Текст книги "Келиннома"

Кунлар ўтибди, кунлар кетидан ойлар ўтибди. Бора-бора навжувоннинг чеҳраси сўлиб, иштаҳаси ҳам йўқолиб борибди. Гулу райҳонлардан баҳра олай деб уларга яқинлашса, улар ҳам сўлиб, эгилибди. Мева дарахтларининг барги сарғая бошлабди.

Вақти-куни келиб, савдогар уйига қайтганида не кўз билан кўрсинки, гулдек ҳовлиси чўлу биёбон ўртасидаги жазирама нуқтага айланибди. Гўзал хотини қазо қилибди…

Савдогар куйибди, қайғурибди, аммо тақдирга тан бермай иложи йўқ. Дўсту биродарлари уни яна уйлантириб қўйишибди. Ҳовлиси яна яшнабди. Келин унда яйраб юрибди. Вақти келиб савдогар ўзга юртларга яна карвон сурибди.

Қайтиб келса… Яна аввалги ҳолатни кўрибди.

Ҳайратининг, қайғусининг чеки бўлмабди. Яна тақдирга тан берибди. Яна уйланибди. Аммо қалб аламлари ҳали битмаганидан, бу гал хотинини ўзи билан олиб кетишга қарор қилибди.

Фикрини айтганда аёли кўнмабди.

– Биз кетсак, гулдек ҳовли биёбонга айланади. Яхшиси, шу ерда худо деб, сизнинг қайтишингизни кутиб, ҳаққингизга дуо қилиб ўтираман, – дебди.

Юраги увишса ҳам савдогар рози бўлибди.

Орадан ойлар ўтибди, йиллар ўтибди. Сафардан қайтган савдогар бу гал хотинини омон кўрибди. У ўйнаб-кулиб юрганмиш. Гулу райҳонлар ҳам барқ уриб, жаннат исини келтириб турганмиш. Шохдан-шохга шўх сакраётган булбуллар хонишига киши маст бўлармиш…

Савдогар ҳайратда донг қолибди. Суюнганидан тили калимага келмабди.

Орадан бир қанча вақт ўтганидан кейин савдогар хотинидан аввалги хотинларининг нима учун ўлганини, ўзи қандай қилиб омон қолгани сабабини сўрабди. Уй-жойини яшнатиб ўтирганининг сирини очишни илтимос қилибди.

– Бунинг ҳеч бир сири йўқ, – дебди аёл кулиб. – Сирнинг ҳаммаси анави мум энамнинг ичида! – Аёл токчада турган мумдан ясалган аёл ҳайкалига ишора қилибди. – Мен уни бир куни ертўлангиздан топиб олдим. Кейин у менинг бирдан-бир суҳбатдошимга, узун тунлар ҳасратдошимга айланди. Ҳасратларимни тинглайвериб, мум кўкси эриб, зардобга тўлган бўлса керак…

Савдогар мум ҳайкалчага яқинлашиб, қўлини унга теккизиб улгурмасиданоқ, унинг кўкси ёрилиб садо чиқибди: «Бешинчи кун келур албат, вале тўрт кун оғир ўтар!» Шундан сўнг ундаги бор зардоб оқиб тушиб, мум эна яна ўз ҳолига қайтибди…

Мум эна ҳақидаги бу қиссани эшитганмидингиз? Йўқми? Мен ҳам яқинда эшитдим. Эшитдим-у, одамнинг одамга нақадар кераклигини, одамнинг тафтини одам олишини, одамга қувватни одам беришини англадим шекилли шу ривоят ҳам умрим баҳри-байтини боғловчи сўзидек хотирамга жойланиб, руҳимга жон берувчи булоқларнинг бирига айланди.

«Сабр – шодликлар калитидир»

Бағриларига йиғилганимизда ёшлари бир асрни қоралаб қолган бувижоним бизга ҳамиша Худодан сабр ва қаноат тилаб дуо қилардилар:

– Парвардигоро! Болаларимга сабр ва қаноат ато эт! Кўнгилларини шу сабр ва қаноат орқасидан келадиган хотиржамлик ва ҳаловатдан, фаровонлик ва роҳатдан бенасиб қилма!

Ёшлигимдан бу икки тушунчанинг буюк қудратига ишониб келганман.

Яқинда улар таърифини излаб топмоқчи бўлдим-да, «Ўзбек тилининг изоҳли луғати» га мурожат қилдим:

«Сабр – биринчи маъноси – ошиқмасдан кута билиш ёки ўзини тия олиш; тўзим; тоқат экан. Иккинчи маъноси – чидам, бардош. Учинчи маъноси эса қаноат экан».

