Текст книги "Келиннома"

ЖУФТЛИК ҚУДРАТИ

Чойингизни дамладингизми, келин болам? Келинг, бирга ичайлик. Эрталабдан бери кузатиб турибман, ўзингизга ўзингиз нималарнидир тасдиқлагандек, ним зарда аралаш нималардир қилмоқчи бўласиз-у, ишингиз унмаяпти. Ҳатто неварам бечорани ҳам бир жеркиб ташладингиз. Эрталаб эрингизни кузатаётганингизда:

– Менинг жоним қирқтами? Барвақтроқ келинг, – деганингизни эшитиб қолдим.

Аёлларнинг жони қирқта бўлади, дейишиб ҳазиллашганини мен ҳам кўп эшитганман. Ёшим анчага бориб қолганидан кейин бу мақол биз – аёлларга берилган энг катта мукофот, деб тушуна бошладим. Иш, оила, бола, жигаржонлик, келинлик хизматлари билан ҳеч қачон чарчамаслигимиз, чарчаганда ҳам бир дам тин олиб, қуш мисол яна парпираб кетаверганимиз учун шундай дейишса керак-да. Хусусан, мен чарчамаслигимизнинг сабабини атрофимиздагиларга ҳамиша кераклигимизни ҳис қилиб туришимизда деб биламан.

Нима десангиз денгу, келин болам, аёлнинг жони қирқта бўладими ёки йўқми, аммо қўллари жуда мустаҳкам бўлиши керак. Ҳа, иккала қўли ҳам мустаҳкам бўлиши, қувватни юрагидан олиб туриши керак. Негаки аёл бир қўли билан иши, мансаби, мавқеини, иккинчи қўли билан эса уйи, оиласи, эри, болалари, энг муҳими – аёллигини маҳкам ушлаб туриши керак.

Аёл кишининг қўлларини мустаҳкам қилиб турадиган манбалар – унинг оиласига меҳри, оналик фидойилиги, жигаржонлиги, оиласининг яхши, намунали оила бўлишига интилишидир. Ана шу туйғу ва истаклар унинг жонини қирқта, ўзини чарчамас, қўлларини меҳрли ва мустаҳкам қилади. Аёл ана шу меҳр ва истаклар ўзида ҳамиша мужассамлигига шубҳа қилмаслиги керак. Гумон пайдо бўлдими, билакдан мадор, дилдан меҳр, борингки, ҳатто юздан фаришта ҳам кетади. Узоққа бормайлик, мисолни мана ўзингиздан олинг.

Эрталаб эрингизни ишга ярим зарда билан кузатганингиз боиси, мана кўриб турибман, уйдаги ишингиз ҳам унмаяпти, бизга нонушта бердингиз-у, ўзингиз туз тотганингиз йўқ.

Бунга сабаб бор дерсиз. Тўғри, кейинги пайтда ўғлим эрта кетиб, кеч келадиган бўлди. Яна тахминан бир ойча шундай бўлишини ҳам тушунтирди. Сабаби: икки ўртоқ бир бўлиб, бир жойдан қўшимча иш олишибди. Бунинг уяти йўқ, ойлик етмайди, қўлида ҳунари бор. Майли, уйидан хотиржам бўлса, ишлаб турсин, камларингга яратарсизлар…

Қадимда «Ер қўриган подшоҳ аҳмоқ, эр қўриган хотин аҳмоқ» деган гап бўлгучи эди. Эрингиз – ўғлим эл ичида юрган эр киши бўлса, унга биринчи бўлиб сиз ишонмасангиз, ким ишонади? Эрим фақат меники, оиламники бўлсин деб калта ўйласангиз, аввало эрингизнинг оиладан ихлосини қайтариб қўясизмикин? Оилам учун топа қолай, бирим икки бўла қолсин, деган интилишини синдириб, ташаббусини сўндириб қўясизмикин? Ҳозир кучи, иқтидори, энг муҳими интилиши борида майли ишласин, ҳалол топган пулларини оиласи, рўзғорига ишлатсин, бир нарсага эриша олаётганидан, интилганига қанот бўлаётганингиздан завқ ола билсин, орзулари кичикдан каттага қараб кетадиган бўлсин, жон келин болам! Ҳукумат ишидан, сиз-у биз деб олган қўшимча ишларидан мияси ғовлаб, чарчаб келганида шундай кутинг-ки, чарчоғи ёзилсин, боласи билан шўхликлар қилиб, ҳаётнинг зийнати – оила эканини билсин.

Энди яширадиган жойим йўқ, келин болам, бошимдан ўтганини элаб-элаб мағзини чаққанимдан олган сара гапларни айтаяпманда сизга.

Ҳайрон бўлманг, мен ҳам ёш бўлганман, мен ҳам келин бўлганман.

