Текст книги "Келиннома"

Қайнона ойим мени кўпда тўйларга олиб юрмасдилар. Бирикки гал тўйдан қайтганларида:

– Тўй яхши ўтдими? Санъаткорлардан кимлар келди? Келинга қандай сарполар қўйилди? – деб сўраганимда, мени шу нарсалар қизиқтириши мумкинлигига ҳайратланганларини яширмай:

– Келиннинг чалларга нималар кийиб борганига эътибор бермабман-а. Ёшларга ҳамма нарса ярашади! Бир чиройли келин бўлибди, ишқилиб бахтли бўлсин! Онасининг неча сидра қўйганини сўрамадим. Кимга керак бу, келин болам?! Ҳар ким қилса боласи учун қилади. Ҳалолидан, беминнатидан қилсин-у, боласига буюрсин, яйраб-яйраб кийиб юришсин! – дердилар.

Шу билан тўй таассуротлари тугарди. Қайнонамнинг бу томонларини ўз онам жуда тез «чақиб» олган эдилар.

– Ойинг ўлгур, матоларнинг фарқига ҳам бормайди. Бир тиктирган кўйлагини қуданикига икки-уч марта кийиб бораверади. Олдига нима қўйгани билан ҳам иши йўқ.

Шундан фойдаланиб, бошқалардан қайнонамни паст кўришдан ор қилмасдилар. Лоақал қизим ўша ерда-ку демасдилар.

Чалларимда менга деб қўйилган қирқ сидра сарпога қайнонамнинг қайрилиб боқмагани, тақинчоқларимга эътибор бермагани ойимга қаттиқ таъсир қилган экан. Қайнонамнинг кўзи чақнаши, ҳаяжонланиши, уйимга шунча нарса олиб кетаяпман деб севиниши, таъзим қилишини кутган бўлсалар керак-да! Шундай бўлмади! Ойимнинг алам алангаси ҳеч ўчмасди. Шунинг учун орадан бир йил ўтмаёқ тақинчоқларимнинг ярмини уйимдагиларга айтмай ҳам олиб қўйдилар. Сарподагилар ҳам неча бор оборот бўлиб келди. Қайнонам сезсалар ҳам, сезмаганга олиб юравердилар.

– Ота-онанинг боласига қилгани – хамиртуруш холос! Худо бераридан қўймасин. Ҳамиша ризқингизни тўқ, насибангизни бут қилсин. Пешонангизга ҳалолидан, беминнатидан, ғойибидан берсин! – дердилар.

Бу гапларнинг ҳаммаси уйимизга оқмай-томмай етиб борарди. Чунки ҳали айтганимдек, бош қоронғулик баҳона институтга кетяпман деб кунда уйга борардим ёки онам ишхонасига бориб диванда ётиб-ётиб келардим. Ишхонадагилар, маҳалладагилар учун мен ўзимни уйда тинчлик билмайдиган, рўшнолик кўрмайдиган, зуғумли қайнона қўлида қорни овқатга тўймайдиган, кечаси-ю кундузи қўли хизматдан бўшамайдиган келин қилиб кўрсатган эдим. Дугоналаримга ҳам шундай. Уларнинг биронтаси бизникига бирон марта келмагани учун гапларимга чиппа-чин ишонишарди. Ҳомиладорлигимнинг дастлабки пайти бироз озганим менга қўл келиб, ҳамма ачиниш билан қарар, онам ётган жойимга овқат келтириб оғзимга тиқардилар.

– Қизим жойига тушмади! Қудам ўзимга лойиқ, куёвим қизимга лойиқ бўлмади, – деб жавраганлари жавраган эди.

Қайнонам эса аксинча:

– Вақти-вақтида овқатланиб, билиб-билиб ишингизни қилиб юринг. Бола катта бўлиб кетмасин, ўзингиз қийналасиз туғишда. Ишқилиб икки жонни саломат қилсин, – дердилар.

Ойим буни эшитганда бизникига келиб жанжал қилишдан эринмасди:

– Оғироёқ қизни қийнайверасизми? Келинингизга егулик ҳеч вақо йўқ, уйингизда хизмат қилса бўлди экан-да.

Баъзан ойим шанғиллаганини қўни-қўшнилар эшитарди. Кўпинча бу жанжаллар бир хил тамом бўларди: – Туғадиган хотинга парвариш керак. Уйда тура қолсин. Юр, кетдик!

Шу олиб кетишларда ўн-ўн беш кунлаб қолиб кетардим.

Шy тариқа муҳит ажралишга етилиб борар, бунга фақат Қодир акаму қайнонам оғирлик билан йўл беришмасди.

Қайнонам рост айтган эканлар, ётоқчилашим эвазига охирги ойда боладан айрилдим. Ҳатто операция билан ҳам болани сақлаб қолиша олишмади. Врачлардан эшитадиганимни эшитдим.