Ростини айтай, ўқиганларимдан кўнглим тўлмади. Хаёлимдан бувим ўз дуоларига бу таърифлардан кўра кўпроқ маъно сингдирганлар, деган фикр қайта-қайта ўтаверди. Бувим руҳларига бу таърифларданда кучлироқ нарсалар қувват берганига ишонардим. Бувимнинг кўнгиллари сув ичган булоқлардан мен ҳам тўйиб-тўйиб ичишликни, қалбим бойишини истардим.

Кунларнинг бирида Алишер Навоийнинг қаноат ва сабр ҳақидаги мухтасар таърифини ўқиб қолдим. Излаганимни топганимдан қувончимнинг чеки бўлмади. Бувижонимнинг Навоийни билганларига ҳавасим келди. Ичимга сиғдира олмай бу таърифни сиз билан ўртоқлашмоқчиман:

«ҚАНОАТ – булоқдир – суви олган билан қуримайди;

хазинадур – нақдинаси сочган билан камаймайди;

экинзордир – уруғи иззат ва шавкат меваси беради;

дарахтдур – шохи тортинчоқлик ва ҳурмат ҳосили етказади;

ҚАНОАТ – қўрғондур – у ерга кирсанг, нафс ёмонлигидан қутуласан;

тоғликдур – у ерга чиқсанг дўстга ва душманга қарамликдан халос бўларсан;

қуйилашишдур – натижаси юксаклик;

зориқишликдур – фойдаси эҳтиёжсизлик, фаровонлик;

йўлдур – қаттиқ, аммо севинтирувчи.

САБР – аччиқдир , бироқ фойда берувчи;

қаттиқдур – лекин заҳарни даф этувчи;

ўртоқдур – суҳбати зериктирарли, аммо мақсадга олиб борувчи;

улфатдур – умиди узун, бироқ охири истакка элтувчи;

уловдир – юриши тихир, аммо манзилга етказувчи;

туядур – қадами оғир, лекин бекатга туширгувчи;

САБР – шодликлар калитидур – ҳамма бандлар очқичидур…»

Ҳаётимда нечанчи марта аждодларимиз донишмандлигига, деганларининг турган битгани ҳикматлигига тан бердим.

Онам айтган аллалар…

Тун сокинлигини қўшни уйдаги чақалоқнинг йиғиси бузди. Кўп ўтмай, қаршимиздаги балконнинг чироғи ёнди. Ёш она аввал нималардир деб болани овутмоқчи бўлди. Бола тинчимагач, ғўнғиллаганича ўтириб унга кўкрак тутди. Бола бирикки эмгандек бўлди, аммо истагани «мамма» эмас экан шекилли, яна йиғлай бошлади. Она уни бағрига босганича, ўнгдан чапга, чапдан ўнгга айлана-айлана алла айта бошлади:

– Об-бў-ў-ў-ў!

– Об-бў-ў-ў-ў!

Унинг охирги «ў-ў-ў!» си ўпкасидан бўғилиб чиқаётгандек кишининг қулоғига ўқдек тегарди. Бу оҳангда назаримда болани юпатувчи, «Онанг ўргилсин! Жоним сенга гиргиттон! Тинчлан, қўзичоғим!» дан кўра «Оббо! Яна тинчимни буздинг-а! Ахир бу нечанчиси!» каби зарда бор эди. Бола тинчиш ўрнига қаттиқроқ йиғлай бошлади. Она «Ухлай қолсангчи-ей!» деганича «алла» сини яна ҳам баландлатди:

– Об-бў-ў-ў-ў!

Баланд қаватли уйнинг яна бир-икки қўшни хонадонларида чироқ ёқилди. Ёш она бундан хижолат бўлдими, энди «Оббў-ў!» сига монанд ҳар «ў-ў!»да боланинг елкасига тап-тап уриб турарди. Онанинг ҳаракати ҳам ўзгарди. У энди у ёқдан-бу ёққа чайқалмас, худди зикр тушаётгандек, ўғир янчаётгандек болани тепадан пастга, бағридан тиззасигача силталаб силкитарди.

Шу вақт ичкўйлаги устидан халат ташлаб олган Саври опа чиқдилар.

– Маним отажоним «умма» сўраётгандирлар. Ҳозир у кишига «умма» берамиз. Кейин алла айтиб ухлаймиз. Осмондаги оймўмалар мўлтираб қолади бизнинг алламизга… Оқаётган сувлар тўхтаб қолади бизнинг алламизга… – Бувижоннинг овози майин, сокин, ниҳоятда секин ҳам эди.

У шу сўзларни айтиш асносида ошхонадан пиёлада чой олиб чиқди, болани келинидан олиб, унга чой ичирди. Кейин болани бағрига босганича унинг пешонасини силаб, елкаларини сийпалаганича секин алла айта бошлади:

 
Худойимдан айланай,
Муродимга етказди, алла-ё, алла.
Ҳилол ой қанотида
Сизни менга тутқазди, алла-ё, алла!
 

