Текст книги "Келиннома"

ХУШ КЕЛИБСИЗ, КЕЛИН БОЛАМ

Неча-неча кун, неча-неча тунлар ҳаловатимни ўғирлаган, қалбимга неча бор баҳор тошқинидек жўшқинлик бағишлаб, ҳаяжон чўққиларига олиб чиққан тўй ҳам ўтди. Мана энди бағримдасиз, оиламнинг кичик фариштасидек ҳаммамизга севинч бағишлаб, алланечук руҳимизни баланд қилиб юрибсиз.

Кўрсатганига шукрлар бўлсин!

– Келинингиз ял-ял ёниб чиқиб, бир марта эгилиб таъзим қилгандаёқ, ҳамма чарчоқларингиз тарқаб кетади! – дейишганди.

Тўғри экан. У хонадан бу хонага ҳимо билан оҳиста-оҳиста юришингизни кўрганда, «Ойижон!» деб ҳуркибгина, айни пайтда аллақандай эркаланиш ва келинларга хос тавозе билан чақирганингизни эшитганда ичимда чироқ ёнгандай бўлади. Қайта-қайта:

– Парвардигоро! Кўрсатганингга шукр! Ёмон кўздан, ёмон сўздан ўзинг асра! – дейман ичимдаги илиқлик ҳарорати билан.

Ҳақиқатда ҳам бор чарчоқларим чиқиб кетди!

Аслида бу чарчоқ деганлари анча олдин, тўй бошланиши дақиқаларидаёқ чиққан эди. Бунга ҳам сиз сабаб бўлдингиз.

Ўша дақиқаларда сиз назокатли, айни пайтда кўп маънони бағрига олган бир ҳаракат билан қалбимга бир дунё қуёшли кечинма олиб кирдингиз! Бу кечинманинг номини ҳаяжон деб ҳам, севинч, шукроналик, улуғликка етишув, бахти-бекамлик деб ҳам аташ мумкин. Лекин мен ўзимда шуларнинг ҳаммаси қаторида яна улкан масъулиятни ҳам ҳис қилдим.

Ўша дақиқаларда, «Тўйлар муборак»нинг титроқли садолари остида хонадонимга қадам босиб келар экансиз, бир қўлингиз билан ўғлим қўлини назокатли тутганингизча, ҳарир тўрингиз остидан сизни олқишлаётганлар орасидан жовдираб кимнидир ахтара бошладингиз. Кўзингиз уч-тўрт қадам нарида турган мени топиши билан қўлингизни ўғлим тирсагидан аста суғуриб, кўксингизга қўйдингиз-да назокат билан эгилиб таъзим бажо қилдингиз. Таомилимизга қарши бўлса ҳам олдингизга бориб қолганимни, ростланаётган елкаларингизни икки қўллаб бағримга босиб, «Бахтли бўлинглар!» деганимни билмай қолдим!

 
Босганингиз – оқ пояндоз – оқ орзумдан нишона.
Хуш келибсиз, келин болам – оқ тонгларим ойдини!
Тилломаску остонамиз, зардан битганмиз бироқ,
Сизга дея аталган ул муҳаббатнинг байтини!
 

«Қиз бола – бировнинг ҳасми», деган гап бор халқимизда. Бу – қиз боланинг ўз уйи вақтинчалик макон деганигина эмас, бу ана шу уйда кўргани, ўрганганини, олган сабоғини бошқа – «у уйда» такомиллаштириш, ривожлантириш дегани ҳамдир.

Сизнинг ўз уйингизда яхши тарбия кўрганингизни шу биргина ҳаракатингизданоқ сездим. Шундай қилгин, деб бувингиз қулоғингизга қуйдилармикин, балки онангиз «Қайнона ойингларнинг кўнгилларини топ, мендан ортиқ кўрсанг ҳам розиман, уларга суян!», деб тайинладилармикин, ишқилиб, ўша биринчи таъзим менга кўп нарсани, биринчи навбатда, палагингиз тозалигини, эгса эгиладиган, етовга юрадиган, яхшига эргаша биладиган келин эканлигингизни, дилингизда эзгу ниятлар лиқ тўла эканлигини кўрсатди. Яширмайман, қалбимда ўзингизга нисбатан меҳр булоғининг кўзини ўша дастлабки таъзим билан очдингиз ва буни бағоят назокат билан бажардингиз!

