҳайдовчиларнинг овқатига клофелин қўшиб беришларингиз керак эди. Ҳайдовчилар ухлаб қолгач, дипломатни олиб кўздан ғойиб бўлардингизлар.

– Бу чўпчагингизга биронта далилингиз борми? – эътироз билдирди Дилобар. – Ё шундай тўқиб кетаверасизми?

– Давом этамиз. Аммо йўлда ҳайдовчи тўхтамайди. Сизлар ноилож «Қирғоқ» меҳмонхонасигача бирга ке-ласизлар ва ўз режаларингизни шу ерда амалга оширишга уриниб кўрасизлар. Дарвоқе, мен сизга меҳмонхона қаршисидаги уйда яшайман деб айтгандим. Ўша кечаси ҳам сизларнинг меҳмонхона деразасидан ўз ихтиёрларингиз билан, ҳеч қандай пичоқ тирашларсиз ошиб ўтаётганлигингизни кўрганман.

– Балки демидрол сўраб навбатчи аптекага югуриб бориб ҳам келгандирман.

– Йўқ, Одилова, сиз ишни пухта қиласиз. Ахир болалар уйидан сўнг тиббиёт коллежини битирган дипломли ҳамширасиз. Дориларни яхши биласиз. Бу сафар ҳам олдиндан сумкангизга солиб олган кичкинагина салафан халтачадаги клофелин моддасининг бир қисмини ҳайдовчи Ғиёс Умировга берасиз, қолганини эса Акбарали Мўминовга. Аммо шошганингиздан салафан халтачани йўқ қилишга улгурмайсиз. Мана, экспертиза хулосаси. Сумкангиздан топилган кичик салафан халтачада ҳақиқатан ҳам клофелин моддасининг юқи қолган. Бу дори эса ҳайдовчилар ошқозони ва қонида топилган уйқу дориси билан бир хил таркибда.

– Вой муғомбир-эй! – деб юборди Ғиёс беихтиёр.

Дилобар бу луқмага парво ҳам қилмади:

– Сизда бунақа салафанчалардан йигирматасини сумкамга солиб қўйиш имконияти бор эди. Бу далил эмас, уюштирилган туҳмат, холос. Ўртоқ терговчи, менга қарши тўплаган далилларингиз бир пулга қиммат эканлигини ўзингиз ҳам яхшигина билиб турибсиз шекилли. Шундай экан, оғзингизни чарчатиб, ортиқча гап қилишнинг нима кераги бор. Гапбозликни тўхтатиб, уй-уйимизга тарқала қолайлик.

Терговчи, қизнинг ўзини совуққон тутишига қойил қолгандай бош чайқаб қўйди:

– Давом этаман. Ғиёс Умиров уйқуга кетган маҳал сиз ҳар эҳтимолга қарши дипломатни текшириб кўришга қарор қилдингиз. Бунинг учун «Тамарка қулфбузар»нинг маҳорати қўл келди. Дипломатни очдиларингиз. У ҳақиқатан пулга тўла эди.

Дилобар эътироз билдиришга уринди:

– Лекин…

Аммо бу сафар терговчи уни гапиртирмади:

– Иш битгандай эди. Аммо машина эшигини қулфлашга кетган Акбарали Мўминовнинг қайтиб келиб қолиши, айниқса унинг сизларни бу аҳволда кўриши яна режангизни бузиб юборди. Сизлар дипломатни олиб чиқиб кетмоқчи бўлдингизлар. Аммо Акбарали Мўминов қаттиқ қаршилик кўрсатди. Тўполон кўтарилди, дераза ойнаси синди. Хонага одамлар бостириб киришди. Шунда сиз қўрқоқ олдин мушт кўтарар қабилида иш тутиб ҳайдовчиларни ўзларингизни зўрлашга уринишда айблашга ўтиб, дод-вой кўтардингиз. Дугонангиз сизга қўшилди. Сиз шу тўполон пайтида дипломатни ваннанинг тагига яшириб қўйдингиз.

Ғиёс ўрнидан ирғиб туриб кетди:

– Вой палакат-эй!

Бесабр ҳайдовчига ўқрайиб кўз ташлаб қўйган Дилобар иложи борича хотиржамлик билан терговчига мурожаат қилди:

– Кейин сиз кўзбойлоғичлик қилдингиз, яъни ўша сумманинг эгасига айландингиз, шундайми? Ўроқда йўқ, машоқда йўқ, хирмонда ҳозир дегандай, а?

Қизнинг нимага шама қилаётганини тушунган Жавлон кулиб қўйди. Ҳа, Одилованинг асабларию, ўз манфаати учун тез фикрлашига қойил қолса бўлади.

– Адашдингиз. Мени сизнинг зўр бериб яна ўша хонага боришга баҳона қидиришингиз шубҳалантирди. Шунда ўзимиз бориб хонани текширдик. Дипломатнинг қулфи бузилганлиги, айниқса унинг ушлагичида сизнинг бармоқ изларингиз борлиги мени ҳайрон қолдирди. Шунда мен ўйлай бошладим.

Бу сафар қиз истеҳзо қилишдан ўзини тийиб туролмади:

– Наҳотки?