Бувижоннинг қўллари сеҳрлимиди ёки сўзлари сеҳрлимиди – болажоннинг йиғлаган овози бошқа эшитилмади.

Бола ҳали яхши ухламадими ёки Саври опа ўзлари шўнғиган олам сеҳридан чиқиб кета олмадиларми, ишқилиб тун сокинлигида уларнинг майин, кишининг қалб-қалбига кириб борадиган аллалари беш-ўн дақиқа эшитилиб турди. Улар секин, ниҳоятда майин хониш қилардилар:

 
Онам айтган аллалар
Юраккинам тубида, алла-ё, алла,
Меҳрим қўшиб сўзимга
Сизга айтаман алла, алла-ё, алла!
 

Саври опа ҳали «Осмондаги оймўмалар ҳам лол қолади!» деб, билиб айтдилар шекилли, ҳарқалай кўкда тўлин ой муаллақ қотди, катта йўлдаги машиналар овози ҳам эшитилмай қолди. Уларнинг балконига қадар кўтарилган мажнунтолнинг сўлим шохлари ҳарир пардадек тебранарди.

 
Ўроқ ойга арғимчоқ
Солиб бераман сизга, алла-ё, алла.
Юлдузлардан бир қучоқ
Олиб бераман сизга, алла-ё, алла!
 

Инсон дунёга келишидан не эъзозу, не мукофотларга лойиқлигини, не меҳрларга зорлиги-муҳтожлигини умр аввалидан билиб, ўзида туйишга ҳаракат қилиши, истаганини топмаганида исён кўтариши рост. Меҳрга, аллага қониб ўсганлар бошқача бўлиши ҳам рост.

Ҳеч эсимдан чиқмайди, бир кун қайнона ойим набираларга алла айтаётганларида қайнотамлар шундай деган эдилар:

– Онаси, алланг шундай майинки, одамни эритиб юборади-я! Ҳар гал алла айтганингда кап-катта бўлсам ҳам, йиғлагим келаверади…

Ҳар гал алла эшитганимизда, алла айтганимизда ўзимизда ҳам шундай кўтарилиш сезмасмидик! Алла эшитганда кишининг қалби шу энг майин, энг мунис, энг покиза ва ҳамиша ўзига хос қўшиқ билан тўйинади. Бу тўйинишни бола умрининг аввалиданоқ ҳис қилиб турганига нима етсин! Алла орқали болага онанинг, демак башариятнинг чексиз муҳаббати, умид ва орзулари, ният ва тилаклари, покиза дуолари сингади.

Кексаларнинг ривоят қилишларича, «Алла» аслида «Аллоҳ» сўзидан келиб чиққанмиш. Балки ҳақиқатда ҳам шундайдир. Аммо ҳар бир онанинг ўз алласида Яратганга муножат қилиши, ундан дилбанди, жигарбандини асрашни илтижо қилиши – кундек равшан нарса.

Эътибор берган бўлсангиз, ҳеч бир онанинг алласи, оҳанги ҳеч ҳам бошқаларникига ўхшамайди. Уни ҳар бир она ўзича куйлайди. Балки Тангрининг ҳар бир онанинг жонию танига ўзига хос алла сўзи, ўзига хос оҳанг сингдириши ҳақидаги ривоятлар ҳам ростдир? Балки бу ҳолатда, онанинг алла айтиш ҳолатида ҳеч ким тагига ета олмайдиган сеҳр борлиги ҳам ростдир?

Унда алла айтаётганингизда ўзингизга Аллоҳдан бутун чарху дун эриб, ийиб, чайқалар ҳолатга келадиган майинлик, эзгулик ато этишини сўранг!

Дуо: Илоҳо, эшигингизга сурнай хонишини олиб келадиганингиз фақат сизга аталган киши бўлсин! Қалбингиз ҳозирданоқ «Сиз – менинг керагим!» деб турсинки, бундай қалбда орзу қилганингиз Кумуш муҳаббати, Кумуш вафоси, Кумуш идроки, Кумуш сабри, Кумуш фидойилиги ниш уриши шубҳасиз! Илоҳо, оталаримиз ўгити, момоларимиз алласи қалбингизга муҳрлангани рост бўлсин! Омин!