Хотин-қизларнинг ҳимоясида тик турадиган нуфузли идорада ишлардим. Эрингга қаттиқ тур, ўзингни оёқости қилишларига йўл қўйма, қайноналар жуда зулмкор бўлади, бўш келма, деб ўргатувчилар ҳам кўп эди. Дастлаб бутун вужудим билан шуларга амал қилишга ҳаракат қилдим. Кўп хатоликларга йўл қўйдим, тағинам қайнонам раҳматли анча оғир аёл эканлар, асталик билан ҳаётга бошқа кўз билан қарашни ўргатдилар. Кўп озорликларимни ёшлигимга йўйиб, ютиб кетдилар, асло писанда қилганлари йўқ. Яхши ният билан келин туширилаётган уйда, яхши умид билан қанот жуфт қилинаётган вужудда гашт ва сурурдан ташқари яна оқиллик ва одиллик, шу сурурни бир умрга асраб қолиш қудрати ҳам бўлиши кераклигини аста-секин тушунтирдилар. Адажонингиз билан тенг келаман деган пайтларим кўп бўлди. Аёлнинг буюклиги эри билан тенглигида эмас, бир поғона пастлигида эканлигини ҳаётнинг ўзи кўрсатиб берди. Ҳаётдан ортда қолиб кетаяпман, театр-томошаларга тушмаяпман, деб қўзғолон қиладиган одам, аста-секин шу томошаларга олиб келган таклифномаларни қайнона-қайнотамга берадиган, болаларим билан ўтказадиган дамларни энг муқаддас дамлар эканини ич-ичимдан ҳис қиладиган бўлдим. Аёл боласи деб жамиятдан, борди-келди, тўй-ҳашамдан ўзини сал четга олиб туришида ҳам алоҳида завқ борлигини сездим, илоҳим сиз ҳам сезинг!

Эрталаб ўғлим эшикни зарда билан ёпиб кетганидек, адажонингиз ҳам зарда қилган пайтлар бўлди. Бироқ эримга қилган ҳар бир ўринсиз талабим оиладан фариштани қуваётганини, қарсиллаб ёпилган эшик рўзғордан баракани қуваётганини тез, минг шукрки тез англаб олдим. Эрталабдан чеҳрангизни кўрибоқ юрагим сирқирагани, чой баҳона сизни суҳбатга чорлаганим шундан, келин болам. Жуфт қанотнинг қудрати буюк бўлади, бир хилда нафас олишнинг файзу баракаси ўзгача бўлади. Оиламнинг бир парчаси бўлган сизнинг оилангиздан фаришта учмаслигини, файзу барака кетмаслигини истайман, жон болам!

Кечқурун эрингизни очиқ чеҳра билан кутиб олинг. Кези келганда эрталаб билмай зарда билан кузаттанингизни, шундан ўзингиз куни билан қийналганингизни авфона тарзда айтинг. Менга ишонинг, шундай қилсангиз, ўғлимнинг сизга меҳри ўн чандон ошади, иши баракали бўлади, сиздек жуфти борлигидан, уни тушунаётганингиз, унга ишонаётганингиздан кўнгли тоғдек кўтарилади. Шундай бўлсин, келин болам! Зеро, жуфтликнинг қудрати бир-бирига ишонишда, бир-бирини аяшда, бир-бирини ҳимоя қила билишдадир!

РУҲИНГГА МАДАД СЎРА, ТОМИРИНГГА – ЎТ

Тупроқ тўпиқни куйдирадиган, қўлларга шамсия-ю, сояда ҳам елпиғич олишга мажбур қиладиган асад кириб келганига анча бўлди. Унинг ҳарорати боғ-роғдагиларни, полиздагиларни шошираяпти. Ажаб, бу шошқалоқлик, назаримда кишилар қалбига ҳам ўтгандек – балоғат остонасига етган фарзанди борки тўйини кўришга ошиқиш уйғотаётгандек кўринади. Қайси кўчага кирманг, ҳар оқшом қатор тўйлар устидан чиқасиз. Фалончиникида тўй, писмадончиникида тўй…

Эрта-индин бизникида ҳам тўй.

Оналар ўзи шундай яратилганмикин, бу катта тантанали маросим тайёргарлигининг ғавғоси бошимда-ю, менинг бўлса кўз ўнгимга эшигимдан кириб келаётган кенжа келиним келаверади. Илоҳим, қадамингиз қутлуғ бўлсин, келин болам! Илоҳим, бундан кейин айтар сўзим, кўрар кўзим, дилимдаги армоним, юрмаган йўлларим рўёси – сиз эканлигингизни англаш ва шунданда севиниш туйғусини Яратгувчи сиздан дариғ тутмасин!

Ажабо, қандай бўларкин бу биринчи қадамингиз? Истагингиз не? Орзуларингиз не? Қалбингизни не туйғулар тўлқинлантирмоқда? Менга – онангизга, келин қилган, қиз чиқарган, қалбининг деворларига не-не тўлқинлар-у тўфонлар урилган кишининг сўзларига ишонинг болам, ҳаммаси мана шу қадамингиздан, биринчи тилакларингиздан, биринчи орзуларингиздан, уларнинг нечоғли самимий ва заминли бўлишидан бошланади. Айтишларича, никоҳ кечаси келин билан куёв нимани тиласа, амалга ошармиш. Илоҳим, шундай булсин!

Халқимизда бир яхши удум бор – никоҳ кечаси келин билан куёв хосхонасига Қуръони каримни киритишади. Кексаларнинг бири дуо билан Қуръоннинг қалби бўлган суралардан бирини очиб беради, янгалар муқаддас китобнинг шу саҳифасига икковингизнинг бошингизни эгиб, яхши тилаклар қилиш кераклигига, бугун қилинган тилаклар албатта ижобат бўлишига ишора қилишади. Ғоят ҳаяжонли дақиқалар. Халқ орасида шошилиб қолган келин-куёвларнинг муқаддас китобга тикилганча лом-мим дея олмагани ёки, аксинча, Лайлатул қадр кечаси осмондан учиб кетаётган оловли қушни кўргани заҳоти ухлаб ётган эрини маҳкаб ушлаб, уни тиллога айлантириб қўйган аёлдек фақат бойлик ва давлат сўраганлар ҳақида турли-туман афсоналар юради. Бежиз эмас, сабаби, шошиб қолиш ёки ҳаяжонда бир ўзанга тушиб олиш қийин. Негаки у дамлар келин-куёвнинг руҳиятига қаттиқ таъсир қиладиган дамлардир. Таъбир жоиз бўлса, худди Каъба тавофидек дилларни поклайдиган, қалбларни ёритадиган дамлардир бу.