Менинг тантиқлигиму ойимнинг «шармандага шаҳар кенг» қабилидаги қудаларга хос бўлмаган муомаласига бола туфайли чидаб туришган экан шекилли, кўп ўтмай одатдагидек уйимга аразлаб кетганим баҳона ажралишдик. Орқамдан онам кутганидек ҳеч ким «ялиниб» бормади. Судда ойим ва мен айтган гапларга (уларнинг кўпи бўҳтон эди) одам тугул чинор ҳам йиқиларди. Аммо на Қодир акам, на бошқалар ғинг дейишмади.

Кейин эшитдим, Қодир акам уйландилар. Онам тўй кунини ҳам билган эканлар, бориб роса жанжал қилибдилар. Билишимча, ҳеч маҳал қудаларига ҳеч нарса демаган қайнонам ўша куни ойимга:

– Мавжудахон, қизингизнинг бахтига фақат сиз зомин бўлдингиз! Бу гуноҳни кўтариб юришнинг ўзи бўлмас! – дебдилар.

Уйга келгач, ойим қадаҳни тўлдириб-тўлдириб коньяк ичдилар-у оғзиларига келганини қайтармай «минғаймас», «учённий» қайнонамни қарғашга тушдилар.

Эртасига ишдан «больничний»га чиқиб, Дубайга жўнаб кетдилар. Кейин бадавлат куёв келишини кўп кутдилар. Аммо ўша куёвдан дарак йўқ эди. Афтидан, ҳамма ҳам бизнинг кимлигимизни яхши билиб олган эди.

Сал бўлмаса, синглимнинг бахтига зомин бўлай дедим. Мен қайтиб келгач, унга келиб турган унча-мунча совчиларнинг оёғи узилди.

Ниҳоят, мана, уни узатганимизга тўрт-беш ой бўлди. Ўртамиёна хизматчилар оиласига тушди. Шу баҳона ойимнинг эски қўшиқлари яна янгиланди.

Фақат бир парда пастроқ жаранглайди. Аммо бу ҳолатлар менга аввалгидек завқ бермасди. Бахти қаролигимга бошқалар қатори мен ҳам тобора фақат ойимни айблардим. Бирикки марта буни очиқ айтдим ҳам. Бир-биримизни тобора аямайдиган бўлиб бораяпмиз.

– Эрсиз мен ўлаётганим йўқ, сен ҳам ўлмайсан! Тагингда машина, бировга қарамлик жойинг йўқ. Янги қандай газлама чиқса, Тошкентда биринчи сен киясан, ношукур банда! – дейдилар ҳар гал.

Дадам бизни нега ташлаб кетганларига энди тушуниб етдим. Онам ўз қисматини менда қайтарганини ҳам энди англадим. Балки ўзига тасалли бўлиш учундир? Балки бугунги мен ўкраб йиғлаганим каби йиғлашлардан, юрагининг нимта-нимта бўлишларидан қўрқиб шундай қилгандир. Лекин онам эрсиз қолганида қўлида акам, мен, синглим бор эдик. Куйган юрагига малҳам бўлгандирмиз. Биз билан овингандир. Аввал биз ҳам адамни унга қўшилишиб қораладик. Онамнинг ҳар гапига ишондик. Унга кўпроқ ён босиб, ачиндик. Унинг бирон бир яқин сирдоши, ҳурмат қиладиган кишиси йўқ эди.

Акам уйлангач, менинг эса уйим бузилгачгина отасиз ўсганимизга, оилада тўлиқ тарбия олмаганимизга асосан онам айбдорлигини англаб етдик. Аммо ҳамон онамга қаттиқ гапирмаганмиз. Унга бирон киши рўпара келишдан ҳам, бас келишдан ҳам қўрқишини билардик.

– Ўзи худо уриб қўйган бўлса, мен ҳам тенг келайми? – деган эди ён қўшнимиз онамнинг одатдаги жанжалидан ўзини четга оларкан.

Ойимни «худо ургани» ҳаммадан устун бўлай деганининг оқибати эканига энди ақлим етаяпти. Ақлимнинг киришига бир воқеа ҳам сабаб бўлди шекилли. Дадамни уйдан ҳайдаганимиздан бери (менинг ўзим ҳам бир марта бизни кўргани келганларида қўлларидаги майда-чуйдаларни олиб қолиб, уйга киритмай, юзларига эшикни қарсиллатиб ёпганман), учовимизга берадиган алиментларидан ташқари, мен ўзим ишлайдиган идораларига ҳар ой бориб, юз доллардан олиб турардим. Ойим бошқача пулни тан олмасди. Охирги борганимда институтни битирганим билан табрикладилар ва бундан буён биз – ундан кечган болалари олдида ҳеч қандай қарзлари қолмаганини айтдилар. Пул бермаганлари эмас, ундан кейин айтган гаплари ичимни ўртаб, кўзимни очди:

– Пешона экан, шунча йил ичида сизлардан кўрмаган меҳрни кейинги оиламдан топаяпман. Қанча қилсам ҳам улар учун оз!