БАХТЛИ БЎЛИНГ

Сизлар билан туркум суҳбатларимизни якунлар эканмиз, беихтиёр Соҳибахон опанинг аёлларнинг бир йиғинида деганлари эсимга тушиб кетди:

– Оналарнинг қизларига айтар гапи кўп бўлади, айланайлар. Унашилгач, тўйдан кейин ҳам мавриди билан набира қизларимни ёнимга олиб, кўп насиҳат қиламан. Турмушдан, у ёқбу ёқдан гапираман. Бир-икки шундай суҳбатлардан сўнг, «Гапимни яхшилаб уқдингми, болажоним, қулоғингга сирға қилиб тақиб олдингми? Деганларим бу қулоғингдан кириб, унисидан елвизак бўлиб чиқиб кетмадими?» деб сўрайман. Нима эсида қолди-ю, нимани уққанини синаш учун «тест» ҳам ўтказиб кўраман… Агар билсангиз, оналар ҳам, бувилар ҳам қиз узатганда тест синовидан ўтадилар. Узатган қизлари борган ерида тиниб-тинчиб кетса, қизнинг онаси ҳам, бувиси ҳам ҳаёт тестидан яхши ўтганини билдиради. Бир набира қудам борлар. Наргизагинамнинг ойижонлари. Шулар ҳар ҳафтада бир-икки қўнғироқ қилиб турадилар. «Катта ойилари, сизга раҳмат, келин қизимни жуда яхши тарбиялаган экансизлар. Умру жонларига Оллоҳ барака берсин! Яқин-яқингача ҳам отасиз катта қилган ёлғизимга қандай келин насиб қиларкин, ўзи кемтик дилим яна ўртаниб қолмасмикин, деган фикр миямда чиғириқдек айланарди. Шукр, ўқишдан келгунларича соғиниб қоламан. Олинг, олинг қилишиб чой ичамиз. Бир жойга борадиган бўлсак, киядиган эгнимни бир-бирига мослаб, модний қилиб кийинтириб юборадилар…» дейдилар. Ўша қизим унашилгач, уй кўрарга мени олиб боришган эди. Қайтиб келгач, Наргизамни олдимга олдим-у, қулоғига кўп гапни қуйдим. Қайнона бўлмиш эрдан ёш қолган экан. Соғлом бўлса ҳам кўнгли яримта экан. Шу ўғлидан бўлак уйда ҳеч кими йўқ. Унинг кўнглини сен кўтарасан, болам. Ёш бўлса ҳам одми кийимларда анча катта кўринадилар. Парваришларини қил, деб тайинладим. Болам, ҳартугул ҳамма айтганимни қулоғига сирға қилган экан. Кечқурун онасининг ўрнигача ўзи тайёрлаб, у ёқбу ёғига қараб, ўзи ўраб ётқизиб, чиқиб кетармиш. Қайнона бўлмиш телефонда айтади бу гапларни, қизим индамайди. Ҳар гал келганида ойисини ҳам бирга юринг, деб зўрлармиш. Оқшомлари бирга сайлга чиқишармиш. Ҳа, кўрсатганингга, шу гапларни эшитишга муносиб қилганингга шукр деб, дуо қилиб ўтираман. Бошқа қизларимга Наргизамни ибрат қиламан… Тестдан яхши ўтганимиз шу-да, айланай!

Бу гапларни эслаётганим бежиз эмас.

Мен ўтган суҳбатларимизни қандай ўзлаштирганингиз ҳақида Соҳиба опа каби тест ўтказмоқчи эмасман. Чунки бу суҳбатларда ҳар бирингиз фаол қатнашиб турдингиз. Ахир ҳар суҳбатимиз айнан сиз ҳақингизда бўлмаса ҳам, яқин келажагингизни белгилаб берувчи турмуш ҳақида бўлди-да. Баъзан баҳсларимиз қизиб, белгиланган вақтнинг қандай ўтиб кетганини ҳам билмай қолдик. Кўплашиб дилдан суҳбатлашдик. Баъзан онангизга ҳам айтолмаган фикр-мулоҳазаларингизни секингина менга айтдингиз. Ишонч учун ташаккур. Сўроқларингизга қониқарли жавоб бера олдиммикин? Суҳбатлар мавзусини танлашда асосан шу фикр-мулоҳазаларингизга таяндик. Баъзан бу суҳбатлар хаёлимдан кетмай, кейинроқ сизга ўхшаган қизларимга китоб қилиб тайёрлаш мақсадида чизгилар қоралаб қўйдим. Озгина бўлса ҳам бу суҳбатлар қалбингизни нурлантиргани рост бўлсин.

