Текст книги "Дарё"

– Балки ўзлари ими-жимида топишиб олишгандир, – тахмин қилди Муҳиддинбой. – Ҳар қалай, қиз Тошкентдан фақат музқаймоқ ейиш учун келмагандир.

– Лекин…

– Демак, ўғлинг қизлар билан учрашувда юрибди. Сен бўлсанг бу ерда ваҳима қилиб ўтирибсан.

– Йўқ, дадаси, – кўнмай туриб олди Ҳикотяхон, – Дилшоджоним менинг хавотир олишимни билади, қаерда бўлсаям албатта телефон қилган бўларди. Бу ерда бир гап бор.

– Эҳ, хотин-а! Болангнинг олдида сулув қиз турганда сен эсига келармидинг? Ахир энди у ёш бола эмас, жигит.

– Дадаси, мен биламан, Дилшоджон унақа бола эмас… Нимагадир кўнглим ғаш.

– Бўпти, – Муҳиддинбой Рустамга буюрди: – Қидиришни давом эттиринглар.

– Хўп, хўжайин.

– Менам сизлар билан бирга борсам майлими, Рустам ака? – деб қолди Мансур.

Рустам саволомуз тарзда Муҳиддинбойга қараганди, у маъқуллаб бош ирғади.

Ҳикоятхон Мансурни алқай кетди:

– Умрингиздан барака топинг, ўғлим. Илойим тўйларингизда хизмат қилайлик…

Рустам Мансурни бошлаб чиқди.

* * *

Қишлоқ чиндан ҳам «тупканнинг тубида» экан. Аксига олиб, йўл ҳам таъмирлашда. Ишқилиб, ҚВПда кутиб ўтирган иккиқат аёл билан унинг жонсарак, ваҳимага тушиб қолган турмуш ўртоғини қишлоқдан олиб чиққунларига қадар кеч тушди.

Салонда қуйи лабини маҳкам тишлаб олган жувоннинг тер босган юз-бўйнини артиб қўяётган Гўзалой ҳайдовчига қаради:

– Сал тезлашинг, Эркин ака.

– Хавотир олманг, Гўзалойхон, – деди ҳайдовчи бепарво тарзда. – Тўлғоқ тута бошлади дегани ҳали бола туғилди дегани эмас. Баъзан бу икки-уч кунлаб чўзилади.

– Худди ўзингиз учта туғиб қўйгандай хотиржам гапирасиз-а, Эркин ака, – пичинг қилди ҳамшира.

– Ҳа, энди, учта туғмасак ҳам, шунча туғдириб қўйганмиз-да, Гўзалойхон. Амалиёт катта бизда, амалиёт.

– Менам шунга яқин фикрларни ўқиганман, – орага қўшилди Дониёр. – Шундай бўлсаям иложи борича тезроқ юрсангиз. Тўғриси, шунча йил врачлик қилиб, бунақа вазиятга биринчи тушишим.

Жувоннинг гапирган одамнинг оғзига ялт этиб қараётган эри ҳам ялиниб қолди:

– Тезроқ юринг, шопир ака. Келинингиз қийналиб кетди-ку.

– Биринчисими, ука?

– Ҳа.

– Биринчисида ўзи шунақа бўлади. Лекин ҳалиям сизнинг асабларингиз мустаҳкам экан, ука. Мен биринчисида дўхтир билан ёқалашиб кетганман, – кулиб қўйди Эркин ака. – Лекин кейин шу дўхтир билан қиёматли ота-бола бўлиб кетдик. «Тез ёрдам»га ишга киришимгаям шу одам сабабчи бўлган…

Афтидан, Эркин ака хотираларини батафсил сўзлаб бермоқчи эди. Аммо аёлнинг қаттиқ инграб юбориши уни гапдан тўхтатди.

– Бошланди… – шивирлади бужмайиб қолган, қаттиқ тишлаганидан қуйи лабидан қон сизиб чиққан жувон.

Гўзалой жон ҳолатда қўлларини силкитди:

– Тўхтатинг! Тўхтатинг! Бошланди!

Ҳайдовчи ёнида кетаётган Дониёр ажабланиб, шу томонга ўгирилди:

– Нима бошланди?

– Нима бўларди, тўлғоқ-да.

– Йўғ-э, шу ерда-я? – далага ишора қилди Дониёр.

– Нима, чақалоқ аввал сиздан «Туғруқхонага етиб келдикми?» деб сўраб олиб, кейин дунёга келиши керакми? Тўхтатинг машинани деяпман!

Эр яна ёлворди:

– Тўхтата қолинг, ака! Келинингиз жуда қийналиб кетди.

Эркин ака машинани четга олди. Дониёр гарангсиб қолди:

– Энди нима қиламиз?

Бунақа масалаларда тажрибали Эркин ака дарҳол йўл-йўриқ кўрсатди:

– Телефон қилинг, бирон гинеколог аёлни юборишади.

– Ҳа, ҳа.

Дониёр қўл телефонида шошиб рақам тера бошлади.

– Дониёр ака! Ёрдамлашворинг! – деб қичқириб қолди Гўзалой. – Бир ўзим эплолмаяпман.

Дониёр буткул довдираб қолди:

– Ким? Менми?

– Сиз! Сиз!

– Лекин мен…

– Бўлинг деяпман!

Дониёр шошиб пастга тушиб, салонга ўтди.

Эркин ака оёғи куйган товуқдай питирлаётган йигитнинг олдига бориб, уни пастга туширди, қўлига телефонини тутқазди:

– Ука, сизнинг нарироқ турганингиз маъқул… Мана телефон. «03»га телефон қилиб, қаерда турганимизни тушунтиринг. Мен сув иситиб тураман.