Ўғлим билан бошингизни ёнма-ён энгаштириб, Қуръони каримнинг очиқ саҳифаларидаги сеҳрли сатрларга қараб, энг эзгу тилакларни бирга-бирга илтижо килинглар:

Сўранг: Илоҳим, осмон никоҳи икковингизнинг бошингизни доимийга қовуштирган, қалбингизни мангуга пайвандлаган бўлсин!

Сўранг: Илоҳим, ҳамиша нафасларингиз, ҳаёт йўлингиз ҳозирги юрагингиз уришидек ҳамоҳанг, бир-бирига акс-садоли бўлсин!

Сўранг: Яратгувчи табиатнинг ҳар япроғидан қувват, яшноқлигидан куч олиб туришдан бенасиб қилмасин!

Сўранг: Яратгувчи авлоду аждодларимиз руҳидан руҳингизга мадад, томирингизга беназир меросидан ўт бериб туришдан бенасиб қилмасин!

Сўранг: Ҳар қадамингиз саёҳат, сафар, ҳар қадам синов эканини, ҳар кўрганингиз катта сабоғу, ҳар луқмангиз катта мукофот эканини англаб туриш туйғусидан бенасиб қилмасин!..

Сўранг: Киши умрида бир марта кўрганидан тегишлича хулоса чиқариб, эшитганидан керакли сабоқни олишидан бенасиб қилмасин.

Идрок қилсангиз, сиз бугун ўғлим билан остонасида турган катта ҳаётнинг сабоқларини ҳаётнинг ўзи, табиатнинг ўзи моҳир муаллим мисол кўзларингиз орқали қалбингизга жо қилиб қўяди.

Оила деб аталмиш муқаддас юртнинг соҳибаси бўлдингиз бугун. Босиб ўтган йўлларим, қалбимдан кечган тўлқинлар сизнингда олдингизда турибди. Унинг айрим зарбаларидан сизни асраб қолиш туйғуси бўлса керак, табиатнинг ўзидан олган илк сабоқларимнинг бирини, бир умр менинг руҳимга мадад, томиримга ўт бериб келаётган манзарани эслаб ўтишни тақозо қилмоқда…

Қора денгиз бўйидаги инсон қўли билан яратилган боғи эрамда бағоят чиройли дарахтга кўзим тушганди. Номини «Беҳаё» деб аташаркан. Халқ орасида уни ҳатто «Курортчи аёл» деб ҳам юритишаркан. Ажаб… Дарахт гўё чиройини кўз-кўз қилмоқчи бўлгандек вақт-вақти билан пўст ташларкан, денгизда чўмилавериб, бадани қизариб куйган аёлдек яланғоч қоларкан.

Дарахтнинг ғалати номини эшитиш биланоқ ўтган-кетганлар қизиқишиб қарашаётганига, сермаъно кулишаётганига, айримлар қўлини текказишга, силаб-сийпашга, баъзида ҳатто осон кўчадиган пўстини шилиб кетишга ҳам журъат қилишаётганига эътибор бердим.

Шу боғда яна бир дарахт бор. Бошини эгиб, маъсумгина, худди бизнинг мажнунтолдек бирам латофатли турибди. Неча минг йил умр кўрган деб айтишди. Лекин ҳеч ким унга яқинлашмайди, минг йиллик бу муқаддас дарахтнинг битта дона игнали баргини-да юлиб олишга журъат қилмайди.

Кўзим шу икки дарахтда-ю, олган сабоғим қуйидагича бўлди, келин болам: оиланинг қанча кўп чанги чиқса, шунча кўп кулги бўлади. Бир марта оғизга тушиб, сирини ошкор қилиб қўйганлар ҳақида кўплар гапираверади. Шу масалани муҳокама қилишга лойиқлар ҳам, шунга маънан ҳаққи йўқлар ҳам ғийбатини қилаверишади. Ўша оиланинг бояги «Беҳаё» дарахтга ўхшаб пўстини шилишаверади.

Оилани муқаддас билиб, сир олдирмаганларга эса бояги минг йиллик игнабаргли маъсум дарахтга бўлгани каби ҳурмат билан қарашади, тил теккизиш у ёқда турсин, бирон игнасини юлишга андиша қилишади, шунинг ўзи билан унинг умрига умр қўшилади.

Менга қолса, узатилиш арафасида турган қизларимизга шу дарахтлар таққосини мушоҳада қилиб кўришни таклиф этган бўлардим. Токи, мушоҳададан кейинги хулосалари руҳларига мададу, томирларига ўт бағишлаб турсин.

Шундай, келин болам, бу муқаддас оқшом сўрайдиганингизни сўранг, илоҳим мустажо бўлсин!