Гарчи суҳбатларимизда кўп масалаларга тўхталган бўлсак ҳам, ҳамма керакли гапни айтиб бўлдик, дея олармиканмиз. Фикримга қўшилсангиз керак: ҳали олдингизда кутилмаган муаммолар кўп бўлади. Чунки ҳаёт сержило. Умрингизнинг ҳар куни янги синов келтиришига, янги сабоқ беришига тайёр туринг. Бу гап билан сизни чўчитмоқчи эмасман, асло. Дунё яралгандан бери оила бор, унинг шакли ўзгариши мумкин, лекин мазмунан ўша-ўшалигини эслатмоқчиман холос. Эртага келинсиз, индинга онасиз, эртаси чин соҳиба, кейин бувисиз. Момо Ҳаводан бери аёл қисматидагилар мана энди сизнинг ҳам бошингизда. Эсингиздами, донишмандлар «Муҳаббат ўзи эски нарса, аммо ҳар бир қалб уни янгартар!» демишлар. Оила ҳам шундай… Ҳаммаси ўзингизга боғлиқ.

Энг ривожланган мамлакатларда ҳам, тамаддун тақозоси билан турмуш тарзи инсониятнинг ибтидоий даврига яқинлигича қолган қабилаларда ҳам оила қалъаси бор ва бу қалъа ичида аёлнинг мавқеи устунлигича қолган. Чунки қалъа ичидаги маънавий муҳитни аёл яратади. Шу муҳит кўпинча бутун жамиятга ҳам таъсир қилади. Аёл кишини юртнинг юзи, деб бекорга айтишмайди.

Касбим туфайли ва ҳаёт тақозоси билан кўп миллатларнинг оила мавзуига оид китобларини ўқиб чиқишга тўғри келди. Китоблар инсон фикри мағзини тўқ қилади, дейишгани рост. Англаганим шу бўлдики, миллатидан қатъи назар, ҳамма халқлар ҳам оилани муқаддас даргоҳ, ўзгаларнинг мўралаши ман этилган мустаҳкам қалъа деб тушунишар экан.

Ҳақиқатда ҳам замонлар ўзгаради. Аммо башариятнинг энг нодир кашфи бўлган ОИЛА мангу! Бу муқаддас даргоҳнинг устувор қонун-қоидалари мангу.

Ҳа, башариятнинг оила, муҳаббат дарди бир. Бу борада йўл қўйиладиган хатолар оқибатида юракларни ўртайдиган изтироб дардлари ҳам бир.

Китобимизнинг бир ерида она ўз қизига шундай дейди: «Борлиғим сенга сеп бўлсин, бир умрлик, вафоли сеп бўлсин! Шу уйдан барча яхши нарсаларни, мендаги бор фазилатларни ол! Илтижойим: хатоларим, адашганларимни – қўй! Қўлингдан келса, уларни тузат, бироқ зинҳор такрорлама! Негаки сен – менсан, буни унутма! Яна бир илтижойим – сен мендан кейинги ҳалқа бўлганингдек, менинг кечмишларимни ўзингдан кейинги бокира ҳалқага янада тозароқ етказ!»

Оналарнинг қизларига айтадиган гаплари ҳамиша кўп бўлади. Нуронийлик, дуогўйлик фаслига етганим шукри қуввати ила мен набира қизларимга айтмоқчи бўлганларимни сиз билан суҳбатларда ўртага ташладим. Даврамизни кенгроқ олиш умидида бу суҳбатларимиз чизгиларини жамлаб, тўлдириб, расамади билан жойлаштириб китоб тайёрладим.

Назаримда, ҳали яна кўп гаплар айтилиши керакдек. Ҳаёт ахир кўлмак эмас, бетиним ўзгариб оқувчи дарё! Айтилганлар ҳам – бошимдан кечирганлар, дугоналаримдан эшитганларим, кўрганларим, одамлардан эшитган ривоятлар ва ҳикоятлар, қалбимни қачонлардир қуш мисол осмонга кўтариб офтобда чўмилтирган, айрим пайтлар тубсиз жарга ирғитгандаги каби шувиллатиб, музлатган, кўп, ниҳоятда кўп ўйлантирган воқеалар!

Ҳа, оналарнинг қизларига айтар гапи кўп бўлади…

Кексаликнинг эзмалигига йўйманг-у, лекин шу ерда қизини узатаётган онанинг дил сўзларини айнан келтиришни лозим деб билдим.

«Суюкли қизим!

Мен сен каби балоғатга етиб, бувижонинг билан сирдош бўлган пайтларимда улар менга бир китоб кўрсатгандилар ва ундаги отамлар тагига чизиб қўйган сатрларни эсдан чиқармаслигим кераклигини тайинлаган эдилар. Унда шундай ёзилганди: «Тирик қалблар манзиллардан иборат. Қалб қачонки нур билан тўлса, унинг нурларининг ортган қисми бутун аъзойи баданга ёйилади. Қачонки қалб ботил билан тўлса, ундаги қоронғулик дарёси бутун аъзойи баданга тарқалади».