– А? Ҳа…

Кўзлари катта-катта очилиб кетган йигит телефонни чангаллаганча нари юрди. Эркин ака шошиб ўтин йиға бошлади.

Бу атрофда қуруқ шох-шабба кўп экан, бирпасда гуриллаб олов ёнди. Эркин ака декчада сув қайнатиб олди.

Машинадан Гўзалойнинг овози эшитиларди:

– Кучанинг!.. Ҳа, яхши. Яхши…

Тўсатдан тунги сукунатни бузиб чақалоқ ингаси эшитилди…

Йигит жойида лол бўлиб туриб қолди.

Эркин ака хотиржамлик билан унинг қўлини сиқди:

– Менимча, энди сизни табрикласак бўлади.

– А?

Салондан Дониёр тушиб келди:

– Табриклайман, ука. Қўчқордай ўғилли бўлдингиз!

– А?

– Ўғил, ука, ўғил. Мальчик, – тушунтирди ҳайдовчи.

Ниҳоят гап нимадалигини тушунган йигит бирдан қийқириб юбориб Дониёрни маҳкам қучоқлаб олди-да, уни даст кўтариб, айлантира бошлади:

– Ўғил!.. Ўғил…

Тез орада етиб келган «Тез ёрдам» машинасидаги гинеколог врач чақалоқни, жувонни кўрикдан ўтказгач, «Профессионал ишлабсизлар» дея Дониёр билан Гўзалойни мақтаб қўйди. Сўнг жувон, чақалоқ, бахтиёр отани туғруқхонага олиб кетди.

Катта иш қилиб қўйганидан ўзида йўқ мамнун, ҳадеб оғзининг таноби қочиб бораётган Дониёр машина ортидан узоқ қўл силкиб қолди.

Эркин ака кабинадан бош чиқариб:

– «Сайхун»дан шошилинч чақирув, Дониёржон, – деб қолди.

– Ҳозир, бир дақиқа, Эркин ака.

Гўзалойнинг шошиб ўз жойига чиққанини кўрган Дониёр қўл телефонида рақам терганча уч-тўрт қадам нарига борди.

– Алё, аяси, аяси… – энтикиб гапира бошлади Дониёр. – Биласанми ҳозир нима бўлди? Мен умримда биринчи марта чақалоқни қабул қилиб олдим. Бу… бу бир мўъжиза. Тасаввур қиласанми, чақалоқни-я! Тирик одамни-я! Ким билади бу чақалоқ ҳали келажакда ким бўлиб кетади!..! Бир «инга-инга»лаб йиғлайди де. Кўрсанг, ҳалигача қўлларим қалтираяпти. Бу ҳаяжондан. Лекин зўр иш бўлди.

Муқаддамнинг:

– Табриклайман, – деган овози келди.

Ҳар қанча ҳаяжонланиб турган бўлмасин, Дониёр хотинининг овозидаги ҳиссизликни, ҳатто бегона оҳангни илғагандай бўлди.

– Овозингга нима қилди, аяси? Роса чарчагансан шекилли.

– Ҳм-м…

– Аксига олиб ҳозир яна шошилинч чақириб қолишди. Уч-тўрт соатсиз олдингга ўтолмасам керак. Сменанг тугагандан уйга бориб, яхшилаб дам ол. Лекин овқат-повқат қилиб ўтирма. Токсикоз деган нарсалардан бизнинг ҳам хабаримиз бор. Ўқиганмиз. Ўзим тузукроқ егулик олиб бораман. Хўпми?

– Хўп, Латипов.

Барибир бу бошқача овоз эди.

– Яна «Латипов»ми? – ҳайрон бўлди Дониёр. – Қизиқ, қачондан буён гаплашяпмиз, лекин мени бирон марта «дадаси» деб чақирмадинг-а.

– …

Машина сигнали эшитилди.

– Чинданам чарчабсан. Хўп, мен учдим… Кўришгунча, аяси. – Дониёр бу сўздан лаззат олаётгандай, қувонч билан хитоб қилди: – А-я-си!..

– Омон бўлинг… дадаси…

Қизиқ, сўнгги сўзни Муқаддам изтироб билан шивирлагандай бўлди. Аммо узоқ мулоҳаза қилиб ўтиришга вақт йўқ эди: Дониёр машинага шошди…

Бу дунёдаги энг бахтиёр эр-хотиннинг охирги марта гаплашишлари эди…

* * *

Шаҳардан қайтиб келганларидан сўнг Ноила адасига қўнғироқ қилишга бир неча марта уриниб кўрди, бироқ ҳеч тушолмади.

Охири Ноила дарвоза ёнига борди:

– Шу ерда антенна яхшироқ шекилли.

Ғамгин Гулноза бош ирғади:

– Кўр-чи.

Қиз рақам терди, аппаратни қулоғига тутди. Узоқ чақирув гудоклари эшитилди. Ниҳоят у тарафдан аппарат кўтарилди.

Ноила ҳовлиқиб-шошиб гапира бошлади:

– Ада! Адажон! Мен сизга ҳозир ҳаммасини тушунтириб бераман. Биз ҳалиям қишлоқдамиз. Айтган вақтимизда йўлга тушгандик, лекин…

Ноила бирдан жим бўлиб қолди. Гулноза унга саволомуз қаради.

– Телефонни ўчириб қўйдилар, – айбдорона бош эгди қиз.

– Уф-ф.

Олдинда ўзини қандай дилхираликлар, асабий савол-жавоблар кутаётганини ўйлаб, ичи сиқилган Гулноза бармоқларини қисирлатганча ҳовли четига юрди. Ноила яна рақам тера бошлади…

* * *

Ҳаммаси тамом бўлди… Ҳаммаси…

Кўзлари ҳеч нарсани кўрмаётган Муқаддам зулмат бағрида тентираб юриб-юриб… дарё бўйидан чиқиб қолди.