Ҳа, ҳозир кўп нарсага ақлим етади, лекин иложсизман. Мен ҳам худо урганларданман-да…

Шу хаёллар билан эшиттиришингизни охиригача тингладим. Эшиттириш тугади, лекин кўзим ёшлари тинмади. Бедилнинг:

 
Қатор киприкларим ёшим йўлин тўсолмайди,
Балиқларнинг қаноти беркитолмас катта дарёдир…
 

деган сатрлари мағзига энди тушунаяпман: Кўзимдан оқаётган ёш мисоли бир катта дарёдирки, балиқларнинг қаноти билан бу дарёни тўсиб бўлмагани каби, киприкларим ҳам ёшимни тиндиролмайди. Аввало мажруҳ қалбимни даволаш керак. Ким даволайди?!

Шу пайт эшик қўнғироғи чалинди. Кўз ёшимни апил-тапил артиб, эшикни очдим. Синглим экан… Нега Гавҳар бу ерга эрталабдан келди, деб юрагим шиғ этди, аммо авзойи бузуқ эмаслигини кўриб, сал тинчидим.

– Кел, – дедим қизарган қовоқларимни яшириб. – Тинчликми?

– Тинчлик! Бир дам олиб кетай деб келдим-да! Уйдагиларга кутубхонага бораман дедим. Ҳеч ким йўқми? Кеннойим бўлса, бир қозон кабоб қилдирай девдим…

Унинг оғзидаги оғзида, бўғзидаги бўғзида қолди. Чамаси неча вақтдан бери юрагимда йиғилган вулқон отилди! Мен ўзимни танимайдиган даражада портладим:

– Бу ер сенга санаторий эмас – дам оладиган! Бу ер сенга ресторан эмас, кеннойинг ҳам официант эмас – овқат тайёрлаб, ётган диванингга келтириб берадиган! Қозон кабобни уйингда – қайнона, қайнотанг, эринг билан бирга ейсан! Ўзинг пишириб берсанг, мазалироқ туйилади! Қани, жўна уйингга!!!

Гавҳарнинг ҳолатини сизга тасвирлаб бера олмайман. Унинг кўзлари катта-катта очилиб, чакаги пастга осилиб қолди. Агар шу пайт куёвимиз Камолжон кириб келмаганда, биласизми, синглимни олдимга солиб, муштлаб эшикдан ҳайдашдан ҳам тоймас эдим!

Қандайдир ички бир сезги менга куёв синглимнинг «Кутубхонага бораман!» деганига ишонмай, орқама-орқа пойлаб келганини айтиб турарди. Вой, худо, мен тантиқлигим туфайли эрдан эрта ажраб, онамнинг қисматини қайтарганимдек, синглим ҳам менинг изимдан кетипти-да! Лекин Қодир акам менинг ҳар бир сўзимга ишонардилар. Қайнонам ҳам. Булар олдинроқ огоҳ бўлишибди-да! Балки огоҳ торттирган мендирман, менинг «тарихим»ни эшитишгандир, хулоса чиқаришгандир.

– Келинг, Камолжон! – дедим ўзимни босиб олиб. – Келинг! Келиб яхши қилибсиз! – Қандайдир асабий ички титроқ билан дастурхон ёздим. Майда-чуйда олиб келдим. Синглимнинг ранги ўчиб, куёв эса бошини эгганича жим ўтирарди.

– Орқамдан пойлаб юришга нима ҳаққингиз бор?! Ўз уйимга ҳам кела олмайманми?! – Гавҳар «қўрққан олдин мушт кўтарар» қабилида бидирлай бошлади.

– Ўчир овозингни! – дедим синглимга, эътирозга ўрин қолдирмай.

– Камолжон! – дедим куёвга чой узатар эканман, – буни маҳкам ушлайсиз, ука! Ўн гапидан тўққизи ёлғон бўлса ҳам, маҳкам ушланг! Менинг тойишим ҳам худди ҳозир Гавҳарникига ўхшаб, қозон кабоб ейишни хоҳлаган, кеннойимга хизмат қилдириб, дарсга бориш ўрнига онамникида диванда чўзилиб ётишдан бошланган. Лекин менга ишонинг, синглимнинг бу келиши, алдаши – биринчиси. Иккинчи, учинчиларидан кейин оила бузилишга бориб етади…

Биласизми, овозим жуда бўғиқ, томоғимга нимадир тиқилган эди. Назаримда, боя айтган вулқоннинг ҳаммаси ҳали чиқиб улгурмагандек эди…

– Менга қара, Гавҳар! – дедим кейин синглимга ҳар сўзимни қулоғида қўрғошиндек қотсин, деган умидда дона-дона қилиб. – Менга қара! Агар худди сенга ўхшаб уйимдагиларни биринчи бор алдаб, бу ерга келганимда онам талтайтирмай, олдига солиб қувганида эди, мен ҳозир икки болалик бўлиб, ўғилчаларимни эркалатиб юрган бўлардим. Куни кеча Қодир акамни ўғилчалари, хотини билан кўрдим. Бу кунимдан ўлганим яхши эди, Гавҳар! Ўша аёлнинг ўрни меники эди! Ойим туфайли, менинг бахтимни кўзлайдиган у уйимдагилардан бўлак одам топилмагани туфайли, мана беш йилдан бери шу ерда ўтирибман. Бу кошона вақти келса, ўлик чиққан ерга ўхшайди. Бойвачча онамнинг мени овутиш учун олиб берган машинасини миниш тугул, ишга пиёда бориб келсам ҳам, қозон кабоб ўрнига қотган нон есам ҳам ўша аёлнинг ўрнида бўлишни жуда-жуда истардим… Шу алпозга тушиб қолма, Гавҳар! Лозим бўлса, онам ва менинг қисматимиздан ҳазар қил, аммо бахтингни маҳкам ушла!