Бувинг ўшанда бошланаётган янги ҳаётим анча мураккаблигини таъкидлар эканлар, инсон доим икки зид орасида яшагани учун ҳам, ҳамиша огоҳ бўлиши кераклигини уқдирган эдилар. Огоҳ бўлиш керак деганлари, албатта, қалбда қоронғулик устун бўлишига йўл қўймаслигим кераклиги эди. Мен буни яхши тушундим. Киши ҳамиша ўз қалбини тозартиб, тоблаб бориши керак. Айниқса янги уйингда, чин уйингда фақат яхшилик изла, қалбингда яхшиликни олиб қол! Янги уйимдаги одамлар менга фақат эзгулик тилашади, шунга муносиб бўлишга интилишим керак, деб ўзингга кўрсатма бер, жоним қизим. Мени ва дадангнинг юзларини ерга қаратма! Катта олимлар, элга нур таратувчи зиёлилар оиласида тарбия топганингни унутма!» – деб тайинлаган эдилар онажоним.

Бугун бу гапларни сенга етказишни ўзимнинг бурчим деб билаяпман. Сен уларни қулоғинггагина эмас, қалбингга жойлаб ол, қизим!

Одамнинг қандайлигини билиш учун асл инсоннинг ўзгармаслигини, чин инсонлик мақомини бирдек юқори сақлаб туриш мушкуллигини, олтин зангламаслигини билиш учун кўп йиллар, кўп фасллар керак бўларкан. Инсон муттасил синовлардан ўтиб боради, она қизим. Буни унутма!

Мана салкам чорак асрдан бери шу хонадондаман. Оддий талаба эдим. Ўсдим, ундим, фан номзоди бўлдим. Сен ва уканг шу табаррук хонадонда катта бўлдинглар. Орзуларимнинг ҳаммаси бекаму кўст ушалди, десам хато бўлмас. Чунки бағримиз бутун, бобонг ва бувижонинг борлар. Улар оиламиз файзи ва баракоти, суянчи, карвонбошиси… Бағри бутунликда ҳикмат ҳам кўп, қувват ҳам кўп. Бу – қалбингнинг туғи бўлсин!

Мен келин бўлиб тушганимда улар ҳам худди қайнона ойинглар ва қайин отанглар каби ёш эдилар. Улар менга оналик-оталик қилиш билан бирга, кўп жиҳатдан чин намуна бўлишди. Қайнона бувимлар билан бирга бўлган давримизни-ку бир мактаб дейман. Сени эркалаб, алла айтганлари ёдингдадир? Мактабдан келар вақтинг тиқ этса эшикка қараб ўтирардилар. Насиб бўлсин, укангнинг, сенинг ҳам бола-набираларингга уларга ўхшаган «катта ойи» бўлишни орзу қиламан. Улардан кўп нарса олдим. Шу ўрганганларимни, албатта, сизларга етказишим керак.

Баъзан ўйлаб қоламан: бошқалар ихлос қилар даражада ва нурли бўлиш учун киши қандай яшаши керак? Бобожон билан бувижоннинг турмуш қуришганига эллик йил бўлганда бир мен эмас, ҳамма уларга ҳавас қилди.

Бу оила тарихини сўзлаб охирига етиш қийин, она қизим. Сен шу оиланинг маънавий аъмоли-дастурида катта бўлгансан. Шунинг учун сени узатаётганда қалбим оналарга хос тушунуксиз туйғуларга тўлиқ бўлса ҳам, бу дастур сенга қувват беражагига ишонаман. Бу қувват сени тўғри яшашга, оламга ва одамларга тиниқ қарашга, ўз оиланг, ўз бахтингни маҳкам ушлашга ўргатади, деб ўйлайман. Ва бунинг оқибати мен ҳам вақти келиб ғурур ила дерман:

 
Ё Раббим! Оҳларим ижобат – қиз бердинг, Ўзингга шукр!
Жисмимдан мўъжиза қайтариқ – из бердинг, Ўзингга шукр!
Кичикка иззатли, улуғга қилиб мени тенг улуғ,
Қизим деб баҳомни эл ичра – «Сиз» бердинг, Ўзингга шукр!»
 

* * *

Шундай, ойим қизим, оналарнинг ҳамиша қизларига айтар гаплари кўп бўлади. Уларни қулоғингизгагина эмас, қалбингизга оласиз, деган умиддамиз.

Дуо: Илоҳо, эшитганларингиз қалбингизнинг бебаҳо мулкига айлансин! Илоҳо бахтибекамлик манзили томон йўлингиздаги нурли пояндоз бўлсин улар! Илоҳо, улар қуввати ила барча яхши ниятларингизга етинг. Юрган йўлингиз нур бўлсин, терганингиз дур бўлсин! Ҳазрат Навоий ташбеҳидаги дили пок, тили пок, ўзи пок дилбар аёл мартабасига эришиш насиб этсин! Ҳар бирингиз ўзингизнинг эрка бахтингиз бекаси бўлинг! Омин!