СОҲИБАЛИК МУБОРАК, КЕЛИН БОЛАМ

Аёлнинг уч унвони

Эскитдан қолган бир гап бор: «Бирга туғулмоқ бор-у, бирга турмоқ йўқ». Дастлаб қайси донишманднинг оғзидан чиққанини билмаганим бу ибора шу кунлар тилимга кўп келяпти. Ҳар эслаганимда дилгинамни ҳувиллатиб, кўзларимдан қайноқ ёш оқизмоқда.

Ҳаёт қизиқ, келин болам! Ҳаёт жуда қизиқ!

Бир онанинг қорнидан талашиб тушганимиз опа-укалар билан гарчи вақт-бевақт кўп бирга бўлишга тўғри келмаса ҳам, отагинамнинг баланд тепаликка чархпалакдан сув чиқариб солган уйи, ёнғоқ-жийдасигача бор бўлган каттагина ҳовлида, бирга ялангоёқ юрганларимизни, танчанинг тўрт томонида ғилофли кўрпага ўралганча қирқинчи лампа ёруғида ҳар биримиз севган китобимиз устида мук тушиб тонг оттирганларимизни хумор қилиб эслайман.

Ҳар гал опа-укаларимни кўрганимда, гарчи кунда кўришмаётган бўлсак ҳам, ўша болаликдаги меҳр ўти сўнмаганини, қайтага йиллар ўтиши билан сиполашиб, кучайганини ҳис қиламан.

Бу ҳисни ошкор этиб бўлмайди. Уни ифодалаш ҳам ғоят мушкул. Менинг назаримда, у жигарларимнинг бирон оғирини енгил қилиб бериш иштиёқимда, дардига малҳам бўлишга интилишимда яширинган. Вақти-бевақт бир-биримизни соғинишган, хумор қилишганда меҳр ришталари ўз-ўзидан ҳаммамизни боғлайдигандек туйилади. Биримиз қилган ҳаракат жигарларда ихтиёрсиз такрорланганини кўрганимда меҳр ришталарининг қудратига қойил қолган вақтларим кўп бўлган. Бу қудратнинг илдизлари отам-онамнинг ўша тепадаги қирқинчи лампали, танчали уйида эканини англаганим сари юрагим увушиб, кўзимга ёш келаверади…

Ажабо, мана энди болаларим ҳам ўз оиласи билан учирма бўла бошлашди. «Қиз бола бировнинг хасми» деган нақлга асосан қайинсинглингизнинг узатилганини ҳисобга олмасам, биринчи сизни учирма қиляпман.

Кўп эмас, 20 ой бирга яшадик. Оз эмас, 516 кун бир дастурхон атрофида ўтирдик. Меҳр ришталари қалбингизга жо бўлиб улгурдимикин? Шу ердаги ҳаётингизни қўмсаб, хумор қилиб, қайда бўлишингиздан қатъи назар меҳр ришталари сизни шу ерга чорлаб турармикин?

Яхшими-ёмонми, ҳарқалай имконимиз доирасида бағримиздан чиқаётган кичик оилангизни бир ватанлик қилдик.

Ўғлимга у ватаннинг соҳиблиги, Сизга эса соҳибалик муборак бўлсин, келин болам!

Катта-кичик ёшдаги аёллар билан суҳбатлашганимда аксарият улар «қайнонадан бўлак туришни истамайдиган, мустақил уй тутиб, рўзғор тебратишни хоҳламайдиган келин бўлмайди’’, дея ишонтирмоққа киришадилар. Менинг қарашим бўлакчароқ, келин болам…

Назаримда, келин бўлмиш имкон бўлса, 2-3 болани атакчечак қилиб юргазиб, ҳаётнинг пасти-баландини ўрганиб, рўзғор тутиш, меҳмон кутишни ростмана ўзлаштириб олгунига қадар катта қозонда қайнаб тургани маъқул. Бу айтганларимнинг ҳаммаси аслида алоҳида-алоҳида мактаб бўлиб, бу мактабни ўташ зеҳнли келин учун катта рўзғорда ҳам тез, ҳам соз кечади. Бошига тушса, ўрганиб кетади дегувчилар, ўрганиб кетиш жараёни ёлғиз ўзи турган келин учун анча узоқ чўзилишини инобатга олмасалар керак.

Ҳай, буларнинг ҳаммаси ўткинчи, шунчаки гаплар. Демоқчи бўлганим, назаримда, фалакнинг гардиши билан сизни бироз барвақтроқ «мустақил» қилиб қўйдик. Зинҳор-базинҳор шу «бекалик»нинг шаклланиши даври узоққа чўзилмаслиги керак.

Сизга бир кичик ватан билан бирга уч буюк унвон ҳам берилди: Сиз – онасиз, сиз – хотинсиз, сиз – бекасиз, келин болам! Бу ном – унвонларни оқлаб, уччаласининг ёнига яхши деган сифатни қўшиб олишга ҳаракат қилишингиз керак! Яъни яхши она, яхши хотин, яхши бека бўлинг энди.

Бу ўзидан ўзи бўлмайди. Қиз болалигингиздан Сизни бунга тайёрлаб келишгани бир сари, сиз ҳозир – ўзингиз алоҳида хонадон соҳибаси бўлиб чиққанингиздан сўнг, айниқса, муттасил кўриб, ўрганиб, интилиб, изланиб туришингиз керак.