Жувон кимсасиз қирғоқ бўйида узоқ юрди, ой нурида жимирлаб турган сувга узоқ-узоқ тикилиб қолди. Бир пайтлар бобоси такрорлашни хуш кўрадиган гапни эслади: «Сувда етти юмаласа ҳаром нарса ҳам ҳалол бўлиб қолади…» Наҳот…

Анави ифлос кимса без бўлиб айтди: «Мен СПИДман. Оғир формаси. Яшасам яна ярим йил-бир йил яшайман. Мен ириб-чириб бораётган одамман. Энди сен ҳам шундай бўласан. Эрингга яқинлашсанг, эринг ҳам шундай бўлади…Сен ҳам тез орада менга ўхшаб ириб кетасан, йирингли сув бўлиб оқасан…»

Муқаддам сесканиб кетди ва шу лаҳзада яқингинада эри билан бўлиб ўтган суҳбати ёдига келди: «Майли, ўғлимизнинг исмини «Тошкенбой» деб қўя қоламиз… Шошилманг, дадаси, шошилманг. Сезиб турибман, бу қиз. Чиройли қизалоқ!.. Ҳечам-да. Биринчиси ўғил бўлади, майли, иккинчиси сен айтгандай… Кўнглингизнинг кўчасини! Қиз бола ота-онасига меҳрибон бўлади, шунинг учун тўнғичнинг қиз бўлгани яхши… Мен ўғлимни шундай тарбиялайманки, у ота-онасига қиз боладан ҳам меҳрибонроқ бўлади…»

Туйқусдан сумкадаги қўл телефони жиринглаб қолди. Чўчиб кетган Муқаддам атрофга аланглади ва ҳеч ким йўқлигига ишонч ҳосил қилгач, қўлларини буюк бир меҳр билан қорнига қўйганча, аччиқ кўз ёшларига ғарқ бўлган кўйи буюк муҳаббат билан шивирлади:

– Дадаси… дадажониси… Болам… болажоним…

Жувон мана шу ҳолида, қўлларини қорнига қўйган кўйи, узлуксиз жиринглаётган телефонини ҳам эшитмай, дувиллаб оқаётган кўз ёшларини артмасдан бир-бир босганча негадир бирдан бўтана тус олган дарё қаърига кириб бораверди, бораверди… Оқар сув аввал Муқаддамнинг тиззасигача келди, кейин кўкрагигача… Ногоҳ шиддат билан оқаётган сув ости оқими жувоннинг оёқларига урилди. Муқаддам тойиб йиқилди ва ҳеч бир қаршилик кўрсатмасдан, аста-секинлик билан чўкаверди…

Дарё икки жонни ўз бағрига олди…

Йўқ, йўқ, келинг, воқеалардан бир оз олдинроққа ўтиб бўлса-да, мухтасаргина маълумот бериб ўтайлик; илло, уларни батафсил тасвирламоқ имконимиз сарҳадидаги ишдир. Оқар дарё бу икки жонни бағрига қабул қилмади: тонг палла, қуёшнинг илк нурлари билан шишиб кетган жасад сув юзасига қалқиб чиқди… Балиқчилар майитни қирғоққа олиб чиқишди…

Бир кечада сочи қордай оқариб, қадди кекса чолникидек букчайиб қолган Дониёр хотинини ўликхонда кўрган лаҳзада бир оғиз сўз айтолмасдан «гуп» этиб қулади… Тилдан қолган Дониёр анча даволанди. Сал тузалиб, дудуқланиб гапира бошлаган Дониёр хотинининг йилини ўтказгач, бир кечада кўчиб кетди. Кимдир уни Тошкентга кетган дейди, кимдир ота-онасининг ёнига. Ҳар нечук, ҳар ҳафта Муқаддамнинг қабрида янги гуллар пайдо бўлиб қолишига қараганда, Дониёр бу шаҳардан унча узоқлашмаганга ўхшайди…

* * *

Навбатчи ҳамшира йўлакда мудраб ўтирганини кўрган Бердиқул эшикни зич ёпиб, чироқни ўчирди-да, очиқ деразадан аста пастга тушди.

Шаҳардан овулгача анча йўл. Боши танғиб боғланган Бердиқул айрим ҳайдовчиларни ҳайрон қолдириб, баъзиларини ваҳимага солган кўйи овулига бир амаллаб етиб келди.

Уйига яқинлашаркан, Бердиқул узоқданоқ энасининг қув-қув йўталаётганини эшитди. Аммо шу ҳолида ҳам она ҳовлидаги «шип-шип» қадам товушларини эшитди, энг ажабтовур томони эса – ким келганлигини аниқ билди.

– Бердиқулжон, яхши келдингми, болам?

– Мен яхшиман, эна.

Бердиқул онасининг ёнига келиб ўтирди. Солиҳа эна уни қучиб олди.

– Хайрият-эй…

– Сизга нима бўлди, эна, йўталяпсизми?

– Томоғим қичишиб турибди. Чангдан-да. Ўзинг қаерларда юрибсан, болам? Хавотир олдим.

– Янги ишга ҳеч ўрганолмаяпман. Иш бўлса кун демай, тун демай чақираверишаркан. Лекин шунга яраша пул тўлаймиз дейишди.

Бирдан Солиҳа энанинг ранги қув ўчди:

– Бошингга нима қилди, болам-ов? Дориларнинг иси чиқиб кетди.

Бердиқул онасини тинчлантиришга шошди:

– Ҳеч нарса, эна, ҳеч нарса. Иш жойимизда совуқ шамол эсиб туради. Вентиляция. Шунга бошимни боғлаб олгандим. Битта маз суртиб. Бош нозик бўлади-ку.