 
Хаёлларим дунёсида
Сизни неча кўрдим мен,
Сар ўғлимнинг бўй-бастига
Лойиқми деб сўрдим мен.
Неча тунлар суҳбат қурдим
Сизла туриб юзма-юз,
Келин болам, хуш келибсиз,
Сизга қалбим очдим мен!
 

Тўй ўтиб, чаллардан қайтаётганимизда ойингиз – қудам бўлмиш мен билан хайрлашаётганларида, овсинларингиз билан машинага чиқаётган сизга ишора қилиб:

– Қуда, опажон! Қизим ёлғизликда ўсган қиз, мен иш билан бўлдим, у – ўқиш билан, уйдаги кўп ишларга зеҳнини солдимикин-йўқмикин? Ўзингиз аста йўлга, рўзғор ишига соласизда?! Балки кўп нарсани билмас, ўзи мустақил пишира олмайдиган овқатлари ҳам кўпдир. Бир нарсани аниқ биламан, қизимнинг кўнглида бировга ёмонлиги йўқ, яхши гапнинг гадоси. Уйда ҳеч қаттиқ гапирмаганмиз. Етовингизга юрадиган, эгсангиз эгиладиган бола. Яхши гап билан йўлга соласиз, овсин опаларидан кам кўрмай, уларга ўхшаб лобару дилбар келин қилиб тарбиялайсиз, Сизга ишондим, қуда опажон! – дедилар.

Онаизор-да!

Қудамнинг ғилтиллаб турган кўзларига қараб, қизим – қайинэгачингизни узатаётган пайтимдаги кечинмаларим ёдимга тушиб, юрагим яна ачишиб кетди. Томоғимга бир нарса тиқилди, менинг ҳам кўзларим ёшланди.

– Хавотир бўлманг, – дедим у кишига тасалли бериб. – Иншооллоҳ, ҳаммаси яхши бўлади. Болаларимизнинг бахтини кўриб яйраб юрасиз.

Ана шунақа!

Ойингиз – қудам сизни мен-у ўғлимга ишониб топширдилар. У киши анча босиқ она эканлар, совчиликка борган айрим жойлардаги оналарга ўхшаб сизни кўкка кўтариб мақтаганлари йўқ. Турмушнинг кўп томонларини билдира олмаганларидан жичча хижолат бўлиб, ташвиш қилаяптилар. Ҳақиқатда ҳам бундан буён билмаганингизни қўлимдан келганича ўргатиш – мендан, астойдил сабоқ олиш – сиздан. Иккимизнинг муваффақиятимиз онангизнинг дилидаги ташвишларни саробга айлантиради. Қизининг тушган жойи йўриғига юриб, хонадонининг суюкли бекаси эканини ҳис қилган она бахтига тенг келадиган бахт йўқ, келин болам!

Назаримда, ўша таъзим билан сиз ҳам менга: «Ойижон, мана мен энди Сизникиман! Мен Сизга ўз ойимга ишонгандек, балки энди улардан ҳам кўпроқ ишонаман! Сизга суянаман, ойижон! Мана, оилангизнинг катта кемасига мен ҳам чиқдим, илоҳим у тўхтаган қирғоқ ҳаммамиз учун ҳам бахт қирғоғи бўлсин!»– деяётгандек туюлдингиз.