Биринчи навбатда, ўз зиммангиздаги вазифаларни зарурлиги, муҳимлигига қараб вақтингизни тақсимлаб оласиз. Ҳаммасидан олдинга шу кундаги биринчи даражали вазифаларингиз чиқсин. Сиз – онасиз, сиз – хотинсиз, сиз – бекасиз. Ана шу олий унвонлардан келиб чиқиб вақтингизни, қудратингизни, меҳрингизни, муҳаббатингизни тақсимлайсиз. Уларни ўрнида бажариш учун эса киши муттасил билимини ошириб туриши керак. Эрлар каби хотинлар ҳам англамак, билмак учун ақл, тузук қилмак учун бир фикру ният, қарши турмак ёки бардош бермак учун ирода ва эзгуликка эга бўлишлари кераклиги ҳақида бир ақлли китобда ўқигандим. Соҳиба сифатида энди сиз ўз хонадонингизнинг устуни бўлишингиз, чироқ бўлиб ҳаммани ўзингиз атрофингизга чорлаб туришингиз, эрингиз, болаларингизнинг дилини ёритиб туришингиз керак. Ақл, фаросат, билим, энг муҳими меҳр ва муҳаббат ҳамда фидойилик булоғингиз ҳамиша қайнаб турмаса, зиммангиздаги вазифаларнинг уддасидан чиқишингиз қийин. Шунинг учун келин болам, яхши нарсани кўрганда ўрганишни, ибрат олишни канда қилманг. Ёмон, келишимсиз ҳодиса устидан чиққанда улар устидан кулманг, масхара қилманг-у, шу нарсаларни ўз ҳаётингизда қайтарилишига асло йўл қўйманг.

Сизни бугун соҳиба деб кўп айтдим. Бу тушунчанинг ташбеҳи кўп. Унинг айрим томонларини ҳар гал оз-оздан очиб борамиз.

Таъбир жоиз бўлса, уй тутиш ҳам ўзига хос катта фан. Уни ҳам сабот билан йиллар давомида ўрганиб, ўзлаштириб борилади. Уй соҳибаси бўлган аёл таомларнинг анча хилини тайёрлашни, ҳар хил шароитда дастурхон тузашни билиши, бир уйни яшнатиб ўтириш учун керак нарсаларнинг қандай олинишини, уларнинг баҳосини, уй аъзоларининг даромади ва сарфхаражатларини билиши лозим. Мен сизга айтсам, бу унинг билиши керак бўлганларининг заррачаси, холос. Қолаверса, биринчи навбатда, тадбиркор бўлиши керак.

Бир жойга меҳмонга кетяпсиз дейлик. Кўчадан чиройли торт сотиб олдингиз. Бир ҳисоб-китоб қилиб кўринг. Балки шу пулга масаллиқларни сотиб олиб, уйда озгина вақт ва қунт сарф қилсангиз, кўчадан олганингизга нисбатан ширинроқ, тотлироқ, муҳими уч баравар арзонроқ совға олиб бормасмидингиз? Нима, пиширишни билмайман дейсизми? Ўрганиш истагингиз бўлса, ҳозир пазандаликни ўрганишнинг минг бир йўли бор-ку, келин болам! Яна бир нарсани айтиб ўтай, ўзингиз пиширган совға – торт олиб борган жойингизда сизнинг қадрингиз, уйга қайишимлик аёл экан, деган ҳурматингизнинг ошувига хизмат қиларди.

Уйни ораста тутиш ҳақида сиз билан олдинги сабоқларимизда мавриди билан айтиб ўтгандик. Хонадонингиз алоҳида бўлгач, бирга яшаганимиздан кўра ишларингиз кўпайганини сезгандириз. Улар билан кунда шуғулланиш керак. Айрим дугоналарингиз уй ишларини ўта зерикарли ва бир хиллиги билан меъдага тез тегади дейишади. Ақлли ва ораста аёл овқат пишириш, кир ювиш, кийим тикиш, ямоқ солиш, уй супуриш, чанг артишни кунига канда қилмайди, яна шулардан завқ ва шодлик ола билади. Сиз бу ишларни атрофингиздагилар учун қилаётганингиздан шодланинг, улар бу зарурий хизматингиздан хурсандлигидан фахр қилинг.

Агар уй ичидаги ишларни билиб қилсангиз, ҳар нарсани ўрнида тутсангиз, ҳар бир кишига ўзига яраша муомала қилсангиз, ишонинг, бу уйда сиздан қимматлироқ, сиздан қадрлироқ, сиздан севимлироқ киши бўлмайди.

Ўғлим эшитмасин

Энди, келин болам, ўғлим эшитмасин-у фақат қулоғингизга айтадиган бир мулоҳазали гапим бор. Деганларимдан ўзингиз хулоса чиқариб оларсиз.

Кузатиб турибман, рўзғорларингизни алоҳида қилганимиздан бери йўқлаб туришлар кўп бўляпти. Янги рўзғор деб даставвал бир сидра мош-гуручу қозон-товоқ олиб берганимиздан ташқари, қудаларимиз ҳам неча бор хабар олиб кетишяпти. Ҳар келганларида битта нимтами, халтада гуручми, идишда ёғми кўтариб келишади. Жигарларимизнинг, йўқлаб турадиганларимизнинг борига шукр, келин болам!

Кузатиб туриб, Сизда ҳам шу шукроналикни кўриб, меҳрим товланди. Негаки сиз бу йўқловларни чамамда жуда тўғри қабул қилаяпсиз. Уларни жигарлик кўмаги, жигаржонларингизнинг меҳр инъоми деб биляпсиз. Сорахон сингари янги рўзғор қилганлар олдида бутун дунё, айниқса ота-онанинг, қайнона-қайнотанинг қарзи кўп деб қарамаяпсиз.