Ўзим зўрға турганим учун уларни узоқ ушламадим. Зарурат бўлган пайтлардагина фақат Камолжон билан бирга келиб туришни тайинлаб, хайрлашдик. Кетаётганида Камолжонга секингина бўлган воқеани қуда холамларга айтмаслигини илтимос қилдим. У ҳам «тушундим» дегандек қўлимни самимий сиқиб хайрлащди.

Мана шунақа гаплар. Битта эшиттиришингиз кайфияти билан бутун ҳаётимни кўз ўнгимдан ўтказиб, дилим ўртаниб турган эди. Синглимнинг бу қилиғи бор зардобни юзага чиқарди. Патос бойлаб ётган яра ёрилди.

Синглимни ҳайдаб тўғри иш қилдим, деб ўйлайман. Ҳозир бўлмаса ҳам, вақти келиб, буни унинг ўзи ҳам тушуниб олади.

Бизга хат йўллашдан муддаоинг нима деб сўрарсиз? Аввало, сабоқларингиздаги кўп гап ҳаётий ва тўғрилигига мен чин дилдан ишонаман. Бахтимни бой бериб, онам давлатига ишониб, тилимни беш қарич қилиб юрган пайтларимда бу гаплар балки бачкана кўринарди. Лекин ҳозир шундай эшиттиришларни кўпроқ тайёрлашингиз керак, иложи бўлса мен каби оилага енгил қарайдиганлар мисолида кимларнингдир кўзини очишингиз керак, деб ўйлайман…

Сизларга муваффақият тилаб, Лобархон. Жиззах шаҳри.

КОСОВ УЗУН БЎЛСА, ҚЎЛ КУЙМАЙДИ

Ў, келин болам-а! Ҳозир қайга борманг, уч-тўрт киши тўпланган ерда, албатта, бозор иқтисодиёти ҳақида гап кетади-я! Ҳаммаси ҳам майли-я, шу бозор иқтисодиёти деган нарсанинг ўзи одоб-ахлоқ, хусусан қизлар, келинлар тарбиясига ҳам ўзининг изнини ўтказаёттанига севинаман денг. Чунки аниқ-таниқ сезиб турибман, қизларимизни хонадонларда илмли, меҳр-мурувватли қилиб тарбиялаш билан бирга, удликшудликкина қилиб, сепликкина эмас, эпликкина қилиб ҳам тарбиялашга аҳамият беришяпти-да. Тўғри-да, келин болам, «Косов узун бўлса, қўл куймайди!» деганлар.

Қаёқдаги гапларни топасиз-а ойижон, деманг болам. Билиб гапираяпман.

Бизнинг ёшлигимизда, яъни ўтган асрнинг эллигинчи-олтмишинчи йилларида сал бошқачароқ эди. У вақтларда хотинқизларнинг жамиятдаги мавқеини тиклашга кўпроқ аҳамият бериларди. Қизларнинг «ўқиб олиши», бир ишнинг бошини тутиши, «ўз кунини ўзи кўриб кетишга қурби етиши» кабилар ҳамма нарсалардан устун эди. Мен ҳам шуларнинг биттаси эдим-да, келин болам. Агар дарс тайёрлаётган бўлсам, уйда энг зарур иш бўлса ҳам безовта қилишмасди. «Бошига тушса, ўрганиб кетади», дейишарди-да. Натижада, биз тенгиларнинг кўпи «типпа-тикроқ», яъни уй юмушларига уқувсизроқ бўлиб ўсдик. Тўғри, кўпимиз иш жойимизда яхши инженер, ўқитувчи, доктор, хуллас жуда яхши ходим бўлдик. Ўша йилларда кўплаб фан докторлари, фан номзодлари етишиб чикди. Хотин-қизлардан кўплаб раҳбар ходимлар тайинланди. Аммо мен сизга айтсам, кўпимиз оилада панд бериб қўйдик. Қўлимизда қўша-қўша диплом бўлгани билан, уйда оддий овқатларни пиширишни, тезу соз уй йиғиштиришни, меҳмонни яхши кутишни билмайдиганларимиз кўп эди. Мен ўзим ҳам, ҳозир сизга ўргатаётган ишларнинг ҳаммасини бувингиздан ўрганганман-да, келин болам! Яхшиям, бувингиз кўп сиримни ошкор қилмадилар. Ўзлари, катта опоқингиз билан биргаликда секин-секин мастава пиширишдан тортиб, норин қоришгача ўргатишди. Менингку сирим четга чиқмади, аммо айрим дугоналарим уйида анча гап-сўзлар, борди-келдилар бўлиб ўтди. Айримлари болалари билан ҳам ажралиб кетишди. Худонинг ўзи асрасин, шундай бўлишдан. Ўзимдан ўтганини ўзим билиб, эрингизнинг, қайнингиз, қайинсинглингизнинг қўлига «узунроқ косов беришга», яъни уй юмушларига эрта солишга ҳаракат қилдим. Ҳали кичкиналик вақтиданоқ қайинсинглингиз эшикдан кирган киши ечган оёқ кийимини текис қилиб қўйишни, ифлоси бўлса ювиб, чангини артиб қўйишни билди. Буни менга бувингиз келин ёшимда ўргатган эдилар.