О, болажоним! Оналар ҳеч қачон ўз жонларининг парчасига ёмонликни раво кўрмайдилар! Ишонган бўлсангиз, таянган бўлсангиз, жонимни қурбон қилиб бўлса ҳам, кемани Сиз истаган бахт қирғоғига олиб боришга ҳаракат қиламан. Боламгина эмас, Сизнинг ҳам бахтингиз олдидаги масъулият ҳисси менинг кўксимни тоғдек кўтарди, ҳали оқармаган бошимга донишмандлик ато этди, келин болам! Бу туйғуларни инъом этганингиз учун Сизга ҳам раҳмат. Кўрсатганига шукр!

Бугундан иккимиз шу катта, «ҲАЁТ» деб аталган китобни ўқишга тушамиз. Тушунмаганингизни сабот билан тушунтириш, кемани ҳар қандай шароитда ҳам бахт қирғоғига томон буриб туриш – мендан!

Аммо, келинг, келишиб олайлик: билмаганингизни уялмай сўрайсиз, айрим гапларим Сиз кутгандан бошқачароқ чиқса, хафа бўлмайсиз, қизиққонлик билан қаршилик қилмайсиз. «Нега ойим шундай дедилар экан?» деб бир мушоҳада қилиб оласиз-у, кейин ичингиздагини очиқ изҳор этасиз.

Мендан ҳаёт сабоғини олмоқчи бўлсангиз, бир шартим бор: қадимгилар «Қизим, сенга айтаман, келиним, сен эшит», қабилида иш тутганлар. Биз ҳам шундай қилармиз, лекин аксарият пайтда мен ҳеч воситачисиз, тўғридан-тўғри ўзингизга мурожаат қилавераман. Ахир қизим ўрнига келган қизимсиз, уйнинг бутун шакл-шамойили энди иккимизга боғлиқ! Ҳа, шундай, келин болам!

КЕЛИНСАЛОМ

Келин бўлиб тушган янги хонадонингиздаги биринчи тонг эсингиздами, келин болам?

Тўй ҳаяжонлари тўлқинлари босилиб-босилмай, сурнай навоси қулоғингиздан кетиб-кетмай, биринчи висол кечасининг ширин, икки томон учун ҳам иболи суҳбати тиниб-тинмай, сархуш кўзларингизга уйқу иниб-инмай туриб, оқара бошлаган тонг билан бирга сизни узатишиб келиб, келинбарорда қолган қариндошларингиздан бирининг овози кўзларингизни ярқ очиб, юрагингизни каптар мисоли ҳаприқтиргандир!

– Ассалому алайкум, келинсалом!!!

Бу тонг сизга ўзгача бўлиб туюлгандир, келин болам? Аслида ҳам шундай. Бу – сизнинг тонгингиз! Келинсалом ҳам сизнинг бу хонадондаги биринчи ва жуда ҳаяжонли, масъулиятли ҳаракатингиз.

Бу сизни янги қариндошлар билан яқиндан таништирадиган, сиз билан улар ўртасида меҳр ва муҳаббат риштасини боғлайдиган ғоят нозик ҳаракат! Шунинг учун бу тонг сизнинг шу саломингиз – таъзимингизни кўргани янги уйингизга янги қариндошларингиздан ҳам жуда кўпчилик йиғилади.

– Ассалому алайкум, келинсалом!!!

Куёв томоннинг сизга атаб тайёрлаган сарполаридан энг сархил, ўзингизга ярашигини кийиб сиз остонага – уларга пешвоз чиқасиз.

– Ассалому алайкум, келинсалом!!!

Бу ғоят чиройли тадбирни ўтказишнинг ҳам ўз қонунқоидалари бор. Сиз янги қариндошлар билан танишасиз, уларнинг сизга деб тайёрлаган совғаларини қабул қиласизгина эмас, сиз нозик таъзим билан бу хонадонга қиз бўлиб кирганингизни, шу хонадоннинг катта-кичигини эъзозлашга тайёр эканлигингизни билдирасиз!

– Ассалому алайкум, келинсалом! Аввалам бор, Икки олам сарвари, Яратган Эгамга салом!!!