Биласиз, эл ичида кўп юраман, кузатганларимдан чиқарган хулосаларимни хонаси билан сизга айтиб бераман. Бугун Сорахонни зўрға тинчитганимиз можароси ҳақида айтиб бера қолай. Уқувликкинасиз, демоқчи бўлганимни ўзингиз англаб етасиз.

Бу оилани яхши билардим. Қайнона бўлмиш Санобархон ўқитувчи, қайнота бўлмиш Қодиржон катта корхонанинг истеъдодли инженери эдилар. Тўрт фарзандни вояга етказиб, оилали қилишди. Икки қизлари тиниб-тинчиб кетишган. Келинларининг ҳам Сорахон рўзғорини бўлак қилмагунича сири сиртга чиқмаётган эди. Йигитларни ҳам яхши биламан. Меҳнаткаш, интилувчан йигитлар.

Инсон шароитга қараб ўзгарар экан-да. Оғирлигини бировга солишга ор қиладиган болалар рўзғори бўлак бўлгач, орадан кўп ўтмай, рўзғор жиловини ўзгаларга ташлаб қўйишибди. Билишимча, бунга даставвал бояги айтганим, янги рўзғор йўқловлари сабаб бўлибди чоғи.

Бир-икки йил аввал Санобархон сал учини чиқаргандек бўлувди. Келинига, қудаларига қандай айтишни билмаётганини, шу алфозда кетса, оила издан чиқиши мумкинлигини ташвиш билан гапирганди. Аслида, ҳозир ғишт қолипдан кўчай деганда эмас, ўша пайтлар ётиғи билан аралашсак бўларкан.

Санобархоннинг ўғли билан келини бир-бирини илгаритдан билиб-таниб, муҳаббат билан оила қуришган эди. Қиз томоннинг ота-онаси савдо соҳасида ишлашини, зиёли оиладан бадавлатроқ, «бақувватроқ» эканини хам билардик. Аммо Сорахон маҳаллада, қайнона-қайнотанинг қўлида эканида бу фарқ асло сезилмади. Рўзғори бўлак бўлиб, баланд қават уйларнинг уч хонасига эгалик қила бошлагач эса худди уни биров алмаштириб қўйгандек, ўзгарди-қолди.

Қудалар ўзларини кўрсатишга фурсат келгандек, кунда қизлариникига гўштми, тоғорада ошми, дудланган балиқ, қопда ун ёки гуручми ташлаб кетишадиган бўлишибди. Боя айтганимдек, рўзғорини янги қилганларга бир-икки ой яқинларнинг шундай қарашиб туриши табиий. Лекин бу ҳол узоқ чўзилса, бунинг устига таъналар ошиб борса, унинг салбий таъсири кўп бўларкан. Сорахон доим шундай бўлиши керак, деб тушунибди шекилли.

Санобархон зийрак аёлмасми, буни сезгани заҳоти келинига:

– Келин болам, хонаси келганда асталик билан қудаларимизга оғир ботмайдиган қилиб, рўзғорингиз бутлигини, ҳамма нарсангиз етарлигини айтиб қўйинг. Ҳар куни овора бўлишиб сизни, куёвларини хижолатга қўйишиб, бунақа нарса ташишмасин. Токи улар бу ишни қизим рўзғорда қийналяпти, очинтўқин қолиб кетаяпти, деган хаёлда қилишаётган бўлишмасин яна! – деб тушунтирмоқчи бўлибди. Шунда Сорахон:

– Ота-онам, ака-опам олиб келишаётган бўлсалар, менга бегона кишилар эмас-ку, ўзларидан орттиришаётганини олиб келишаётгандир. Нима, шу ҳам гуноҳ бўлдими? – дебди.

Овсинига бошқа бир куни ҳатто: «Рўзғоримиз тўла-тўкислигини ойим кўролмаяптилар», депти.

Ичингизда Сорахоннинг гапини маъқулламаяпсизми, келин болам?

Йўқ, ўзидан орттириб, яқин кишисига қарашиб, янги рўзғорни “оёққа туриб олишига” кўмаклашиш асло гуноҳ эмас. Аммо ҳатто кўмак ҳам меъёрида бўлиши керак-да!

Келинг, келин болам, бу нарсанинг илдизига сал чуқурроқ қарайлик. Майли, қудаларидан бадавлатроқми, «бақувватроқми» бўлган қудалар ҳалидан-ҳали қизлариникига тоғорада ошми, гўштми, дудланган балиқ ёки косада қовурилган жигарми-гўштми юбориб туришлари билан қизлари тушган хонадонни, рўзғори бўлак бўлганидан кейин эса ўз куёвларини сал оёқости қилаётганларини сезмасалар керак-да. Қолаверса, шу нарса ташишлари билан қизларини оилага, рўзғорни режада юритиш кераклигига тайёрламаганларини, удлик-шудликкина бўлишга ўргатмаганларини яширишга ҳаракат қилишар балки.