Мактабга чиққанидан сўнг уларни секин-секин ошхонага кўниктирдим. Қизим ҳам, ўғилларим ҳам биргаликда овқат пиширардик. Хамир овқат қиладиган куним, ҳаммалиги баробар манти тугишар, чучвара тугишар, лағмон чўзишарди. Каттароқ бўлгани сари ишни тақсимлаб берадиган бўлдим. Бирига бир кун уй тозалашни буюрсам, бошқасига овқат қилишни, учинчисига ҳовлига қараб қўйишни айтардим. Тезтез вазифасини алмаштириб турардим. Бир хил иш қилаверса, одам, айниқса болалар тез зерикиб қолади-да. Аммо қай бирлари қандай бажаришаётганини, албатта, текшириб турардим. Кўпроқ қийналаётган ёки эпини келтиролмаётганининг ёнида бўлардим.

Ҳаммаси ҳам уй ишини роса эплаб кетгандан кейин ишни тақсим қилмайдиган бўлдим. Ўзлари келишиб олишадиган, билиб-билиб бажарадиган бўлишди. Айни пайтда уччалови ҳам олий мактаблар дипломига эга.

Бир йили десангиз, оғриб касалхонага тушиб қолдим. Қайинсинглингиз ўн икки яшар қиз эди. Бир куни Эркин акангиз иссиқ сомса кўтариб бориб қолди. Олий мактабнинг энди биринчи курсида ўқирди. Келманглар, десам ҳам кунда боришади. Эркин акангиз сомсани очиб, палатадошларимни ҳам таклиф қилди, ўзи бизга чой дамлагани чиқиб кетди. Қарасам, хонадонда тайёрланадиган сомса. Худди ўзим пиширадиган сомсага ўхшаб кетган. Юзига мурч ҳам сепилган. Овсинларим ёки опаларим келишган бўлса, пишириб беришибди-да, деб ўйладим.

Чой дамлаб келган ўғлим сомсани қизим қилганини, ҳамма одатдагидек қарашиб юборишганини айтди. Кўнглим бир ғалати бўлиб кетди. Мен касал бўлиб, қизим бечора ҳали ўн иккига ҳам тўлмай, уй ишига шўнғибди-да…

– Мактабида имтиҳонсиз синфдан синфга кўчди. Ойимга бир иссиқ сомса қилайлик деб, ҳаммамизни барвақт уйғотди. Ҳатто адам ҳам қарашдилар. Кейин ҳаммамиз нонуштада, худди сиз борингиздагидек иссиқ сомса едик. Адам ишга кетдилар. Қизингиз ҳам келаётган эди, «адам тушликка чиқиб қолсалар, уй ивирсиб ётмасин, йиғиштириб ола қолай, ойимларни кўргани кечқурун бораман», деди.

Болаларимнинг ўқишни ҳам, уйни ҳам эплаб ўтирганига севиндим. Лекин барибир кичкина қизда. Кўнглим хавотирга тўлди.

– Сомса жуда ширин бўлибди. Ойим жуда хурсанд бўлдилар, деб айтиб қўй синглингга! Эҳтиёт бўлинглар, овқат қилаётганда қўл-юзига қизиган ёғ сачрамасин. Пиёз-гўштни ўзинг солиб берсанг ҳам майлига, болажоним,– деб тайинладим Эркин акангизга.

– Хавотир бўлманг, ойижон, – деди у, – навбатчиликни қатъий қилиб қўйганмиз. Овқатни ҳам ўргатганингиздек галмагал қиламиз. Уйни кунда йиғиштираяпмиз. Сизнинг ўрнингизга Нозима ҳаммамизни текшириб турибди, – деб кулди Эркин акангиз.

Ўша куни кечқурун Нодир акангиз дамлаган ошдан олиб боришди. Кўнглим анча хотиржам бўлди.

– Қўл-кўзи дард кўрмасин болаларингизнинг! Уларни вақтида уй юмушига солиб, жуда тўғри қилибсиз, синглим! – дейищди палатадошлар ҳам. – Бундайлар бошига тушганда ҳам, бир хонадоннинг келини бўлганда ҳам панд беришмайди.

– Ҳа, нимасини айтасиз, «Косов узун бўлса, қўл куймайди», деб шуни айтишади-да, – қўшилишди бошқалари.

Шу десангиз, келин болам, бирам севиниб кетдимки. Оналарга болалари раҳмат келтирса, болалари тўғрисида яхши гап эшитса, хуш ёқаркан!