– Ҳа, бош нозик бўлади… Ўҳ-ҳў… Кирақол, болам. Қўзибой ошқовоқ манти бериб юборган экан. Дастурхонга ўраб қўйганман. Сал кутиб турсанг, қайноққина қилиб иситиб бераман.

– Мантини эрталаб ермиз, эна. Ҳозир олдингизда бир пас ўтирсам майлими?

– Қорнинг очмадими? Кун бўйи туз тотмай юргандирсан ҳойнаҳой.

– Йўқ, эна, қорним тўқ. Яхшиси бир чойнак аччиқ чой дамлаб келайин-да, олдингизда озроқ ўтирайин. Эрталаб яна ишга кетишим керак, эна.

Солиҳа эна қандайдир орзиқиш билан, ичи куйиб сўради:

– Бормасанг бўлмайдими, Бердиқулжон?

– Бўлмайди, эна. Эртага яхши кун бўлади. Худо хоҳласа, биринчи ойлигимни оламан. Кейин иккаламиз бир жойларга борамиз.

– Унда майли, болам, майли, – дарҳол рози бўлди она. – Ўҳ-ҳў… Сен хурсанд бўлсанг бас…

Бердиқул ошхонага бориб чой қўйди. Букчайиб қолган Солиҳа эна ўғлининг қадам товушларини эшитганча маъюс ўтирарди.

Чойдан кейин Солиҳа эна ўзининг кўрпачасига ўтди ва бир пасда ухлаб қолди. Ҳар замонда қуруқ йўталиб қўйишини ҳисобга олмаса, кампир яхши ухлади. Бердиқул онасининг ёнида, унинг серажин юзига термилиб ўтираверди.

Ахийри, осмонда юлдузлар сўниб, овулнинг у ер-бу ерида хўрозлар қичқира бошлаганида Бердиқул аста ўрнидан турди-да, оёқ учида юриб даҳлизга чиқди, пойабзалини кийиб, ҳовлига ўтди, ундан кўчага чиқди.

Солиҳа эна бир неча сония тонгги сукунатда тобора узоқлашиб бораётган қадам товушларига қулоқ солиб ётди. Кейин аста ўрнидан туриб, кафтларини дуога очди:

– Йўлинг… йўлинг ойдин бўлсин, болам… Ўҳ-ҳў… Ўҳҳў…

* * *

Ароқ билан носнинг кучи филни ҳам йиқитади, дейишарди. Рост экан. Деярли ўн беш соат ўликдай қотиб ётган Тоҳир бир маҳал кўзларини очди ва ўрнидан аранг тургач, ним ёруғ камерага ажабланиб қаради. Қаерга келиб қолганлигини англамасдан бир амаллаб ўрнидан турди-да, бориб эшикни аввал аста-секин, кейин қаттиқроқ ура бошлади:

– Ҳой, ким бор?! Ким бор?

Темир эшик ортидан ғазабли товуш эшитилди:

– Ўчир овозингни!

– Мен қаердаман?

– Катта холангнинг уйидасан!

Гарангсиб қолган Тоҳир қайтиб жойига бориб ўтирди. У зўр бериб нима воқеа рўй берганини эслашга уринарди…

* * *

Бердиқул ҳисобни тўғри олган экан: у ўз палатасига деразадан ошиб кириб, каравотда ётганига чорак соат бўлар-бўлмас қўлида семизгина конверт тутган Гулноза кириб келди.

Жувон салом-палом бериб ўтирмасдан, конвертни тутди:

– Мана.

Бердиқул қаддини ростлаб ўтирди, конвертни очиб, ичидаги долларларни санаб кўрди.

– Етадими?

Бердиқул истеҳзоли илжайди:

– Етиб қолар. Етмаганини Тоҳирнинг ўзи қўшиб турар.

– Уни тинч қўйсангиз девдим.

– Шарт қўйманг, синглим. Сиз бу пулга менинг кўрсатмаларимни сотиб оляпсиз, ўзимни эмас. Агар муҳтожлик бўлмаганида эди, сиздан бир тийин олмасдим. Шунинг учун олдиндан айтиб қўяй, мен тирик эканман, Тоҳир душманим бўлиб қолаверади. Дунёнинг олтинларини бошимдан сочсангиз ҳам уни тинч қўймайман. Бу сафар уни сиз қутқариб қоляпсиз. Кейинги сафар нима бўлади, кўрамиз! Барибир бир куни уни оёқларим остида топтайман, хор қиламан, зор қиламан!

Гулноза сесканиб кетди, Бердиқулга ғазаб билан қаради:

– Разил одам экансиз!

– Бир нарсани унутманг: менинг разиллигим оқибат, сабаб эса яна Тоҳирнинг ўзи бўлиб қолаверади.

– Хўп, шу сафарга ишонсам бўладими?

– Ҳа. Мен эркакман. Айримларга ўхшаб хотин кишининг орқасига яшириниб олмайман.

– Уф-ф. Тоҳирнинг ҳали бу гаплардан хабари йўқ десам ишонасизми?

– Хабари бўлмаса, бўлади, – пинак бузмади Бердиқул. – Сизга тиз чўкиб миннатдорчилик билдирса керак ўзиям. Барибир икки ўн беш – бир ўттиз бўлиб қолаверади. У аввал ўғрилик қилмаган бўлса, энди мошинангизни тўлаш учун ўғрилик қилади. Катта ўғрилик қилади. Ана шунда қопқонга тушади.

– Бўлди қилинг, – энсаси қотганини яшириб ўтирмади жувон. – У томони билан сизнинг ишингиз бўлмасин.

– Сизнинг ҳам эртага менинг нима қилишим билан ишингиз бўлмасин!