– Ассалому алайкум, келинсалом! Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломга, барча азиз авлиёларга салом!..

Айрим жойларда бу нафис тадбирни жонли, қизиқарлироқ қилиб ўтказиш мақсадидами, одамларни кулдириш мақсадидами ҳазил аралаш:

 
Эрта туриб маърашган,
Ем қани деб сўрашган,
Қўй, эчкиларга салом!
 

каби лапарларни ҳам айтишади. Келинсаломни кўраман деб келган кексалар, табаррук буви-бувалар дуога қўл очишга чоғланиб турган ерда бундай ҳолат асло ҳазил бўлиб кўринмайди, албатта. Келин янгалар Аллоҳ ва Пайғамбаримиз шаънларига айтилган анъанавий ҳамд-салом сўзларидан сўнг шу хонадоннинг энг кексаларини бир-бир тилга олиб, уларга келинсаломини йўллайдилар.

Янги қариндошлар келинга деб тайёрлаган совғаларини топширадилар, янги рўзғорнинг маълум даражада кам-кўстини тўлдирадилар. Келин томон ҳам уларга бу кун эсдалиги сифатида рамзий совғалар топширади. Илгарилари бу совғалар – келиннинг ўз қўли билан тикилган дўппилар, қийиқчалар, кашталардан иборат бўларди. Ҳозир эса дўконлардан кўпинча қимматбаҳо совғалар олинадиган бўлди. Келин томон учун «келинсалом» маросими анча чиқимли анъанага айланиб қолди. Мен Тошкентда кўрганларимни айтаяпман, кўрганларимдан чиқарган хулосамни ўртага ташлаяпман, холос.

Аввало, янги қариндошларнинг иззат-обрўсини келин томон берадиган салом совғаси билан ўлчаниши номаъқул, албатта. Инсоннинг қадр-қиммати мезони унинг фазилатлари, оқибати, меҳр-муҳаббатида эканини унутмаслик керак.

Келиннинг саломи биринчи тонгдаги таъзимлари билан тугамайди, албатта. Дугоналарингиздан эшитган бўлсангиз керак, баъзи хонадонларда келиннинг фарзандлик бўлгунига қадар эрталаб анъанавий салом қилишини талаб этадилар. Айрим хонадонларда эса, аксинча, таъзим ила бажо келтириладиган бундай саломни, ўрнидан туриб ҳимо билан чой узатишларни кераги йўқ деб, чалларнинг эртасигаёқ тугатилади.

Келин тушган ҳовлининг файзи ўзгача, гашти ҳам асосан эрталабки саломларда билинади. Дастлабки ой келди-кетди кўп бўлган кезда, янги қариндошлар билан танишув даврида келиннинг уларни таъзим билан кутиб олгани, бошига тўр ёки рўмол ташлаб салом қилгани жуда чиройли кўринади.

Келинлик назокати, ибосини бундай нозик ишорада кўрсатишнинг қолоқликка, эскиликка, айниқса, қулликка асло дахли йўқ! Айрим қизларимиз шундай тушуниб, эрталабки саломни ҳам, меҳмонларни таъзим билан кутиб олишни ҳам ўзларига эп билмайдилар.

Келинлик даври жуда кўп ҳаракатларда назокатли ишорага эга бўлиши керак. Эндиликда халқ сайллари, байрамларда, Наврўзи олам тантаналарида қўш-қўш келинларнинг саломларини намойиш қилиниши бежиз эмас. Улар таъзимларига жавобан «Бахтли бўлинг!» иборасида халқ дуосини олишади. Тантаналардаги келинсаломлардан кўзланган мақсад, халқимиз удумини театрлаштиришгина эмас, келинлик ҳаракатларининг кўпга маъқул бўлган томонларини хонадонларга ҳам кўчириш, файзи ва гаштини юқтиришдир. Шунинг учун ҳам:

– Ассалому алайкум, келинсало-о-о-м! – ни эшитган меҳри дарё кишиларимиз шу заҳотиёқ:

– Алик сало-о-ом! – деб жавоб берадилар.