Ойим нега булар тўғрисида гапириб қолдилар, деб ўтирибсизми, айланай келин болам? Ҳозир шу ёққа келаётганимда кўчанинг бошида икки-уч қўшни аёллар тўпланишиб, бозор иқтисодиётидан, қимматчиликдан гапиришаётган экан. Бирининг келини қўшни дугонаси, худди ўзи каби келинга бир тоғора лозиманда – анув «Капалак» деган пирог бор-ку, шундан буюрибди. Қайнона бўлмиш хуноб – хизмат ҳақини қўшганда фалон пулга тушибди. Одам қилган ишни одам қила олмайдими, келин болам? Наҳотки ўша келиннинг ўзи шуни пишира олмаса? Билмаса, ўргансин! Ҳай, жон келин болам, бу менинг гапим эмас, қайнонасининг қўшниларга айтаётганини қайтараяпман холос!

Элнинг гапини элакда тутиб бўлмайди. Эртами-кечми келин қайнонасининг гапини эшитади. Қарабсизки «Қўниқўшнига чиқиб, ёмонлаган қайнонам!» лапари бошланади. Худо асрасин!

Уларнинг гапини эшитдим-у, бир хаёлга бордим: шундай пишириқларга уста келинлар маҳалламизда бошқаларга ҳам ўргатишсин. Маҳалла хотин-қизлар сардори борку – Лобархон, ўшанга ҳам учрашиб келдим. Жуда яхши бўлади, дейишди. Сиздан ҳам илтимос қилишса, йўқ, деманг, келин болам, савоб бўлади. Билганингизни ўргатинг.

Ана шунақа ўйлар билан келаётсам, эшигингизни Комронбек билан Жавоҳирбек очишди. Пилдиллаб Ойзодангиз келди. Шу десангиз, мана келгунингизча дастурхон ёзиб, кўрпача солиб, чой беришиб ўтиришибди. Ойзодангиз туфлимни тўғрилаб, бир парча духоба билан артиб қўйди. Ўргатиб, яхши қилибсиз, келин болам. Ўзларига лойиқ-лойиқ иш топиб, ишга солаверинг. Вой, ўзим қоқиндиқ бўйларингга, болажонларим!

«ҲУСН – ТЎЙДА КЕРАК, АҚЛ – ҲАР КУНИ…»

Келин: – Худо мени гўзал қилиб яратганида, ҳеч ҳам армоним бўлмасди! Ҳамма менга маҳлиё қарарди, эрим оғзимдан чиққанини муҳайё қиларди, кўчада одамлар анграйи-и-иб қолганини кўриб, яйраб-яйраб юрардим…

Қайнона: – Оҳ, келин болам-а, ёш бўлмасангиз шундай дермидингиз? Нима, ҳусн қаймоқ ёки мураббомидики, унга нон ботириб есанг! Ўша сиз айтган «маҳлиё боқишлар», «анграйиб қолишлар» бир сонияли! Кўздан йўқолдингиз, унутилдингиз деяверинг.

Аслида одамга баҳо беришда киши хотирасида «яхши одам экан», деган нарса узоқ қолади. Бундайларни кўрмасанг ҳам интиласан, суҳбатини олгинг келаверади, кўнглинг ёришиб кетади.

Киши ёшлигида сизга ўхшаб «Оламни гўзаллик қутқаради!», «Чиройли одам – кучли одам, унинг қўли ҳар нарсага етади! У нима иш қилмасин, ҳамма кечиради», деб ўйлайди. Ҳатто ёшлар ўз мезон, меъёр, идеалларини ошкора қилишдан ҳам уялишмайди. Яқинда газетада шундай эълон ўқигандим: «23 ёшли қомати келишган барно йигит 17 ёшдан ошмаган, оёқлари келишган чиройли қизга уйланишни истайди. Манзилим…». Бунинг ёшларга ёмон таъсири шундаки, газетада шундай эълон ўқиган қизларнинг кўпи ойна олдига югуриб боради: «Чиройлиманми? Оёғим келишганми?» Ўзини биладиган, эслиҳушли қизлар бу эълонга кулиб кетаверишлари мумкин. Аммо, афсуски, келин болам, бундайлар жуда озда. Ҳалиги ойнанинг олдига югуриб борганлар эса ҳақиқий «чирой» ва «келишган» тушунчалари ўзи нималигини англаб етмасдан турибоқ ўз ҳуснига, демакки аввало ўзига ишончсизлик пайдо бўлади. «Ойи, мени нега чиройли қилиб туғмагансиз-а!?» Бу саволни эшитган, дунё ва ўзи ҳақидаги тушунчалари ҳар хил бўлган оналарнинг бири саволга жавобан кулибгина қўяди, иккинчиси эса қўл остидаги нарсани қизига қараб отади: «Мана сенга чирой, мана сенга ҳусн! Сен кимдан ибрат олаяпсан? Кимга тортаяпсан ўзи?!»