Эр эпламоқ осон, лекин…

КЕЛИНЛИК – БЕДИЛЛИК

Халқимизда шундай гап бор: «Эр эпламоқ осон – этигини тортмоқ қийин!»

Тўйгача ҳаяжон нашидасида Аршу аълога чиқиб олган қизларимиз тўйдан кўп ўтмай ҳаётдан ҳам, муҳаббатдан ҳам безиб қолишаётганини кўп кўраяпмиз. Бунга сабаб нима?

Оналар эртаю кеч ё иш, ё рўзғор ташвиши билан банд, янгалару опалар ҳам ё ишда, ё ўқишда – қизларимизнинг кўпи «чоп-чоп», «топ-топ» муҳитига сингиб кетишган. Тик туриб овқат еб, шарқона эмас, европача (кўпроқ ўрисча), нисбатан жуда жўн ва юза муомалага ўрганиб қолишган. Улар «этик тортиш» сабоғидан анча узоқ. Шунинг учун янги муҳит бўлган келинлик – улар учун ўзга дунё ҳисобланиб, бу муҳитга бирдан мослаша олмаяптилар, деб ўйлайман. Аммо тез кўникиб, тез мослашиб, «ўз уйида юргандеклар» ҳам бор.

Қолаверса, айримларга «этик тортмоқлик»нинг қийин туйилаётгани, «этик тортишни» билмаётганликларининг асосий сабаби ҳозирги кунда аксарият қизларимизнинг «этик тортмоқлик» – қизлик, келинлик, аёллик вазифаларини бажариш, атрофидагиларнинг кўнглини олиш, қисқа қилиб айтганда, бир хонадоннинг ширин бекаси бўлишликни ўзларига ор билишларидадир. Охирги даврда «уйда қолиб кетиш» қўрқуви, «жамиятдан ажралиб қолиш» қўрқуви қалбимиздан «уйни яшнатгангина – жамиятни ҳам яшнатади» тушунчасини қувиб чиқарди шекилли.

Болалигимдан «Келинлик – Бедиллик» деган ташбеҳни кўп эшитганман. Юрагимнинг шунга чопиши сабабини Бедилнинг ўзидан кўп марта топдим:

 
Ғариблар кулбасидин бошлагум Каъба тавофини,
Ва ўз мажнун дилимни ҳам зиёратлар қилурман мен.
 

Ўз қалбимизни зиёрат қилиб, ўзлигимизни танибгина ўзимизни танитамиз, яхши номимизни чиқарамиз, деб сабоқ бермаяптими Бедил? Нақадар оддий, нақадар буюк ҳаётий фалсафа! Ажаб, ўқиганим сари бу байтлар тилимдан дилимга кўчиб, унда бир умр қолишини истаётганимни англаб бораман.

Назаримда, Бедилнинг ҳар байти инсонни яшашга ўргатадиган, унинг қалбига олижаноблик, инсонийлик, яхши хулқ ва одоб, муқаддас қадриятлар уруғини сочадиган қутлуғ байтлардир. Бедилдан озми-кўпми, тушунганимизча ҳаёт фалсафасини ўқиб ва уқиб борсак, уққанимизни дилимиз кўзгусидан синдирмай ўтказиб борсак, назаримда қалбимиз булоғининг жаҳолатданми, билимсизликданми кўр бўлган ё атайлаб сўқир қилинган кўзлари очилиб, тобора нурафшон бўлиб боришига ишончим комил. Зеро, Бедилнинг сўзида сеҳр, байтларида эса ҳикмат бисёрдир.

 
Ҳаёт лаҳзалик кўзгу, яшаб турган – сенинг аксинг,
Ўзингни четга ол ундан, ҳаёт шу дамда пайқалгай.
 

дейди Бедил.

Инсон ҳеч қачон ёлғиз ўзи яшамайди. У одамлар орасида, улар билан муносабатда бўлар экан, биринчи навбатда, унга «ўзни четга олишлик», ўзига четдан туриб назар ташлаб туришлик, ким ва қандайлигини билишлик, неларга қодирлигига баҳо беришлик, ўз борлиғи, хулқи, одоби билан «бул заминни гулзор қилишга» даъват этилганини англаб туришлик хос бўлиши керак. Бу тўғрида Бедил шундай дейди:

 
Буюрибдур хокисорлар ташриф,
Шул сабабдин бу замин гулзордир.
 