– Бахтли бўлинглар, қўша қаринглар! – деб дуо қиладилар.

Ҳар таъзимингизни кўрганда, нозик саломингизни эшитганда сизни мен ҳам дуо қиламан:

– Илоҳим, бахтибекам бўлинг, келин болам!

УЙ ОСТОНАДАН БОШЛАНАДИ

Келинлик уйга қулф тушмайди, дейишади. Тўйдан бери кузатгандирсиз: уйимиз келди-кетдилик уй, вақт-бевақт меҳмон аримайди.

Кеча бомдод намозидан сўнг бувингизнинг Сизни дуо қилаётганларини эшитиб қолдим:

– Парвардигор, саҳарлаб туриб, эшик, остонани очиб қўйган невара келинимнинг ҳамиша қулфи дилини очиқ қил. Бу остонадан ўтганларнинг яхши ниятлари вожиб бўлиб, унга солиҳ фарзандлар ато эт! Очган эшигидан ҳамиша қут-барака кирсин. Ёмон кўздан, ёмон сўздан ҳамиша ўзинг асра!..

Бу дуодан менингда кўнглим яйраб кетди!

Эрталаб барвақт туриб жуда тўғри қиласиз.

Янги келинликда баъзан киши эрталаб ишни нимадан бошлашини билмай, эсанкираб қолади.

Уйғониб, юз-қўлингизни ювиб, енгилгина пардозингизни қилиб олгач, ишни бувингиз дуоларида айтганларидек, эшик очишдан бошланг. Кета туриб, айвон олдидаги кавуш ечиладиган жойга разм солинг-чи: ҳамманинг оёқ кийими ўз пойи билан турибдими? Кечқурун ётар олдида ҳаммасини жойжойига қилиб, артиб-суртиб, пойгакни ҳам ювиб қўйгансиз. Тунда уйғонганлар, эшикка чиққанлар бўлиши мумкин. Оёқ кийимлар пойма-пой, чалкаш бўлиб кетмабдими? Овсинингизнинг болалари шўх, ўйнаб пойабзалларни сочиб юборган бўлиши ҳам мумкин.

Бир дақиқагина вақтингизни оладиган ҳаракат: уларни яна ўз пойи билан тахлаб қўйинг. Уларни расамадига келтираётганингизда оила аъзоларининг ёшига эътибор қилсангиз, яна ҳам яхши. Бувижонингизнинг кавушларини яқинроққа, кийишларига осон қилиб, юзини олдинга қаратиб қўйинг. Кўз қирингизни ташланг: пойабзални кийишда ишлатиладиган қошиқча жойидами?

Ётар олдида оёқ кийимлари ечиладиган супачани латта хўллаб артиб қўйган эдингиз, баракалла! Қаранг-чи, ҳозир ишга кетадиганларнинг оёқ кийимлари шайми? Улар ифлос, чанг эмасми? Чанг бўлса, албатта, артиб қўйинг. Йўқса, ҳозир эркаклар шошиб артилмаган туфлиларига қора мой билан пардоз бера бошлайдилар. Туфлилари ялтираш ўрнига хира тортиб қолади, бундан кишининг таъби ҳам хиралашади.

Уй эгасининг ҳам, кўчадан келган одамнинг ҳам таъби очилиши, кўнглига ёруғлик, фароғат ато қилиниши остонадан бошланади. Уй бекаларига бериладиган баҳо ҳам остонадан бошланади.

Ўзларига келин ахтариб совчиликка келган аёлларнинг биринчи навбатда остонага зеҳн солишлари бежиз эмас, албатта. Остона озода, саришта, ярақлаган бўлса, билингки, бу уйнинг соҳибалари жуда саришта, назокатли, дидли аёллар. Шунинг учун кунда эрталаб туришингиз билан кўчага сув сепиб, супуриб, йўлакларни чиннидай қилиб қўйсангиз, даҳлиз озода, кавушлар пойи билан текис тахланган бўлса, билингки маҳаллаю қариндош-уруғ ўртасида яхши келин деган номингиз чиқади. Пойгаги ярақлаган келиннинг уйи ҳам ҳамиша жонга ҳузур бағишлайдиган бўлади.