Гулноза палатадан чиқди. Асабийлашганидан вужуди дир-дир титрай бошлаган Бердиқул ўрнидан турди, конвертни ички чўнтагига солиб, бошидаги бинтни ечиб ташлади.

Палатасидан чиққан, бошига боғланган бинтлари олиб ташланган Бердиқулнинг хотиржамлик билан йўлакдан кетиб бораётганини кўрган навбатчи ҳамшира анграйиб қолди:

– Бемор… Қаёққа?

Бердиқул жилмайди:

– Бир тоза ҳавода айланиб келсам дегандим.

Ҳамшира Бердиқулнинг бошига ишора қилди:

– Лекин сиз…

– Ҳа, буми? Бирдан тузалди-қолди. Соғ одам койкани ортиқча банд қилиб ётгани яхши эмас-да.

Шу сўзларни айтгач, Бердиқул йўлида давом этди.

Ҳамшира унинг ортидан оғзини ланг очганча қолаверди.

* * *

Бердиқулнинг ёнидан баайни вужудига ёмон бир нарса теккандай ижирғаниб чиқиб келган Гулноза ички ишлар бошқармаси биносининг дарвозаси ёнида тонгги салқинда қунишганларича уймалашиб турган отаси, қизи, Ўктабр ота, Серсенбой ота, Дилмуроднинг ёнига келгач, қоровул милиционердан сўради:

– Капитан Сулаймоновларинг қачон келади, ука?

– Бизда иш соат саккизда бошланади, опа. Лекин капитан соат еттида кабинетида бўлади.

– Раҳмат.

Милиционер тўғри айтган экан. Терговчи Жавлон Сулаймонов соат етти бўлмасидан ишига келди ва биринчи бўлиб Гулнозани қабул қилди.

– Мен иш ҳужжатлари билан танишиб чиқяпман. Шунинг учун сиз шошманг. Аввал ҳаммасини ўрганайлик, баҳолайлик.

Терговчининг биринчи айтган гапи шу бўлди.

– Сиз ҳаммасини ўрганиб, баҳолагунингизга қадар Холиёров озодликда юриб турса бўларди. Ҳар қалай у одам ўлдирмаган-ку.

Сулаймонов жиддий тарзда делони варақлаб кўрди:

– Мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш… Хизмат вазифасини ўтаётган пайтда фуқарога оғир тан жароҳати етказиш… Пора… Мастлик… Менимча, шуларнинг ўзиёқ гумондор Холиёровни вақтинчалик ҳибсхонада сақлаб туриш учун етарли асос бўла олади. Бундай одамлар ўз хулқ-атворлари билан жамоатчилик учун хавф туғдириши мумкин.

– Лекин у ичмайди. Мутлақо! – таъкидлади Гулноза.

– Бу қуруқ гап, холос. Экспертиза бошқа нарсани кўрсатиб турибди. Бунинг устига, Гулноза опа, мана шу ичмайдиган инспектордан калтак еган, тан жароҳати олган бечора фуқарони ҳам эсдан чиқарманг. Ҳали у шундай ариза берсинки…

– Ўша фуқаро ариза бермайди.

– Наҳотки? – Суҳбат бошлангандан бери биринчи марта Гулнозага қизиқиб қаради Сулаймонов. – Унинг оғзини мойлашга қачон улгура қолдингиз?

– Мен илтимос қилдим. У кўнди.

Терговчи ғалати илжайиб қўйди:

– Бунақа маҳаллари мушук текинга офтобга чиқмаслигини яхши биламиз. Лекин айтиб қўяй: мен жабрланувчининг аҳволи ҳақида суд-мед экспертнинг холис хулосасини ишга тиркаб қўяман. Агар ҳаёт учун хавфли жароҳат етказилган бўлса, жабрланувчи ариза киритмаган тақдирда ҳам бу ҳолатни ҳисобга олишимизга тўғри келади. Ва бу Холиёровнинг фойдасига хизмат қилмайди.

– Ҳа, хурсанд қилдингиз, – кесатди жувон.

– Қонун талаби шу. Дарвоқе, Холиёров бу қонунбузарликларни ўз иш сменасида эмас, айтиш мумкинки, ишдан бўш вақтларида қилиб юрганини ҳам унутмаслик керак. Бу жиддий айблов.

– Бунга мен айбдорман.

– Сиз? – ҳайрон бўлди терговчи.

– Ҳа, мен.

– Ҳм-м… Унда, опажон, сизга аниқ бир таклифим бор: агар Тоҳир Холиёровнинг айбсизлигига ишонсангиз, тузукроқ адвокат ёлланг, қуруқ гап билан ҳеч нарсага эришолмайсиз.

– Менинг эрим адвокат.

Жавлон бир муддат жувонга анқайиб қараб қолди, сўнг тилга кирди:

– Унда янаям яхши. Хайр.

Гулноза ўрнидан турди:

– Хайр.

* * *

Йигитлардан бири қамишзор яқинида Дилшоднинг «Нексия»сини топибди. Бу хабарни эшитган заҳоти Рустам шу томонга елдек учди.

Машина ўриндиғида компьютерда, катта-катта ҳарфларда ёзилган қоғоз бор эди. Рустам машинасини чийиллатиб қайирганча шаҳарга шошди.

Йўл-йўлакай қўнғироқ қилиб, вазиятни тушунтиришга уринганди, аммо барибир ҳеч нарса англамаган Муҳиддинбой ҳовлида, ҳовуз ёнида асабий тарзда у ёқдан-бу ёққа бориб келиб турган экан.

Рустам дарвозадан одатига кўра бош эгиб кирган заҳоти Муҳиддинбой паст овозда сўради:

– Қани?

Рустам кўкрак чўнтагидан қоғозни тутқазди, аммо қўллари титраётган Муҳиддинбой уни қайтариб берди:

– Ўқи.