Ажаб, бу сатрларни ўқиганда уққаним шуки, инсон инсон бўлиб дунёга келиб, ақлини таниб, ўзлигини тушуна бошлаганидан унинг дунёга келишдан, яшашдан мақсади «заминни гулзор» қилишдан иборат эканини, ўзгаларни, ҳаётни пайқаш учун эса аввало ўзини англаб етиши кераклигини сингдириб бориш керак экан. Айниқса, қизларимизга.

«Ўла-ўлгунингча ақл ўрганасан», дейди ақлли халқимиз. Бедилнинг иккинчи сеҳри шундамикин? Унинг байтидан байтига ўтганинг сари минг бор дуч келганинг, минг бор кечирганингни қайтадан кашф қилиб бораверасан. Фақат бу галги кечинмалар аввалгисидан бир парда юксакроқ, бир парда чуқурроқ эканини англайсан. Атрофида ҳамиша одам – эри, ота-онаси, қайин-бўйни, болалари бўлган қиз– келин – аёл – она учун босиқлик, донишмандлик, меҳрлиликни бахшида қиладиган қудрат унинг ана шуларни доимо англаб, кашф қилиб туришида деб биламан. Ҳаёт фалсафаси, турмуш сабоғи унинг сув ичар булоғидир.

Бошимдан ўтгани, кузатганларимдан биламанки, ҳамма келинлар ҳам янги уйлари остонасидан турмушга, рўзғор ишига, қайин-бўйни билан муомалага, эр тутишга тайёр бўлиб ўтмайдилар. Кексаларимиз «Қизлар янга кўрсалар яхши бўлади», дейдилар. Лекин қиз боланинг «нарёғида» бўлиши катта гап. Нарёғида бўлмаса, бир янга эмас, ўн янга кўрса ҳам бекор!

Назаримда, қизларга «Сен – қиз боласан, бировнинг ҳасмисан, оила, болалар учун фидойи бўлишинг керак!» – деб уқдириб, улар ғурурини шу аснода илдиз олдирган оналар жуда тўғри қилишади. Фидойилик – ўзни қурбон қилиш эмас, деб ҳам қизларнинг этини ўлдириб бориш керакка ўхшайди. Фидойилик – кўра– била туриб, онгли равишда бирон катта нарса (бизнинг суҳбатимиз доирасида оила, бахт, болалар, истиқбол)га ўзини бахшида қилишдир. Аёл фидойилиги билан, ўзини аямаслиги билан, ўзидан бошқа ҳамманинг кўнглини овлаб, ўзини унутиши билан улуғдир. Ҳа – УЛУҒДИР! Ана шу улуғликка эришишда келинлик даври жуда қийин кечадиган, яхшиликка интилиб, сабот билан, ақл билан иш тутса – улуғлигининг илдизи унадиган, ўзига меҳр ва эътибор талаб қилсаю, ўзгага шундай меҳр ва эътибор бера олмаса – улуғлик илдизи қурийдиган даврдир.

Бу давр қайноналар учун ҳам оғир давр. Назаримда, қайнона келини, фарзандлари олдидаги масъулиятини чуқур тушуниб, ҳаётда икир-чикир деб аталадиган, аслида оила жиловини қўлида маҳкам тутиб турган ҳаёт, турмуш сабоғини муттасил тўғридан-тўғри келинига бериб бориши лозим. Буни қулоғига олса, онасиникидан ўрганиб келмаган келиннинг катта ютуғи бўлади. «Қайноналик келин – қарқара келин», деб бежиз айтишмагандир.

Сирасини айтганда, келинни ўз йўриғида тутиб, тарбиялаб олиш – қайнонанинг иши. Келиннинг ўз уйида кўрган, билган, ўрганганлари катта ҳаёт дарсхонасида оладиганларининг зарраси холос. Шунинг учун ҳам ана шу катта ҳаётдан сабоқ берадиган қайнонанинг ўзи аввало том маънода Аёл, Она, Инсон бўлиши керак.

Шу маънода қуйидаги самимий суҳбатларимиз фақат келинларга, бўйи етган қизларгагина эмас, қайноналарнинг ўзларига ҳам фойдали бўлади, деган умиддамиз.

Дарахтнинг илдизига эътибор берганмисиз?

Катта ва йўғон илдизлар майда илдизчаларга бўлиниб кетади. Катта илдизлар шу майда илдизчалардан озиқ олади, ўз навбатида, катта дарахтни озиқлантиради, яшнатади.

Ахлоқ, одоб, таълим-тарбия ҳақида гап кеттанида ҳам уни катта ахлоқ ёки кичик ахлоққа бўлиб бўлмайди. Одоб ўргатишда, таълим беришда майда мавзу деб айрим қирраларга эътиборсизлик билан қараб бўлмайди. Инсонни чин инсон қилиб шакллантирадиган одоб, ахлоқнинг қанча кўп қирралари очилса, шунча яхши.