Қулоғингизга яна бир гапни айтиб қўяй. Айрим дугоналарингиз ичида:

– Келин ўзи тушган еридагиларнинг оёқ кийимигача тозалаб қўйиши шарт эмиш! Нима, келин – малайми? – дегувчилар ҳам топилади.

У гапларни асло юрагингизга яқин олиб, шу арзимаган хизматдан оғриниб юрманг. Билингки, бу кичик хизматингиз, озода ва саришталигингизнинг белгиси бўлган ҳаракат сизга, биринчидан, кўп дуо олиб келади. Иккинчидан, шу нозик ҳаракатингиз билан уйдагиларни ҳам муайян тартибга, ҳамиша озода ва ораста бўлиб юришга ўргатасиз. Бир-икки бор пала-партиш кириб келган одам, қайтишида ювилган, артилган, ўз пойи билан ёнма-ён турган пойабзални кўрса, қайтиб шундай қилмайдиган бўлади. Оиладаги кичик ёшдаги қизчаларнингку ортингиздан эргашиб, кавушларини тўғрилиб юришини кўришнинг ўзи завқли! Сиз уларга ибрат бўлаяпсиз, келин болам!

Меҳмонни эъзозлаш остонадан бошланишини кўрсатадиган бу кўҳна, аммо кўнгил очиқлигини намоён этувчи удумимиз унут бўлмаслиги керак.

Инсон табиатан орасталикка, покликка, гўзалликка интилади. Остонаси ярқиллаган уйдан меҳмон аримайди. Бу хонадон келини, соҳибасининг бахтидан пешонаси ярқирайди.

БАРАКА – ҚЎЛИНГИЗДА, БОЛАМ

Бундай ўйлаб қарасак, қадим-қадимдан қолган удум-одатларимизда дунё-дунё маъно бор экан.

Ҳеч эсимдан чиқмайди: келин бўлиб тушган кунимнинг эртасига қайнона бувимлар келинлик уйимга кириб фотиҳа қилиб, кейин деган эдилар:

– Юринг, келин болам, ертўлага олиб тушаман, қўлингизни хумдаги ёғга, супрадаги унга ботириб оламиз. Илоҳим, ҳаётингиз ҳамиша тўкин-сочинликда кечсин, супрангиздан ун, ҳумингиздан мой аримасин!

Менга бу гап ўша пайтда сал эриш туйилгандек эди. Миллий одатларимиз унутилаёзган, аёл кишининг уй-рўзғор ишлари билан шуғулланиши қолоқлик, уй бекалиги ор саналадиган пайт эди-да! Бармоғимни унга, ёғга ботириш билан бўйнимга қозон-товоқни осишади, «уйда ўтириб қоламан», деб чўчиган бўлсам ажаб эмас. Шунинг учун унча-мунча билганимни ҳам яшириб, жон ҳолатда бувимларга:

– Мен ҳеч нарса билмайман. Қўлимни унга-ёғга ботирингботирманг, қозонда бори чўмичга чиқади-да! – дебман маҳмадоналик билан.

Кейин билсам «қозонда борини чўмичга чиқариш» учун ҳам алоҳида эп, алоҳида уқув, дид ва фаросат керак экан.