Рустам шивирлаб ўқиди:

– «Ўғлингни эсон-омон кўраман десанг, соат ўн иккида бетонкага уч юз минг доллар чиқар. Агар биз билан ўйнашадиган бўлсанг, ўғлингнинг мурдасини ҳам тополмайсан!»

Муҳиддинбой турган жойида чайқалиб кетди:

– Аблаҳлар!.. Машинада бирон киши бормиди?

Шу маҳал ичкаридан Ҳикоятхон шошиб чиқиб қолди:

– Вой, Рустамжон иним, келдингизми? Топдингизми ишқилиб? Топдингизми қулоқсиз боламни?

Тараддудланиб қолган Рустамнинг ўрнига Муҳиддинбой жавоб қайтарди:

– Топилибди, хотин, топилибди.

– Вой, хайрият! – яшнаб кетди Ҳикоятхон. – Қаерда экан? Нега бизга қўнғироқ қилиб қўймапти.

– Тошкентда, ўртоқлари билан юрган экан, – ёлғон тўқишда давом этди Муҳиддинбой. – Соткаси ишламай қопти.

– Вой, калласи жойидами унингизнинг? – тутақиб кетди Ҳикоятхон. – Бизни пичоқсиз сўйди-ку. Кечаси билан мижжа қоққаним йўқ. Ҳа, ана, ўзининг соткаси бўлмаса…

– Хотин, – вазмин оҳангда гапирди Муҳиддинбой. – Уйга кир. Бизнинг Рустам билан зарур ишларимиз бор.

Ҳикоятхон Рустамга ажабланиб қаради:

– Дилшоджоннинг ўзи қани?

– Йўлда экан, – яна ўзи жавоб беришга мажбур бўлди Муҳиддинбой. – Кеп қолади.

– Ҳеч бўлмаса бир гаплашай. Эшитай овозини у беўйнинг!

Муҳиддинбой бақириб юборди:

– Хотин! Ишимиз бор дедим!

Аммо туни билан ваҳимали ўйларга боравериб, ниҳоятда безовталанган Ҳикоятхон таслим бўлмади:

– Ахир ўғлингиздан муҳимроқ қанақа иш бўлиши мумкин ҳозир, дадаси?

Муҳиддинбой бирдан мулойимлашди:

– Ҳикоят, уйга кир. Эркакларнинг гапига аралашма.

Ҳикоятхон ноилож, аммо орқасига қарай-қарай ичкарига кирди.

Муҳиддинбой кўчага ишора қилди. Икков дарвозадан чиқишди.

– Кеча ўртоғи Дилшодни тошкентлик қиз билан кўрдим дегандай бўлувдими?

– Ҳа, хўжайин.

– Бу менга негадир шубҳали туюляпти. Инвесторлар билан айнан уч юз минг долларлик шартнома тузганимдан фақат Аббос Усмонович билан Қаҳрамон Темирович иккалови хабардор эди. Бошқа ҳеч ким билмасди. Ё сен биронтасига оғзингдан гуллаб қўйганмидинг?

– Йўғ-э, хўжайин.

Муҳиддинбой ўйчан тарзда, ўзига ўзи шивирлади:

– Тошкент…

– Хўжайин, – деб қолди Рустам, – эҳтиёт бўлинг, сиздай одамга қарши чиқишибдими… Мен, масалан, сизнинг ўрнингизда бўлганимда сўраганларини берардим. Боламнинг бир тола сочи тўкилмаса бас дердим.

– Қанча вақтимиз бор?

– Икки соатча. Хўжайин, рухсат берсангиз пулни ўзим опчиқардим. Уларнинг биттасини кўриб олсам бўлди, кейин ернинг тагидан бўлсаям қидириб топаман. Мени биласиз.

Ҳа, Муҳиддинбой Рустамнинг бунақа масалаларда абжир эканини яхши биларди. Ҳов қаҳратон қишда, бундан ўн йилча бурун, шаҳарда бизнес ишлари билан юрганида намозшом маҳал жомадонидаги каттагина пулини тортиб олиш мақсадида тўртта безори унга ёпишганда қайдандир пайдо бўлиб қолган мана шу Рустам уларни тўрт томонга ирғитиб ташлаганди. Кейинроқ, ўзига ёрдамчи қилиб олгач, Рустам уларни биттама-битта қидириб топди, ҳаммасини Муҳиддинбойнинг ҳузурига олиб келиб, тиз чўктирди, кечирим сўратди… Ҳа, бунақа ишларни Рустам боплайди… Лекин унда ўртада пул турганди, холос. Ҳозир эса…

– Сен йигитлар билан Дилшодни қидиришда давом эт, – деди бир муддатлик мулоҳазадан сўнг Муҳиддинбой. – Бир нарса бўлса тез телефон қил. Бир соатдан кейин офисда кўришамиз. Боравер.

– Хўп.

Рустам машинасида жўнаб кетди.

Ҳовлига кирган Муҳиддинбойни пиқ-пиқ йиғлаётган Ҳикоятхон қарши олди:

– Дадаси…

– Об-бо, хотин, ҳаммаси жойида дедим-ку сенга. Нима, менга ишонмайсанми?

– Ишонмайман. Ўзингизнинг аҳволингизни қаранг.

– Мен ишга боришим керак. Кутишяпти.

– Ҳеч қаёққа бормайсиз! – титраб-қақшаб гапирди Ҳикоятхон. – Мени шу аҳволда ташлаб кетмоқчимисиз? Ниятингиз тириклай ўлдиришми мени? Айтинг, дадаси, нима гап?

Муҳиддинбой ўзига тик қараб турган хотинидан кўзларини олиб қочди.