– Ҳа, афсуски, шундай… Биз пулни баённома асосида дипломатдан олиб, ўрнига эски газета-журналлардан солиб қўйдик. Қолгани биз кутгандай бўлиб чиқди. Сиз қопқонга тушдингиз, Дилобар Одилова.

– Асло! – кескин бош чайқади қиз. – Агар тўғрисини айтадиган бўлсам, манави тақа мўйлов ҳайдовчи, Ғиёсмиди исмингиз, хуллас, шу одам мен сени севиб қолдим, иккаламиз узоқ-узоқларга қочиб кетамиз, мана, топганим сеники, шу кеча мен билан қол, деб ялиниб-ёлвориб туриб олди, тиз чўкди. Дипломатни оёқларим тагига ташлади.

– Ҳой, ҳой, туҳмат қилма! – бақириб юборди юзига қон тепчиган Ғиёс. – Туҳмат қилма!

– Нега энди туҳмат бўларкан? Мана, – қиз дугонасига ишора қилди, – гувоҳим бор. Тўғрими, Тамара?

Одатига кўра шифтга қараб ўтирган Тамара дарров дугонасининг гапини маъқуллади:

– Тўғри.

– Ана, кўрдингизми, ўртоқ терговчи, – тантанавор тарзда гапида давом этди Дилобар. – Биз аёллар бир кўришда муҳаббатга ишонамиз, ҳатто жонимизни қурбон қиламиз. Соддамиз-да, соддамиз. Эркаклар бўлса айёр, маккор.

Терговчи эътироз билдирди:

– «Содда» деган таъриф сизга тўғри келмас-ов.

– Нега энди? – таслим бўлишни хаёлига ҳам келтирмасди Дилобар. – Мана ҳозир бошлиғингиз номига қарсиллатиб битта ариза ёзаман, аслида воқеа қандай бўлганини баён қиламан. Гувоҳим бўлса бор. Мен терговчингизнинг кўкнори хаёллари қурбони бўлдим деб ёзаман. Шуми хотин-қизларга ҳурмат деб ёзаман! Орада сизнинг обрўйингиз тушгани қолади.

– Менинг обрўйим учун ташвиш чекмай қўя қолинг, Одилова.

Ранги кўкара бошлаган, тез-тез нафас олаётган Дилобар ҳужумга ўтди:

– Сиз ҳам бўлмаса менинг айбимни исботлайдиган тузукроқ далил топинг! Тўй бўлмаган эмиш! Бўлмаса нима қипти? Эҳтимол мен у ерга севгилим билан учрашувга чиққандирман. Бошим очиқ қиз бўлсам. Кейин уришиб қолганман-у, йўлга чиқиб кетаверганман. Дугонам билан. Ҳайдовчиларга эса «Тўйдан келяпман» деб қўя қолганман. Бу гўрсўхталарнинг бири мени севиб қолиб, муҳаббати исботига дипломат совға қилиб юборишини туш кўриб билибманми?

– Ҳали клофелингаям бирор баҳона ўйлаб қўйганман дерсиз.

Дилобар бўш келмади:

– Баҳона эмас, сабаб, ўртоқ терговчи. Беш-олти йил бўлиб қолди, асабийлашиб, кечалари ухлолмасдан чиқаман. Шунақа пайтда озгина уйқу дорисидан ичиб олмасам бўлмайди. Врачларнинг ўзлари тавсия қилишган. Касаллик тарихидан кўчирма олиб келиб беришим мумкин. Ишонмасангиз, мен ҳисобда турган поликлиникага қўнғироқ қилиб билишингиз ҳам мумкин.

– Лекин сиз ҳайдовчиларга туҳмат қилдингиз. Улар бизни зўрламоқчи бўлди деб ёзиб бердингиз.

Дилобар кўзларини маъсумона пирпиратди:

– Бу рост! Ростданам уларнинг нияти ёмон эди. Биласиз-ку, эркаклар ичган пайтларида шер бўлиб кетишади, ишлари битганидан кейин эса қуёнга айланишади. Хайрият жонажон милициямиз бизни бундай шармандаликдан қутқариб қолди.

Қизга кўзларини катта-катта очиб қараб турган Ғиёс:

– Ўзиям лекин илоннинг ёғини ялаган хотин экансан! – деб юборди беихтиёр.

– Ўзлариям фаришта эмас шекилли, – йигитга мазахомуз қаради Дилобар. – Кечагина «қулингиз бўлай» деб тиз чўкиб турган, оҳ, бир кўришда севиб қолдим, ёндим-куйдим деб оёқларим тагида эмаклаб юрган ким эди? Дарров ўзгариб қопсиз-да, а? Муҳаббатингизнинг умри шунча қисқа бўлдими, жоним?

Ғиёс, кап-катта эркак, довдираб, титраб-қақшаганча Жавлонга қаради:

– Ўртоқ терговчи! Мен ҳозир… мен ҳозир бу туҳматчи хотинни бир бало қилиб қўяман.

– Ҳеч нарса қилолмайсан! – пинагини бузмай ўтираверди Дилобар. – Агар мен ҳақимда яна битта ёмон гап гапирсанг, расмийлаштириб қўяман, кейин бир пок қизга туҳмат қилганинг учун маънавий зарар тўлаб юрасан!