Ёшлигига бориб Сорахон масаланинг бу томонига яхши тушуниб етмаган. Дастлаб қайнона-қайнотаси, турмуш ўртоғи бу «йўқловлар»дан «рўзғорни бадастур тута олмаяпмизми, етишмовчилик кўп бўлмаяптими?»– деб хижолат чекиб, бошларини эгиб юришганини сезмаган. Кейин эса ҳамма нарсани уйимдагилар қилиб бераяпти, сиз фақат тайёрига яшаяпсиз, каби бўйин эгар гаплар билан эрининг рўзғорини бекаму кўст тутишга бўлган ташаббусини сўндириб борган. Бора-бора эру хотин эшикдан келишига ўрганиб, ҳатто келиб қолади, отаонам ташлаб кетади, деб илинж қиладиган бўлиб қолишган. Бунинг отини «Олма пиш – оғзимга туш!»– дейдилар. Одамлар ёмон одатга жуда тез ўрганадилар, келин болам! Ишқилиб, сиз Сорахонлар хатосини такрорламанг.

Жигарларнинг борига шукр, уларнинг вақтида йўқлаб, қўллаб турганига шукр! Аммо ҳар нарса меъёри билан бўлгани маъқул.

Уйингизда бирон маросим ўтказаётган бўлсангиз, кўплашиб қўллашиб юборишса, бошқа гап. Сиз ҳам вақти келганда қараб турманг. Аммо кундалик емишингизга аралашиш, бундай «қўллаб туриш» менга фақат зиён кўринади.

Ота-онасиникидан келганига керилиб, эрини менсимай қўйган келин билан узоқ суҳбатлашдик. Кўз очиб кўрган оиласининг удумлари-ю, яшаш тарзини эслатиб ўтдик, фарзандларни ўртага қўйдик, эрнинг совиган кўнглини иситиш йўлларидан бири унинг рўзғор бошлиғи эканини ҳис қилдириш, ўчган ташаббусларини олов олдириш эканини тушунтирдик. Хуллас, ажралишга бориб қолган оилани тинчитдигу, хаёлим кечагина учирма қилганим – сиз билан ўғлимга кетди. Ишқилиб, сизлар меҳрни «қарз» деб билманглар маъносида дилимни сизга очдим, келин болам!

Ота-оналарни Аллоҳ шундай яратар экан, шекилли-да. Яхши овқатнинг олдини болам еса дейди, яхши кийимни болам кийса дейди. Аммо ёши бир жойга бориб, невара кўргандан кейин ота-онани шу ташвишлардан озод қилиш кераклигини ўзи ҳам фарзандли бўлган фарзандлар тушуниб, вақтида англаб етиши керак экан-да. Энди бир кичик сирни айтайми?

Ота-онам мендан тинч бўлсин десангиз, қудаларимникига борганда имкони борича «ўзимники-ку айб бўлмайди» деб қуруқ борманг. Иккитагина нон-патирми, ўзингиз пиширган қатлама ё сомсами, пирог ёки тортми олиб борсангиз ва «Ҳар таом пайтида сизларни эслаб ўтирамиз. Олинглар, буларни сизларга деб олиб келдим, ўзим пиширдим, ширин бўлибдими?» деб қўйсангиз, бир илинжи ҳамиша қизида бўлган отаонанинг кўнгли «Ҳа, қизим кунда шундай овқатлар қилиб, ўзини ўзи эплаб ўтирган экан», деб ҳаловат топади. Бизни, сизни, эрингизни хижолатга қўядиган йўқловлар камаяди, келин болам!

Қарз олманг

Эрталабки чой дастурхонини йиғиштириб тургандим. Ҳаммангиз иш-ўқишга кетгансиз. Эшик тақиллаб қолди. Очсам, қўшни келин экан.

– Холажон, минг узр, менга… Вой кечирасиз, ассалому алайкум! Пулингиз бўлса, бизга озгина қарз бериб туринг, деб сўрамоқчи эдим… Ўғлимга дўкондан сут билан творог олиб чиқай дегандим. Адамиздан эрталаб пул олиб қолмабмиз… Ишдан келишлари билан қайтарамиз…

Айтганини бериб юбордим. Аммо хаёлим тизгини ҳам анча чувалашиб кетди.

Сабаби, янги кўчиб келган келин биздан биринчи марта қарз сўраётгани йўқ. Билишимча, қарз сўрайдигани фақат бизгина эмас экан. Баъзида олганини айтганидек, ўша куниёқ эри ишдан келгани заҳоти чиқариб беради. Баъзида эса учтўрт кундан сўнг қайтаради.

Бировнинг ҳожатини чиқариш савоб дейдилар. Қўшни келинга зарур бўлганда қарз бериб туролганимдан хурсандман, албатта. Аммо, кўпинча, мана бугунгидек қарз сўрашга, бировга бош эгиб боришга мажбур қилаётган ҳолатларни ўйлайман. Узоқ хаёл суриб кетаман…

Болалигимда, урушдан кейинги оғир йилларда қўшнимиз қарз сўраб чиққандаги ойимнинг ҳолатлари ҳеч эсимдан чиқмайди. Ўшанда ойимларда сўралганни бергулик имконлари йўқ экан шекилли, аммо қўшнини ҳам ноумид қайтармадилар. Эсимда, ўшанда тоғамданми, амакимданми ўша пулни топиб келиб, қўшни опоқимга берганларидан кейин ойим бир енгил тортган, назаримда юзлари нурга тўлгандек жуда чиройли бўлиб кетгандилар.

– Қарз сўрамоқ осон иш эмас. Сўраганнинг бир юзи қора бўлса, бўла туриб бермаганнинг икки юзи қора, дейдилар, – дегандилар ойим ўшанда енгил тин олиб.