* * *

Эр-хотин орасидаги суҳбат оғир кечди. Аввалига Файзулла сира телефонини кўтармади. Гулноза қасдма-қасдига қайта-қайта қўнғироқ қилаверганидан сўнг, ниҳоят у гўшакни кўтарди ва гапни пичингдан бошлади:

– Нечук бизни йўқлаб қоптилар?

Гулноза гапни калта қилди:

– Ўзингиз келмасангиз бўлмайди, адаси. Қолган гапларни шу ерда гаплашамиз.

– Наҳотки? Наҳотки менсиз ишингиз битмаса, хоним?

– Ҳозир ўпка-гинанинг ўрни эмас, адаси. Тез етиб келмасангиз, бир бегуноҳ одам қамалиб кетиши мумкин.

– Ким экан ўша бегуноҳ? Оиламизга тегишли одамми?

Бир муддатлик сукутдан сўнг жувон айтди:

– Тоҳир.

– Тоҳир? Ие, ие… Эски яралар яна тирналибди-да. Кечадан бери гум бўлиб кетганингиз сабабини тусмоллаб тургандим. Қаранг, адашмабман.

– Файзулла ака. Кесатманг. Орамизда ҳеч нарса бўлгани йўқ. Лекин сиздан илтимос қиламан, ёрдам беринг.

– Нима, у ерда адвокат йўқ эканми?

– Тоҳирга кучли адвокат керак дейишди.

– Нима учун энди келиб-келиб уни ҳимоя қилишим керак экан? Оиламга совуқчилик солгани учунми? Хотинимни менга бемеҳр қилиб қўйгани учунми?

– Адаси, келинг. Илтимос. Кейин… кейин сизнинг ҳар қандай талабингизга розиман.

– Ҳм-м, шунақа денг, – бу сафар Файзулла анча сукут сақлади. – Бу таклифни ўйлаб кўрса бўларкан.

– Ўйлаб ўтиришга вақт йўқ, адаси. Сиз тез етиб келинг, қолган гапларни шу ерда гаплашамиз. Ҳамма шартларингизга олдиндан розиман деб айтяпман-ку…

Файзулла телефонни ўчириб қўйди.

Гулноза қайта қўнғироқ қилмади. У эрининг одатини яхши билади: ҳозир адвокатларга хос совуққонлик билан «мусбат» ва «манфий» томонларни тарозига солмоқда, ҳар битта далилни ҳидлаб, эзғилаб, ўлчаб кўрмоқда… Қарор ана шундан кейин, натижага қараб қабул қилинади…

Терговчи «Дастлабки сўроқдан кейин гумондор билан учрашишларинг мумкин», деган экан. Шунга, бутун гуруҳ милиция биноси ёнида Тоҳир билан учрашишни кутиб ўтирган маҳал Ноиланинг қўл телефони жиринглаб қолди. Телефонига қараб, бегона рақамларни кўрган қиз чеккароққа ўтди:

– Эшитаман.

– Ноилахон, бу сизмисиз? – деган овоз келди.

– Менман. Кечирасиз, танимайроқ турибман.

– Бу мен, Мансурман.

Ноила эслолмади:

– Қайси Мансур?

– Дилшоднинг ўртоғи.

– Вой, Мансур ака, бу сизмисиз? Узр, танимапман, умрингиз узоқ бўлади. Айтгандай, номеримни кимдан олдингиз?

– Топдим-да. Тошкентга яхши етиб бордингизми? Уйдагиларингиз яхши эканми?

– Айтсам ишонмассиз, лекин мен ҳалиям сизларнинг шаҳарларингиздаман.

Мансур қувониб кетди:

– Ростдан-а?

– Рост. Кеча ойимларнинг бир ишлари чиқиб қолиб, кетолмадик.

– Жуда яхши бўпти-да аммо-лекин.

– Мансур ака. Телефон қилганингиз яхши бўлди. Кеча Дилшод акам сизни хафа қилиб қўймадими?

– Йўғ-э, Ноилахон, бу нима деганингиз?

– Ўртоғингиз сал жиззакироқ-да. Кўрдингиз-ку, кеча бир жойга ўт кетгандай ваҳимага тушиб қолди. Менданам хафа бўлгандирки, телефонам қилмаяпти.

Мансур мавзуни ўзгартиришга шошди:

– Ҳозир қишлоқдамисиз?

– Йўқ, шаҳарда. Шундоққина шаҳар УВДсининг ёнида.

Мансур ҳайрон қолди:

– Милисахонада нима қилиб юрибсиз? Тинчликми?

– Тинчлик, тинчлик. Ойимнинг бир танишлари тушиб қолган экан. Балки танирсиз, Тоҳир ака деган инспектор. «Сайхун»дан.

– Тоҳир ака… Йўқ, эшитмаган эканман. Ноилахон, кеча сизни ўзимнинг дулдулимда сайр қилдиролмай армонда қолгандим. Ният холис экан аммо-лекин, қаранг, учрашиб турибмиз. Мен сизга яқин жойдаман. Беш минутда етиб бораман. Шаҳар айланишга вақтингиз қалай?

– Сиз келаверинг-чи. Ойимдан сўраб кўраман.

Гулноза қизининг ўзлари билан сарғайиб ўтиришига қарши эди, дарров жавоб бера қолди.

Мансур билан Ноила одам сийрак хиёбонда бир оз сайр қилишди.

– Балки бирон жойда овқатланармиз? – таклиф қилди йигит.

– Раҳмат, нимагадир иштаҳа йўқ. – Ноила телефонида рақам териб, қулоғига яқин олиб борди, бир неча сония эшитиб турди. – Ўртоғингизни айтаман, ёш боладан фарқи йўғ-а. Аразгўй. Мансур ака, ўзингиз бир қўнғироқ қилиб кўринг-чи. Балки сизникини кўтарар.