Ҳаётнинг мезони, бахтибекамликнинг асоси фақат ва фақат чиройдир, деб биладиган қизлар янглишадилар, ҳаётда кейин кўп қийинчиликка дуч келадилар. Руҳий тушкунлик, муттасил нолишлар, маъюслик ботқоғига ботишлар кўпинча, шундай қарашини ўзгартирмаган қизларда бўлади. Негаки, чирой менимча – бу ташқи жисмоний сифатлар эмас. Агар аёл бахтиёр бўлса, тўлиқ оилада (яъни оталик, оналик, бува – бувилик оилада) тарбия топиб, ўзига ишонса, ҳаракатлари эзгу ва дадил бўлса, ишончим комилки, бундай аёл тезда дилбар аёл номини топади. Демак, келин болам, чирой кўпроқ кишининг (аёлнинг) ўзига муносабатида, ўзига талабчанлигида яширинган дейиш мумкин. Яъни ҳаётга нечоғли дадил кириб борганига, ўзини бахтли бўлишга қай даражада тайёрлаганига, ўзлигини нечоғли дилбар ва фидойижон қилиб кўрсатишга тайёрлигига боғлиқдир.

Келин: – Ўзини фидойижон, дилбар қилиб кўрсатиш нима, ойижон?

Қайнона: – Илгариги гўзаллик мезонлари ҳозир анча ўзгарган. Илгарилари «гўзал», «чиройли» деб, ҳақиқатда гўзал юзию қомати баркамол, келишганларни айтиларди. Ҳозир косметиканинг шундай хиллари чиқиб кетганки, уларни ақл билан, дид билан ишлатилса ҳар қандай кўз, бурун, юзни анча келишимли, ҳатто чиройли ҳам қилиб кўрсатиш мумкин.

Бу кўпчиликка сир эмас. Балки шунинг учун ҳам гўзаллик, чиройлилик тушунчаларининг мезони ўзгаргандир. Чиройли пардоз ортига яшириниб олди ҳақиқий ҳусн! Балки шунинг учун ҳам ҳозир, ҳали айтганимдай, гўзал, чиройли деганда кўпроқ ички мазмунга, яъни аёлнинг ўзлигини нечоғли дилбар қилиб кўрсата олишига қараб баҳо берилади.

Аёл – Момо Ҳаво аслида эркак – Одам Атонинг ёрдамчиси сифатида яратилган, дердилар бувим раҳматли. Одам Атога яратмоқлик, бунёдкор бўлишлик буюрилган экан. Аёл эса унинг ҳамроҳи, маҳбубаси холос. Бувим, қизлар шунга кўникиши, эрнинг чизган чизиғидан чиқмаслиги керак, дердилар. Агар аёл аталмиш қадриятига бувим мезонлари билан баҳо бериладиган бўлса, демак, биринчи навбатда, унинг ўз эрининг қандай маҳбубаси сифатига, қандай маслаҳатчиси ва болаларининг нечоғли меҳрибон онасилигига қараб баҳо бериш керак.

Келин: – Вой, ойижон, унда аёлнинг эри билан тенг ҳуқуқлилиги қайда қолди? Сизнинг гапингизга қараганда, аёлларга баҳо бериш мезонларини эркаклар яратар экан-да. Ўзи уларга нима ёқишини ҳеч ҳам олдиндан билиб бўлмаса! Дидларининг тайини йўқ. Помидор полизининг қўриқчисидек қоқсуяк, баланд бўйли бир дугонам бор эди. Оёқлари тарашадек текис. Бировнинг устидан кулиш, айтганингиздек, гуноҳ-ку, лекин шу қизга ҳам эр чиқармикин, дердик. Тавба, кейинги ҳафтада тўйи бўлармиш. Бир йигит икки йилдан бери орқасидан сарғайиб юрган экан. Писмиқ дугонамиз бизга айтмабди ҳам. Бодринг тузлайдиган бочкадек дум-думалоқ бошқа бир дугонамизнинг ўтган йили тўйи бўлганди. Куни кеча ўғиллик бўлди. Эри нуқул «дўмбоққинам!» – деб суярмиш. Бечора илгаридагидек озишнинг ташвишини қилмай қўйибди. Бундай қарасанг, ҳамма ҳуқуқ эркакларда-ю, аёлларга яхши хотин, садоқатли маҳбуба, болаларининг меҳрибон онаси сифатларига қараб баҳо берилади, дейсиз-а. Худога нима ёзибди, қиз бўлиб туғилганлар?!

Қайнона: – Ҳай-ҳай, қизишманг, келин болам! Сал мулоҳаза қилсангиз, оқила ва дилбар аёллар аслида «давлатни бошқараётган» эрларини киши билмас бошқараётганларини тушуниб оласиз.