Киши фавқулодда алоҳида ҳолатлардагина қарз сўраши кераклигини, бу жуда мушкул иш бўлиб, одамнинг қаддини дол қилиб қўйишини болалигимдан ўзимга сингдириб олганман. Шунинг учун кўчиб келганига бир йил бўлган келиннинг тез-тез, яна арзимаган миқдорда қарз сўраши сабаблари ҳақида кўп ўйлайман.

Олганини ўша куннинг ўзида қайтариб берганида, бу оиланинг жамғармаси ҳамиша эрининг ёнида юрса керак, эрталаб пул ташлаб кетиш эрининг ёдидан чиққан, сўраб қолиш хотиннинг ҳам эсидан чиққан ёки ухлаб қолиб эрини кузатмаган, деган хаёлларга бораман. Энг зарур ишлари – болаларига егулик – сут, қаймоқ, творог олиб келиш, вақтида уни овқатлантириш ҳақида унутиш мумкинми ахир, деб куйинаман.

Олган қарзини қайтариш чўзилиб кетганида эса ойликдан ойликкача етказиша олмаяпти шекилли, деб ачинаман. Аммо куни кеча мақтаниб кўрсатгани – янги чиққан қимматбаҳо газламани эслайман-у, ўйларим чувалашиб кетади. Ёш-да ҳали булар, режа билан иш тутишни билмайди, зарурдан нозарурни ажратиб ололмайди, деган хаёлга бораман. Баъзида «менга нима» деб қўяман-у, барибир ўйлайвераман. Шундай пайтларда сиз беихтиёр эсимга тушасиз. Қўшни келин ўрнида сизни хаёл қилиб юрагим шувиллайди. Сиз-чи, сиз қандай иш тутяпсиз, келин болам?!

Алоҳида рўзғор юрита бошлаганингизга ҳам мана йил тўлиб қолди. Ҳар қалай «рўзғорнинг ғорлигига» тушуниб қолгандирсиз. Унинг ҳар кемтигини жуда усталик билан ва ўз вақтида тўлдириб турилмаса, кейин бутлаш қийин бўлишига энди ўзингизнинг ҳам ақлингиз етиб қолгандир.

Рўзғор иши – ҳисоб-китобни севадиган катта мактаб, келин болам! Унга қунт, идрок, ҳафсала ва муҳими, ўз юкини бировга ортмаслик хоҳиши керак!

Биз билан бирга яшаганларингизда рўзғор дафтар тутганимга кўзингиз тушгандир? Бу нарса ҳисоб-китобда янглишмаслик, режадан чиқиб кетмаслик учун керак.

Ҳафтада ёки ўн беш кунда бир дадангиз билан ўтириб, шу дафтарда ёзилганларни таҳлил қилиб чиқишимизга ҳам кўзингиз тушгандир? Бу дафтар бизга оиланинг иқтисодий мувозанатини сақлаб туришимизга ёрдам берарди. Баъзида айрим танишларимиз:

– Ҳамма нарсани бундай ҳисоб-китоб қилишда кишининг боши айланиб кетади, топганингни ғарра-ғарра ишлата олмасанг, ишлашнинг, топишнинг нима кераги бор? – дейишарди.

Оҳ, келин болам-а! Киши аввалам бор топаётганининг, яъни даромадининг ҳисобини яхши билиши керак! Фақат ҳозир қўлига тушганинигина эмас, бир мунча вақтдан сўнг шу даромаднинг чўғи кўпайишини ёки, аксинча, озайишини ҳам башорат қила билиши керак. Биз адангиз билан ҳамиша бунинг уҳдасидан чиқардик. Шунинг учун топганимиз, топажагимизни ҳам сарф қилишни пухта режалаб олардик.

Биринчи навбатда, болалар емишини ўйлардик. Уларнинг соғлом ва бақувват бўлиши учун зарур нарсаларнинг ой давомида узилмаслигини таъминлардик. Кейин рўзғоримизга умуман керакли маҳсулотларни сотиб олишга «оила бюджетидан» чегирардик. Кейин болаларга кийим-бош, ўзимизга кийим, дегандек…

Масаллиқ ҳамма жойда ҳам бир хил. Шу картошка, пиёз, сабзи, ёғ дегандек… Лекин шу бир хил масаллиқлардан овқат турларини кўпайтириш тўғрисида кўп бош қотирардим. Айрим хонадонлардаги каби қозонимиз фақат мастава, мошхўрда, шўрвадан, ярлақаган кунгина – паловдан безилламасди. Болаларимиз суйган овқатларини ейишсин учун ҳафталик таомномани уларнинг ўзига туздирардик. Қийинроқ, тансиқроқ овқатларни шанба-якшанбага, меҳмон-излом келиб қолиши эҳтимол бўлган кунларга қўярдик.

Рўзғор дафтаримизда даромадимиз бир-икки сатрга сиғса ҳам, харажат қисмига варақ етмасди. Негаки унга яқинларга, ошна-оғайниларга олинадиган совға-саломдан тортиб, лозимандагача ёзиларди. Қанча оғир бўлмасин, даромад суммаси, харажатларнинг якуний суммасидан юқорироқ бўлишига интилардик. Ана шу фарқ эвазига орзу-ҳавас дегандек галма-гал энгил-бош олардик, оилавий байрамларни нишонлардик. Ўйламай, ўлчамай иш туттирмасдилар қайнона ойимлар.

Ўз тажрибамдан келиб чиқиб ва қўшни келиннинг ўринлиўринсиз қарз сўрашлари баҳона бўлиб, сиз ҳам шундай «Рўзғор дафтар» тутинг деб маслаҳат бермоқчиман.