Мансур бу таклиф ўзига ёқмаганлигини сездирмасликка уринган кўйи ҳаяжонланиб гапирди:

– Ноилахон. Қўнғироқ қилиш қочмас. Менинг сизга бошқа муҳим бир гапим бор эди. Жуда муҳим аммо-лекин.

– Нима гап экан?

– Ноилахон. Мен авваллари бир кўришда севиб қолиш мумкин дейишса ишонмасдим. Аммо-лекин, мана, бошимга шу савдо тушиб, бунинг чинлигини билдим.

– Нима, биронтасини яхши кўриб қолдингизми? – шунчаки сўради ҳамон хаёли бошқа жойда бўлган қиз.

– Ҳа. Бир кўришда.

– Табриклайман. Нақадар бахтли инсонсиз!

– Кимни деб сўрамайсиз-а?

– Нима, мен танийдиган қизми? – ҳайрон бўлди Ноила.

– Ҳа.

– Қизиқ, ким экан у?

– Сиз. Ҳа, сиз. Сизнинг ўзингиз.

Ноиланинг кўзлари катта-катта очилиб кетди:

– Ҳазиллашяпсизми, Мансур ака?

– Йўқ. Тўғрисини айтяпман.

– Мансур ака, – жаҳли чиқди қизнинг. – Бу нима деганингиз? Ахир мен сизнинг энг яқин ўртоғингизнинг…

– Севгида ўртоқлик кетмайди, – шартта қизнинг гапини кесди Мансур.

– Мансур ака. Бу гапларингиз билан Дилшод акамни беҳурмат қиляпсиз. Ахир у сизни оғзидан бол томиб мақтайди. Дилшод акам…

– Бас, Ноилахон, бас! Жонга тегиб кетди аммо-лекин. Нима бўлса Дилшод! Дилшод! Мактабда ким аълочи – Дилшод! Университетда ким ўқийди? Дилшод. Чет элга ким боради? Дилшод. Қизлар кимга қарайди? Яна Дилшодга. Нима, бу дунёда ундан бошқа одам йўқми?

– Шу Дилшод сизнинг энг яқин дўстингиз.

– Эди.

– Бўлди. Ҳаддингиздан ошманг! Худди мен сизга ваъда бериб қўйгандай осмондан келасиз! Хайр. Ортимдан юрманг, йўлни ўзим биламан!

Ноила жаҳл билан тез-тез юрганча йигитдан узоқлашди. Ақлини таниганидан бери ичкиликка муккасидан кетган отасидан фақат сўкиш, ҳақорат эшитадиган, уйда эр-хотиннинг адоғи йўқ жанжалларидан, бир-бирларига айтадиган энг разил, энг ифлос, энг тубан, илон пўст ташлайдиган қарғишларидан безиб қолган, алал-оқибат буларнинг ҳаммасини ташлаб, олис-олисларга кетаман, янгича ҳаёт бошлайман дея аҳд қилиб юрган чоғида, мутлақо туйқусдан кеча ўзидан кўз узмаётган нозанин бир қиздан ширин гаплар эшитган, натижада зада кўнгилнинг бир четида «Балки бу мени ёқтириб қолгандир», деган ожизона илинж шарпаси ғимирлаб қолган, бироқ энди доғули саробга алданганини англаб етган Мансур Ноиланинг ортидан алам билан, тишларини ғижирлатиб қараб қолаверди.

* * *

Тиниб-тинчимаган Рисолат Гўзалойни «хотиндан куйган бир шўрлик» билан учраштирмоқчи бўлибди. Қиз кўнди…

Улар хиёбонда кўришишди, салом-аликдан сўнг истироҳат боғи томон юришди.

Шариф деганлари сергап экан-у, аммо собиқ хотинидан бошқа мавзуни билмас экан.

– …Мен буни Рисолат опагаям тушунтирдим, Гўзалой. Ахир законний ажрашганимизга уч йилдан ошди. Холида бўлса орқамдан одам қўйгани-қўйган. Қўпол ўхшатишим учун кечирасиз-у, ўзиям емас, бировгаям бермас деганлари шу бўлса керак-да, а? Ажрашганимиздан кейин мен билан нима иши бор, ҳайронман. Мана мени айтди дерсиз, ҳозирам у ёллаган одамлардан биттаси бизни кузатиб турган бўлиши аниқ. – У атрофга шубҳаланиб аланглади. – Анави чолмикин? Менимча, ҳув анави хотин. Бизга ўқрайиб қараб туришини қаранг. Точний шу. Мен бунақаларни кўзидан танийман, ҳа. Бир марта биттаси…

Охири тоқати тоқ бўлган Гўзалой чидаб туролмади:

– Шариф ака. Бир гап айтсам дегандим. Агар мумкин бўлса.

– Бемалол, Гўзалой, бемалол.

– Бир соатдан бери… собиқ хотинингизни тилдан қўймайсиз. Менимча… менимча сиз у кишини яхши кўрасиз. Иложини топиб, ҳалиям бўлса ёнига қайтинг.

– Йўғ-э, – чин дилдан ажабланди Шариф, – қанақасига яхши кўраман? Ахир ажрашганман-ку.

– Ким билади, балки яхши кўрганингиз учунам шундай қилгандирсиз. Хайр. Бахтли бўлинглар. Илтимос, мени кузатманг.

Гўзалой шошиб ортга қайтди. Шариф жойида лол бўлиб туриб қолаверди…

* * *

Шаҳар ички ишлар бошқармасидан чиқиб келган Муҳиддинбой дарвозадан ўтиб, машинаси томон юраётган маҳал Рустамнинг машинаси унинг шундай ёнига келиб тўхтади.

– Тинчликми, хўжайин? – хавотирли овози эшитилди Рустамнинг.