Келин: – Қандай қилиб, ойижон? Ахир сиз аёлни ҳеч нарсага, нолга тенглаштириб қўйдингиз-ку! Яна ўзингиз ҳам аёлсиз-а…

Қайнона: – Қизишманг, деяпман-ку, келин болам! Тўғри айтдингиз, аёл ҳуснига баҳо бериш, дўмбоқними, қилтириқними ёқтириш, танлаш – эркакларнинг иши, эркакларнинг ҳуқуқи. Куёв қидириб, ўзига ёққанини ахтариб совчиликка юрган қиз томонни ҳали ҳеч кўрганим йўқ. Аммо шу ҳукмдор эркакларни аёллар бошқаришини унутманг. Қаердадир «оқила, донишманд бувижонлар уйда ўтирганларича давлатни бошқарадилар», деб ўқигандим. Кўчма маънода айтилган бўлса ҳам бу жуда тўғри гап. Жуда топиб айтган, ким айтган бўлса ҳам. Негаки, аёл эркакнинг ҳолатини бошқаради. Оила мувозанатининг жилови аёллар қўлидадир. Фақат, келин болам, бу бошқарув ғоят назокат билан, одоб билан, эркакнинг ғурурини эгмаган ҳолда ва унинг ўзига сездирилмай олиб борилади. Одам Атодан бери шундай бўлиб келган, келин болам!

Келин: – Билмайсизми, ҳозир юмшоқлик, назокат, андишалилик модада эмас-да, ойижон!

Қайнона: – Тўғри айтдингиз, улар ўрнини ақл, билимдонлик, уддабуронлик, боя мен айтганимдай, ўзлигини кўрсата билишлик эгаллаган. Ойнанинг олдида узоқ-узоқ ўлтириб, ўзига-ўзи «мен қандай гўзалман-а!» деган қизларнинг бу мезонларга тушолмай қийналишини кўрсангиз! Улар қомат фақат ва фақат шакл эканлигини, унга мазмун берилиши кераклигини англаб етишмайди-да. Шаклга лобар, оқила, билимдонлик мазмунини кирита олганлар ва ўзларини фидойижон қилиб кўрсатганларгина ўзини дилбар қилиб танитишади.

Келин: – Ҳо, сизга қолса, «Тошкент маликаси», «Самарқанд маликаси», «Ўзбекистон маликаси» конкурслари бўлмағур тадбирлар экан-да? Ахир улар қанчадан-қанча гўзалларни излаб топишади, дунёга танитишади-ку.

Қайнона: – Мен бундай тадбирларни аслида қўлламасам ҳам, лекин маълум даражада фойдаси борлигини ҳам тан оламан, келин болам. Биринчи яхши томони бизда ҳам халқаро мезон, ўлчовларга жавоб берадиган гўзалларнинг борлигини намойиш этишаяпти улар. Лекин шарқ, ўзбек қизлари учун гўзаллик мезони Одам Атодан бери ҳаё, назокат, ибо, маъсумалик ичра яширинган ғурур билан камтаринлик бўлиб келган. Қайси ғурурли, камтарин қиз саҳнага чиқиб, ўз қоматини кўз-кўз қилади?! Ана шуниси менга ҳеч сингишмайди. Ғурурли, камтарин қизлар, мен сизга айтсам, совчи кутиб уйида ўтиради, ота-онасини ҳурмат қилади, ўзини келажак турмушга, аёл ва она бўлишга тайёрлайди. Бахтини маҳкам ушлашга ҳаракат килади. Лекин совет тузуми даврида мактабда ўғил болаларни ҳақиқий эркак бўлишга, қизларни эса том маънода ўз уйининг фариштаси бўлишга ўқитишмагани бир сари, уларни «башарият келажагининг қурувчи»си қилиб тарбиялашгани учун бу анъаналар унут бўлиб кетди. Минг шукрки, мана энди момоларимиз, оналаримизнинг изни қайтиб келяпти.

Келин: – Пахмоқ қизнинг бахтини берсин! – деб ўтириш экан-да.

Қайнона: – Нега, келин болам? «Сочи узуннинг ақли калта бўлади», деб сизга ким айтди? Тарихда ҳам юртни бошқарган гўзал, уддабурон аёллар кўп бўлган. Тўмарис ҳақида, Нодирабегим ҳақида эшитгансиз. Замонамизнинг донишманд шоираси Зулфиябегим билан кўп йиллар бирга ишлаганман. Ўз ақли, ёниқ эҳтироси, чуқур шеърлари билан оламга танилганлар. У кишида ҳусн билан ақлнинг баркамол уйғунлигидан кўп кишилар лол бўлганлигининг шоҳидиман. Ҳа, келин болам, ҳусн билан ақл, шакл билан мазмун уйғун бўлганга нима етсин! Ҳали худо ҳамма нарсани ҳам тўла-тўкис беравермайди, дейишади. Беради! Ана шу берганини асраб-авайлаб, мазмунини бойитиб бориш керак. Аёл ўзлигини шундай намоён қилади, дилбар номини олади. Оқила аёллар аёл қанчалик гўзал бўлмасин, агар унда бошқаларни ўзига тортиб турувчи нур бўлмаса, эртами-кечми «хунукка» чиқиб қолишларини яхши биладилар. Бу – табиат қонуни. Шундан асрасин, келин болам! Чунки атрофдагилар шакл билан эмас, мазмун билан муносабатда бўладилар. «Ҳусн тўйда керак, ақл – ҳар куни», деб шунга айтишса керак-да. Чиройлиларга ҳавасингиз келибди, нурлиларга ҳам эргашинг, келин болам!