Анча пайтгача янги уйимдагилар бу гапимдан самимий кулиб юришди. Мен «самимий» деб айтаяпман. Чунки «қозонда борини чўмичга чиқара олмаганлар», шунга ўргатилмаганлар устидан кулиш, шу сабаб бўлиб оиласи бузилиб кетаётганларникидаги кулиш бошқача – дастлаб истеҳзоли, кесатиқли, масхараомуз, кейин қаҳрли, сўкишли, қарғишли бўлишини ҳаётда кўп кўрдим. Бирида куйиндим, бирида ачиндим, бошқасида чуқур ўйга толдим. Қилган хулосам шу бўлдики, янги уй беҳисоб қурилиш материалларининг бир-бирига мосланиб, ўлчаб, ўйлаб моҳирона қурилишидан ташкил топганидек, оила ҳам ундаги кишиларнинг бир-бири билан муносабатидан ташкил топар экан. Бу муносабатларнинг барқарор бўлишида рўзғор икир-чикирларини билиш, уқувли бўлиш ҳам муҳим экан. Буни вақтида англаб, чорасини кўрмаганликнинг оқибати ҳамиша вой бўлар экан.

Келинлигимда бўлиб ўтган, бир қарашда арзимасдек бўлиб кўринган бу кичик воқеани эслашимнинг боиси, келин тушган ерида эшитганини, кўрганини ҳамиша ўткир зеҳн билан сал мушоҳада қилиб турса, ўзига яхшидир. Қолаверса, кексаларнинг ҳикматли гапларининг мағзини чақишга уриниш билан киши ақлига ақл, зеҳнига зеҳн қўшилади холос.

– Илоҳим, тушган жойингиз гул бўлсин, қадамингиз қутли, қўлингиз баракали бўлсин, уйингиздан файзу барака аримасин!..

Бувингизнинг бундай дуоларини кўп эшитгансиз, келин болам! Бу гапларда ҳикмат кўп.

Рўзғорга қут ва барака киритишда хумдаги ёғга, катта идишдаги унга яхши ниятлар билан ботириб олинган шу қўлларингизнинг ҳам улкан ҳиссаси борлиги хаёлингиздан фаромуш бўлмасин.

«Тома-тома кўл бўлур», деган нақлни илгарилари ҳам кўп эшитгансиз, албатта. Рўзғорни файзу баракали тутиш ҳам арзимагандек кўринган жуда майда нарсалардан бошланади.

Биринчи галда ҳар бир ҳаракатингиз меъёрини билиб, чамалаб олинг: қозонга қайси овқатга қанча ёғ солишдан тортиб, тайёр таомни косаларга – кимга қанчадан сузиб беришгача – меъёрини билиб олишингиз пазанда, қўли баракали келин деган номингизни чиқаради. Бунга эришиш унча қийин эмас, чамада янглишсангиз, уялманг, мендан сўранг, сиз келгунча шу рўзғорда қозон-товоққа мутасадди бўлганлардан ўрганинг. Кўрсатилгани, ўргатилгани, айтилганини имкон қадар ёдда тутишга ҳаракат қилинг, бориб-бориб у кўникмага айланади. Айтилганларга бефарқ бўлманг, унинг оқибатида номингиз ё бефаросатга чиқади ёки довдир номини оласиз.

Шароит кўтарган ерда қозон-товоқ масъуллигини бирданига янги келинга юклаб қўйилмайди. Уни бир йил, ярим йил ошхонадаги ёрдамчи ишларга жалб қилиниб, кўзи, қўли пишитилади. Шунда келин юқорида айтганим – оиланинг ўзига хос меъёрини обдон ўрганиб олиш имконига эга бўлади. Улар кейин катта оилада ҳам, ўзлари алоҳида ажралиб чиққанда ҳам рўзғор тутишга қийналмайдилар. Бундай шогирдлик даври унинг зеҳнини, фаросатини пишитади, ўзидаги кемтикни тўлдиради. Айрим келинлар буни нотўғри тушуниб:

– Меникилар ўлгудек зиқна, қозонини ҳам менга ишонишмайди! – дейишганини ҳам эшитганмиз.

Ҳай-ҳай, хулоса чиқаришга шошилмасликни истардим. «Шогирдлик» муддати шароит кўтарган ердагина берилишини унутманг, шундай бахтга эришган келинлар бу даврдан яхши фойдаланиб олсинлар.

Шароит йўқ жойда эса… Айрим оилаларда эркаклар кўпчиликни ташкил этади, дастёр талаб кексалар бор.

Келинг, келин болам, оқибати вой билан тугамасин учун баракали рўзғор тутиш қоидаларининг айримларини эслаб ўтайлик. Тушган куниданоқ рўзғорга аралашишга мажбур бўлган келинларга асқотади деб ишонаман.

* Биринчи ва энг асосий қоида – барака ўз қўлингизда эканини ҳеч қачон унутманг!

* Уволдан қўрқсангиз, қолаверса «қўли бемаза» ёки меъёрини билмайдиган бефаросат келин экан, деган номингиз чиқмаслиги учун зинҳор-базинҳор пиширган овқатингизни музлатгичда икки-уч кунгача хили тобора кўпайиб туришига, кейин коса-коса қилиб эшикка чиқариб ташланишига йўл қўйманг.

* Имкон борича «икки ичар» таом пиширманг. Бу дангасаликнинг белгиси холос!

* Меъёрини билиш қозонга ёғ солишдан бошланади. Ёғ овқатингиз устида икки энлик қатлам пайдо қилмасин, косадаги овқатингиз жиққа ёғлигидан қайтиб чиқмасин. Бу биринчидан, соғлиққа зарар. Иккинчидан, тўқликни, фаровонликни, бисёрликни билдиради, деб ўйлаётган бўлсангиз, янглишасиз.

* Меъёрини билмаслик кексалар айтмоқчи рўзғор жўмрагини оқар сувга тўғрилаб қўйиш билан баробардир. Палов ёки бошқа қуюқ овқатлар сузилган лаган ёки коса тубидаги ёғни силқитиб, кичикроқ идишга йиғиб қўйсангиз, кейин бирон бошқа нарсага, масалан, пишириқларга ёки хоним каби хамир овқатлар юзига ишлатиб юборасиз. Зинҳор идиш билан бирга ювиб юборманг! Бу – хасислик аломати эмас, аксинча, рўзғор тутишда уқувли эканингизни билдиради.

* Овқатдан сўнг бир тишлам нон билан косани сидириб, «ялаб» қўйиш кишининг қорни тўймаганлигининг белгиси эмас, унинг шукроналигидан, шарқона маданияти чуқурлигидан нишондир.

* Сабзи, пиёз, картошкани қалин артиш – қўлингиз очиқлигини кўз-кўз қилмай, аксинча, бефаросат ва уқувсизлигингизни, рўзғорингизни, тер тўкиб масаллиқ топиб келаётганларни қадрламаслигингизни билдиради.

* Рўзғорингизга келтирилган масаллиқни ҳамиша бир-бир саралаб олинг, йиригини – йирикка, майдасини – майдага ажратинг. Уринганларини алоҳида қўйинг. Аввал шуларини ишлатиб юборинг. Урина бошлади, деб уйдагиларнинг кўнглига ургунча бир хил овқат қилиш шарт эмас, бир масаллиқдан турли хил овқат пишириш мумкин. Бу – сизнинг, ёшлар айтмоқчи, фантазиянгизга боғлиқ. Кейин майдасидан бошлаб ишлата берасиз.

* Рўзғорга келган сархил масаллиқлар ҳамиша меҳмонларга, кексаларга аталади. Бу – «хўжакўрсинлик» нишонаси эмас, меҳмондўстлигимиз, меҳмонни отамиздай улуғ билишимиз белгиси.

* Олмадеккина хамир кифоя қиладиган жойда, катта зуваланинг ҳожати йўқ. Қолган хамирингизни майда қилиб угра, манпар шаклида кесиб қўйган бўлсангиз, уни тезда ишлатиб юборинг, ҳафталаб патнисда чанг босиб ётиши, кейин ташлаб юборилиши уволи азмдир.